گازەتىمىزدىڭ بۇگىنگى ءنومىرىنەن باستاپ تاۋەلسىزدىك شەجىرەسىن كورسەتۋ ماقساتىندا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 1991 جىلدان بەرگى ءار جىلداعى 16 نەمەسە 17 جەلتوقسان كۇنگى مەرەكەلىك نومىرىندە جارىق كورگەن ماقالالاردىڭ توپتاماسىن ءار ءنومىر سايىن رەتىمەن ۇسىنۋدى ءجون كوردىك. بۇگىنگى نومىردە – 1991 جىلعى 17 جەلتوقسانداعى گازەت بەتىندە جارىق كورگەن ماقالالار توپتاماسى.
جوعارعى كەڭەستىڭ سەسسياسىندا
جەلتوقساننىڭ 14-ىندە جوعارعى كەڭەستە سالىق جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان زاڭ جوبالارىن تالقىلاۋ جالعاستى. ولاردى پىسىقتاۋ جونىندەگى جۇمىس توبىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. سالىق تۋرالى جاڭا زاڭداردىڭ پاكەتى ۇستىمىزدەگى سەسسيادا قايتا قارالاتىن بولادى, دەپ كوزدەلۋدە. سودان كەيىن پارلامەنت «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭىنىڭ جوباسىن تالقىلاۋعا كىرىستى. بۇل ماسەلە بويىنشا دەپۋتات س.س.سارتاەۆ بايانداما جاسادى. جارىسسوزگە دەپۋتاتتار ت.ۆ.جاۆورونكوۆا, ج.م.ءابدىلدين, ءو.ج.جانىبەكوۆ, ۆ.ي.ۆورونوۆ, پ.ا.اترۋشكەۆيچ, ا.ي.بەكتەمىسوۆ, م.س.قارباەۆ, س.ا.سۋببوتين, ا.ا.كنياگينين, پ.ن.چۋماچەنكو, ي.س.كالپەنوۆ, ۆ.ب.ۆودولازوۆ, ك.ي.ناعمانوۆ, پ.ي.پوتاپوۆ, س.ق.بايباتىروۆ, ش.مۇرتازا, م.م.اۋەزوۆ, ب.ا.قادىربەكوۆ, ب.ۆ.بارچەنكو, پ.م.فەدوسەنكو, ە.م.اسانباەۆ, ق.س.سۇلتانوۆ, ا.ف.كوزلوۆ قاتىستى. ءسوز سويلەگەندەر نەگىزىنەن وسى تاريحي قۇجاتتى قابىلداۋدىڭ دەر كەزىندەلىگىن جانە جوباسىنىڭ ەرەكشە ماڭىزدىلىعىن جانە كوپتەگەن دەپۋتاتتاردىڭ وعان ءوز كوزقاراسىن ءبىلدىرۋ نيەتىن ەسكەرە وتىرىپ, ونى تالقىلاۋ دۇيسەنبىدە, جەلتوقساننىڭ 16-سىندا تاڭەرتەڭگىلىك ماجىلىستە جالعاستى. جارىسسوزدە دەپۋتاتتار ا.م.قونىسباەۆ, ب.د.بەليك, ع.ت.تۇرعامباەۆ, ق.مەديەۆ, ل.ا.فيلارەتوۆا, س.ز.زيمانوۆ, ن.م.ورازاليەۆ ءسوز سويلەدى. زاڭ جوباسىن پىسىقتاۋ ءۇشىن رەداكتسيالىق كوميسسيا قۇرىلدى, ول ەنگىزىلگەن ۇسىنىستارمەن جانە ەسكەرتۋلەرمەن جۇمىسقا بىردەن كىرىسىپ كەتتى. سەسسيادا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جول قورى تۋرالى» زاڭ جوباسى قارالدى, ول بويىنشا اۆتوموبيل جولدارى ءمينيسترى ش.ح.بەكبولاتوۆ بايانداما جاساپ, ونەركاسىپتى, ترانسپورتتى جانە بايلانىستى دامىتۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى كوميتەت توراعاسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى پ.پ.كوۆالەنكو قوسىمشا بايانداما جاسادى. پىكىر الماسۋلاردان كەيىن زاڭ جوباسى رەداكتسيالىق پىسىقتاۋعا جىبەرىلدى. سودان كەيىن دەپۋتاتتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» زاڭنىڭ پىسىقتالعان جوباسىنا ستاتيالار بويىنشا داۋىس بەرۋدى باستادى. زاڭ تۇتاستاي قابىلداندى. جوعارعى كەڭەس سالتاناتتى تۇردە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى. بۇدان بىلاي ءبىزدىڭ رەسپۋبليكا تاۋەلسىز, دەموكراتيالىق جانە پراۆولىق مەملەكەت بولىپ تابىلادى. ول ءوز تەرريتورياسىندا بۇكىل تولىق بيلىككە يە, ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتى دەربەس بەلگىلەپ, جۇرگىزەدى. حالىق دەپۋتاتتارى مەن رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى ماڭىزدى زاڭنىڭ قابىلدانۋىن ورىندارىنان تۇرىپ, ۇزاق قول شاپالاقتاپ قارسى الدى. ن.ءا.نازارباەۆ پارلامەنتاريلەر مەن رەسپۋبليكانىڭ بۇكىل كوپ ۇلتتى حالقىن وسى تاريحي وقيعامەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتادى.(قازتاگ).
