سۋ باسقان ەلدى مەكەندەردىڭ كوپشىلىگىندە توتەنشە قاۋىپ سۋ قويمالارىنان, نە بولماسا ۇلكەن وزەندەر ارناسىنان ەمەس, تولاسسىز جاۋعان جاڭبىردىڭ, بولماسا ەرىگەن قار سۋلارىنىڭ جينالۋى سەبەبىنەن ورىن الىپ وتىر. مىسالى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى سارىاعاش اۋدانى قىزىلاسكەر ەلدى مەكەنىنىڭ ماڭىندا بىردە ءبىر سۋ قويماسى جوق, ال 2 شاقىرىم جەردەگى كەلەس وزەنى ەلدى مەكەن ورنالاسقان دەڭگەيدەن تومەن جاتىر. بىراق 2008 جىلدىڭ اقپان ايىندا ساي-سالادان جينالعان سۋدان 1400-دەن استام تۇرعىن ءۇي, 4 مەكتەپ جانە باسقا دا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار نىساندار زارداپ شەگىپ, قانشاما جولدار مەن كوپىرلەر قيرادى. كەتكەن شىعىننىڭ ورنىن جابۋ ءۇشىن مەملەكەتتەن اۋدانعا 7,6 ملرد. تەڭگە قارجى ءبولىندى. سول سياقتى ورداباسى اۋدانىنىڭ تەمىرلان ەلدى مەكەنىندە, ارىس قالاسىنىڭ مونتايتاس اۋىلىندا بولعان سۋ تاسقىندارىنىڭ سەبەبى دە ارناسىنان اسقان وزەندەردەن ەمەس.
سونىمەن قاتار 2010 جىلى شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى تارباعاتاي اۋدانىندا بولعان اپاتتان 673 تۇرعىن ءۇي, 754 شارۋاشىلىق عيماراتتارى زارداپ شەگىپ, 42 قىستاق سۋ استىندا قالدى. 2015 جىلى قاراعاندى وبلىسىندا 33 ەلدى مەكەندى سۋ باسىپ, كوپىرلەر قيراپ, 4000-نان استام ادام باسپاناسىنان ايىرىلدى. وسىنداي اپاتتار تۋرالى مالىمەتتى باسقا دا وبلىستاردان كەلتىرۋگە بولادى.
سۋ العان ەلدى مەكەندەردە جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر سوڭعى 20-25 جىلدىڭ كولەمىندە تۇرعىن ءۇي مەن كوممەرتسيالىق نىسانداردىڭ جاپپاي سالىنۋىنا بايلانىستى ايماقتار لاندشافتىنىڭ ايتارلىقتاي وزگەرگەنىن كورسەتتى. جوسپارسىز سالىنعان قۇرىلىستاردىڭ كەسىرىنەن ەلدى مەكەندەردىڭ يرريگاتسيالىق جۇيەلەرى ىستەن شىعىپ, گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستارى بۇزىلعان, ارىق-اتىزدار كۇل-قوقىسقا تولىپ, سۋدىڭ ءوتۋى قيىنداعان. جاڭادان ءتۇسىپ جاتقان كوپتەگەن مولتەك اۋدانداردا سۋ قاۋىپسىزدىگى تالاپتارى ەسكەرىلمەگەن سۋ بۇرۋعا ارنالعان بوگەتتەر سالىنباعان, ال جەرگىلىكتى ماڭىزى بار اۆتوكولىك جولدارىنداعى سۋ وتكىزەتىن قۇبىرلاردىڭ كولەمى تالاپقا ساي ەمەس.
اۋىل ىشىندەگى يرريگاتسيالىق جۇيەلەردى ايتپاعاندا, ارنايى ماقساتتاعى سۋ نىساندارى جاعدايىنىڭ مۇشكىل ەكەندىگى باق-تا ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى كوميتەتتىڭ اۋماقتىق بولىمشەلەرىنىڭ مالىمەتى بويىنشا ەلدى مەكەندەرگە جاقىن ورنالاسقان 1094 گيدروتەحنيكالىق قۇرىلعىنىڭ 34-ءىنىڭ يەسى جوق, 363-ءى كۇردەلى جوندەۋدى قاجەت ەتەدى. 560-قا جۋىق سۋ قويماسىنىڭ 108-ءى يەسىز, ال 211 جەكەمەنشىكتەگىلەرىنىڭ جاعدايى بەلگىسىز. «قازسۋشار» رمك-عا قاراستى 1736 شارۋاشىلىقارالىق كانالدار مەن كوللەكتورلارداعى, 48 مىڭنان استام كولدەگى, 4 مىڭعا جۋىق جاساندى سۋ قويماسى مەن توعاندارداعى گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىمداردىڭ كوپشىلىگى وتكەن عاسىردىڭ 60-70 جىلدارى سالىنعان جانە 4 كلاسقا جاتادى. بۇل نىسانداردىڭ پايدالانۋ مەرزىمى 50 جىل ەكەندىگىن ەسكەرسەك, قازىرگى جاعدايىنىڭ قانشالىقتى قاۋىپتى ەكەندىگىن بايقاۋعا بولادى.
وسى قاۋىپتەردى جويۋ ءۇشىن:
1. ءار وڭىردەگى سۋ شارۋاشىلىعى نىساندارىنىڭ جاي-كۇيىن, ولاردىڭ تەحنيكالىق سيپاتتامالارى مەن مۇمكىندىكتەرىن, جۇمىس ىستەۋ جاعدايىن, قاۋىپ-قاتەر دارەجەسى مەن پايدالانۋ جارامدىلىعىن انىقتاۋ ماقساتىندا مامانداندىرىلعان ۇيىمداردى تارتا وتىرىپ ينۆەنتاريزاتسيادان وتكىزۋ كەرەك;
2. قازاقستانداعى بارلىق گيدروتەحنيكالىق نىسانداردى, مەنشىگىنە قاراماي, تولىق مەملەكەتتىك تىركەۋدەن وتكىزۋ, مۇددەلى تاراپتاردىڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا سۋ شارۋاشىلىعى نىساندارىنىڭ بىرىڭعاي اقپاراتتىق بازاسىن قۇرۋ قاجەت;
3. وڭىرلەردەگى بايىرعى سۋ ماماندارىن قاتىستىرا وتىرىپ, ءاربىر ەلدى مەكەندەگى يرريگاتسيالىق جۇيەلەردىڭ جاعدايىن زەرتتەپ, سۋ وتكىزۋ قابىلەتتەرىن انىقتاپ, «يرريگاتسيالىق جۇيەلەر كارتاسىن» جاساۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە;
4. ۇكىمەت دەڭگەيىندە قازاقستانداعى گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى ارنايى جول كارتاسى دايىندالىپ, ولاردى جوندەۋ, قالپىنا كەلتىرۋ, يرريگاتسيالىق جۇيەلەردى تازارتۋ ءۇشىن ءتيىستى قاراجات ءبولىنۋى كەرەك;
وسىنداي ۇسىنىستار ايتىلا وتىرىپ, ۇكىمەت باسشىسى ب.ساعىنتاەۆتىڭ اتىنا ساۋال جولداندى.
ءالي بەكتاەۆ,
سەنات دەپۋتاتى