اشحاباد كەزدەسۋىنە قاتىسۋشى مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ شەشىمى
بۇل رەسمي قۇجاتتا «ءبىز, ورتا ازيا رەسپۋبليكالارى مەن قازاقستاننىڭ باسشىلارى, تاۋەلسىز مەملەكەتتەردىڭ دوستاستىق وداعىن قۇرۋ تۋرالى ماسەلەلەرىن تالقىلاي كەلىپ, ولاردىڭ ىشىندەگى اسا ماڭىزدىسى چەرنوبىل اۆارياسىنىڭ جانە ارال قاسىرەتىنىڭ زارداپتارىن جويۋ جونىندەگى بىرلەسكەن ءىس-قيمىلدىڭ قاجەتتىگى دەپ اتاپ وتتىك. مۇنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ ورتاق ازابىمىز, ورتاق قاسىرەتىمىز بولعاندىقتان ءبىز ونى بىرلەسىپ جويۋىمىز كەرەك» دەلىنگەن جانە وسى ماسەلەنى شەشۋگە مەملەكەتتەردىڭ ورتاق ۇلەس قوسۋى ءبىزدىڭ حالىقتارىمىز اراسىنداعى دوستىق پەن تۋىسقاندىق بايلانىستاردىڭ مىزعىماستىعىنىڭ سيمۆولىنا اينالاتىندىعى تۇجىرىمدالعان.
شەشىمگە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ, قىرعىزستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ا.اقاەۆ, تاجىكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ر.نابيەۆ, تۇركىمەنستان پرەزيدەنتى س.نيازوۆ, وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ي.كاريموۆ قول قويعان.
تاۋەلسىز ەل بولدىق
ازاتتىقتى اڭساعان حالقىمىزدىڭ سان عاسىرلىق كۇرەسى اقىرىندا پارلامەنتتىك جولمەن جەڭىسكە جەتتى.
گازەتتىڭ سول كەزدەگى پارلامەنتتىك ءتىلشىسى رىسبەك سارسەنباي ۇلىنىڭ وسى رەپورتاجىندا 14 جەلتوقساندا باستالعان رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسىنىڭ سەسسياسىندا كۇن تارتىبىنە قويىلعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭىنىڭ جوباسىن تالقىلاۋ 16 جەلتوقسان كۇنى تاعى دا جالعاسقاندىعى تۋرالى ايتىلادى. زاڭدى تالقىلاۋ وڭايعا تۇسپەگەندىگى ماقالانىڭ ءون-بويىنان انىق ءبىلىنىپ تۇر. «بايانداماشى دەپۋتات سۇلتان سارتاەۆتىڭ جايشىلىقتا-اق ساڭقىلداپ تۇراتىن سۇڭقار داۋىسى بۇل جولى ءتىپتى جارقىن ەستىلدى. كەلەلى كەڭەستەردە تەرەڭنەن تولعاپ, جۇرەكتى قوزعاپ, جان-دۇنيەڭدى ەلىكتىرىپ اكەتەتىن بيلەردىڭ سوزىندەي ناقپا-ناق, جۇپتالىپ, تۇيدەك-تۇيدەك اقتارىلعان سوڭ با, الدە بۇل كۇندى اسىعا كۇتىپ جۇرگەندىگىمىزدەن بە, ونىڭ ءار سويلەمىنە ىنتا قويدىق» دەيدى ءتىلشى. بايانداماشىعا سۇراق قويعان دەپۋتات ۆ.چەرنىشوۆ ءاۋ دەگەننەن-اق قياڭقى سۇراقتى كولدەنەڭدەتىپتى. ول كىمنەن جانە نەدەن تاۋەلسىز بولماقپىز, بۇل جەردە, ادام پراۆوسىنىڭ جالپىعا بىردەي دەكلاراتسياسىنا جۇگىنگەنىمىز جاراسا قويار ما ەكەن دەگەندەي سۇراق قويعان. وعان سۇلتان سارتاەۆتىڭ بەرگەن جاۋابى كەسىمدى شىققان. – كەز كەلگەن مەملەكەت ءوزىنىڭ تاۋەلسىز ەكەندىگىن دۇنيە جۇزىنە جاريا ەتەدى. بۇرىنعى وداقتا ءوز تاۋەلسىزدىگىن ءالى كۇنگە دەيىن جاريالاماعان تەك ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىز عانا. ءبىزدىڭ دە مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاريالار مەزگىل جەتتى. ال دەكلاراتسيانى ءبىز قۇرامىندا بولعان كەڭەس وداعى كەزىندە تانىعان, دەمەك سول ءبىزدىڭ دە تانىعانىمىز, – دەپ ورنىقتى جاۋاپ بەردى. دەپۋتات ا.كوزلوۆ مۇنداي زاڭنىڭ قابىلدانۋى قاجەتتىگىنە كۇماندانبايتىندىعىن ايتا كەلە, بىراق مۇنىڭ «سالماعىن ارتتىرۋ ەلەۋلى ەكەنىن» ايعاقتاۋ ءۇشىن رەفەرەندۋم وتكىزگەن ابزال ەمەس پە دەپ ماسەلەنى الىسقا سىرعىتىپ تاستاعىسى كەلدى. بايانداماشى, مىنە, وسىنداي, كوپتەگەن قيتۇرقى سۇراقتارعا حالىقارالىق قاۋىمداستىقتا مويىندالعان زاڭدار مەن قاتىناستاردى العا تارتا وتىرىپ, سۇرىنبەي جاۋاپ بەرىپ شىقتى. دەپۋتاتتار ءو.جانىبەكوۆ, ب.قىدىربەك ۇلى, ە.اسانباەۆ, ق.سۇلتانوۆ, ق.ناعمانوۆ جانە باسقالاردىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك, مەملەكەتتىك ءتىل, كوشى-قون, ازاماتتىق, تاۋەلسىزدىكتىڭ ەكونوميكالىق نەگىزدەرى تۋراسىنداعى باسالقى پىكىرلەرى بايبالامشىلارعا قايتارىلعان جاۋاپتاي ەستىلدى. – زاڭدى قابىلداۋ كەرەك, – دەدى دەپۋتات ا.كنياگينين. – كەز كەلگەن ۇلتشىلدىقتىڭ تامىرى تاۋەلسىزدىك جولىنداعى, ازاتتىق, ءوز ۇلتى ءۇشىن كۇرەستە جاتىر. بۇل – قاستەرلى سەزىم. مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك – قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بويعى ارمانى. قازاق جەرىن مەكەندەگەن ءبىز, قازاق ەمەس حالىقتار, ءبارىمىز بىردەي سول نازىك سەزىمگە ارقاشان ءوز سەزىمىمىزدەي قۇرمەتپەن قارايىق. سەنبى كۇنگى تالقىلاۋ دۇيسەنبىدەگى, 16 جەلتوقسانداعى تاڭەرتەڭگى ءماجىلىستە قايتا جالعاسقان كەزدە ايتىلعان سىن-ەسكەرتپەلەر مەن تولىقتىرۋلاردى ەسكەرە وتىرىپ, زاڭ جوباسىن رەداكتسيالاۋ ءۇشىن كوميسسيا قۇرىلدى. كەشكى ماجىلىستە دەپۋتاتتار جوبانى قايتا قاراپ, ونىڭ ءار ءسويلەمىن تالقىعا سالدى. تالاس-تارتىس كۇشەيدى. ج.ءابدىلدين, ح.درەيلەر, ن.قويشىبەكوۆ, ءا.كەكىلباەۆ سياقتى دەپۋتاتتار ۇلتتىق مۇددەگە قاتىستى قاعيدالاردى وزگەرتۋگە قارسى دالەلدى پىكىر ايتتى. زاڭدى 270 دەپۋتات قولداسا, 12-ءسى قارسى داۋىس بەردى. ءسويتىپ, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭى قابىلداندى. رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قۇتتىقتاپ ءسوز سويلەدى. رەپورتاج: «وسى ءبىر قۋانىشتى, تاريحي ساتتە بارشا حالقىمىزعا, «ەگەمەندى قازاقستاننىڭ» وقىرماندارىنا تاۋەلسىزدىگىمىز قۇتتى بولسىن! دەگىمىز كەلەدى» دەپ اياقتالعان.
شىندىقتىڭ شىمىلدىعى قاشان تۇرىلەدى؟
«جەلتوقسان – جان جاراسى» ايدارىمەن جارىق كورگەن جۋرناليست گۇلسىم باقىتقىزىنىڭ وسى ماقالاسىندا قانشاما ادامنىڭ جۇرەگىنە جارا سالىپ, قانشاما قىرشىن جاستىڭ ءومىرىن قيعان, بولاشاعىن بۇزعان جەلتوقسان وقيعاسى تۋرالى وي قوزعالادى. «ويتكەنى, مەن بۇل وقيعانىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن ەدىم» دەيدى جۋرناليست. مۇنان كەيىن وسى وقيعا شىندىعىنىڭ تابانى كۇرەكتەي 4 جىل وتكەننەن كەيىن عانا بارىپ اقيقاتتارى اشىلعاندىعىن ايتا كەلە, «مىنە, بۇگىن 17 جەلتوقساندى دەموكراتيالىق جاڭارۋ كۇنى دەپ, جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ بەس جىلدىعىن ۇلتىمىز بولىپ اتاپ ءوتىپ وتىرمىز. بۇعان دا شۇكىر. ءبىر وكىنىش, ءبىر قۋانىش دەگەنىمىز وسى» دەپ بايلام تۇيەدى.ماقالادا جۋرناليست جەلتوقسان وقيعاسى كەزىندە ءوزى كۋاگەر رەتىندە كورگەن ءجايتتارىن بايانداعان. سول كەزدە جاس جىگىتتەردى بىلاي قويعاندا, قازاق قىزدارىنىڭ وجەتتىگى مەن قايسارلىعى جۇرتشىلىقتى تاڭ قالدىرعانىن, ءوزىنىڭ كۋرستاس ەكى جولداس قىزى مىنبەگە كوتەرىلىپ ءسوز سويلەۋگە نيەتتەنگەندىكتەرىن, ولاردى ميليتسيا قىزمەتكەرلەرى سۇيرەلەپ, كۇش كورسەتىپ, تومەن ءتۇسىرىپ جىبەرگەندىكتەرىن جازىپتى. «ەگەردە جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ بارىسى تولىقتاي تۇسىرىلگەن بولسا, ونى جۇيەلەپ دەرەكتى, تاريحي فيلم ەتىپ شىعارۋدى قولعا العان ءجون. سوندا بۇل بولاشاقتا ۇرپاقتارىمىزعا ۇلكەن تاريحي قۇجات بولىپ قالار ەدى» دەگەن ۇسىنىسىن ءبىلدىرتتى.
قايرات ەسىمىن قاستەرلەيىك
وسى ماقالانىڭ ورتاسىنان ويىپ بەرىلگەن «قايرات ەسىمىن قاستەرلەيىك» اتتى شاعىن ۇنقاتۋدا قازمۋ-ءدىڭ ستۋدەنتى تىلەۋحان الجەكەەۆ 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىندا دەموكراتيا جولىندا قۇربان بولعان بوزداقتارىمىزعا ءادىل دە تولىق باعا بەرە الماي جۇرگەنىمىزدى ايتا كەلە وسى وقيعا كەزىندە ەرلىكتەرىمەن كوزگە تۇسكەن قايرات رىسقۇلبەكوۆ سەكىلدى جاستارعا باتىر اتاعىن بەرسەك دەگەن ۇسىنىسىن بىلدىرەدى. _________________________بەتتى ازىرلەگەن سۇڭعات ءالىپباي.
