قازاق مۇناي وندىرىسىندەگى اسا ارداقتى ازاماتتىڭ ءبىرى قۇمار بالجانوۆ ەدى. وتكەن شاقپەن امالسىزدان سويلەيسىڭ. بار عۇمىرىن جەلدىڭ وتىندە, ىرعالعان كاچالكالاردىڭ قاسىندا وتكىزگەن قۇمار قايىرباي ۇلىنىڭ عازيز جۇرەگىنىڭ توقتاعانىنا دا ءبىر جىلداي مەرزىم زىرىلداپ وتە شىعىپتى. قازاق دالاسى رەۆوليۋتسيا, بولشەۆيك, كوللەكتيۆيزاتسيا دەگەننىڭ نە ەكەنىنەن مۇلدەم بەيحابار مامىراجاي كەزەڭدە قۇمەكەڭنىڭ ارعى اتالارى بۇگىنگى اتىراۋ وبلىسىنىڭ قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ اۋماعىنداعى سارىكول دەگەن قۇيقالى ءوڭىردى قونىستانىپتى. اتالارىنىڭ ءبىرى الدى ءتورت ت ۇلىك مالعا تولىپ, ساقيلىقپەن اتى شىقسا, ال ەندى بىرەۋلەرى ءبىر قاۋىم ەلگە بيلىك جۇرگىزىپ, بولىستىقتىڭ دا ءدامىن تاتقان. قىلىشىن قايقاڭداتقان قىزىلدىڭ ەكپىنى, كىمنەن كەگىن الا الماي ورشىلەنگەن اقتىڭ ىزعارى, ودان قالدى اشارشىلىقتىڭ قىل بۇراۋىنان امان قالۋ ءۇشىن بۇل اۋلەت امالدىڭ جوقتىعىنان قالىڭ ەل جوڭكىلگەن دوسسور, ماقاتقا قاراي بەت بۇرعان.
ول كەز دوسسوردىڭ اتالارىمىز «قارا ماي» دەپ اتاعان مۇناي جارىقتىقپەن اتاعى اسپانداپ تۇرعان كەزەڭ. ەمبىگە كەيىپكەر ىزدەپ كەلگەن كلاسسيك ك.پاۋستوۆسكيدىڭ اڭقا كەپتىرگەن اڭىزاق پەن سۇيەگىڭنەن وتەر قارا سۋىقتان قايمىقپاي بەينەت كەشىپ جۇرگەن ماي-ماي مۇنايشىلارعا قاراپ: «ەرلىك دەگەنىمىز – دوسسور ەكەن عوي», دەپ باسىن شايقاپ, جاعاسىن ۇستايتىن سول جىلدارى قۇمەكەڭ تاپ وسى دوسسوردا دۇنيە ەسىگىن اشادى. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ اۋىر كەزەڭىندە 13 جاسار قۇمار جەرگىلىكتى مۇناي كاسىپشىلىگىندە ەڭبەك ەتىپ, جەڭىستى جاقىنداتۋعا بارىنشا ۇلەس قوسقان. بەلى بەسىكتەن شىقپاي جاتىپ بەينەتكە جەگىلگەن قۇماردى اكەسى گۋرەۆتەگى مۇناي تەحنيكۋمىنا وقۋعا تۇسىرەدى. كەيىننەن ي.م.گۋبكين اتىنداعى مۇناي ينستيتۋتىن بىتىرگەن جاس ينجەنەر قۇمار بالجانوۆ ەشقايدا تابان اۋدارماستان مۇناي ءوندىرۋ سالاسىنا 50 جىلدان استام عۇمىرىن ارناپتى.
ەلۋىنشى جىلداردىڭ اياعى مەن الپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا ەلىمىزدە ءىرى كەن ورىندارى اشىلا باستادى. اسىرەسە 1959 جىلى اشىلعان پرورۆا كەنىشى ەلىمىزدە كۇرت تومەندەپ كەتكەن مۇناي ءوندىرىسىن جاڭا ساتىعا كوتەرۋگە تىڭ لەپ قوستى. 1963 جىلى پرورۆا ءوز الدىنا ەنشى الىپ, مۇناي وندىرەتىن باسقارماعا اينالدى. جاڭادان شاڭىراق كوتەرگەن باسقارماعا باس ينجەنەر بولىپ قۇمار بالجانوۆ تاعايىندالدى. ول وسى قىزمەتتە بار بولعانى 3 جىلداي عانا ەڭبەك ەتىپ, كەيىننەن باسقارما باسشىسى بولىپ تاعايىندالدى.
ۇجىمنىڭ تىزگىنىن قولعا العان قۇمەكەڭ «پرورۆا» مۇناي-گاز ءوندىرۋ باسقارماسىنىڭ جۇمىسىن اقساتىپ الماس ءۇشىن كوپتەگەن شارۋالاردى كەزەك كۇتتىرمەي قولعا الدى. جوسپارلى, كەشەندى گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن كەڭىنەن جۇرگىزۋگە اسا ءمان بەردى. گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن ساپالى جۇرگىزىپ وتىرۋ ارقىلى دا مۇناي-گاز ءوندىرۋ كولەمىن ەسەلەي تۇسۋگە بولاتىنىن قۇمەكەڭ جاقسى ءبىلدى. سونىمەن قاتار بۇرىن بۇرعى سالىنباعان تىڭ ولكەدە جان-جاقتى دامىعان ينفراقۇرىلىم دا جوق بولاتىن. كەن ورنىن وركەندەتۋ باعىتىندا تۇرمىستىق جانە وندىرىستىك قيىندىقتاردى وڭىنان شەشە ءبىلۋدىڭ وزىنە ۇلكەن كۇش-جىگەر قاجەت. كۇن-ءتۇن دەمەي, اۋىر كليمات جانە ۋاقىتپەن ساناسپاستان ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن بۇرعىشىلاردىڭ تۇرمىستىق قاجەتىن ول وڭىنان شەشە ءبىلدى.
پرورۆانىڭ اۋىر كليماتىنا بايلانىستى ء بىر ەستەلىك اڭگىمەنىڭ ۇشى ەرىكسىز قىلتيادى. كەزىندە قازاق كسر ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ سالالىق حاتشىسى مۇنايشىلاردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن جاقىننان تانىسايىنشى دەگەن ماقساتپەن پرورۆاعا ات باسىن بۇرىپتى دەيدى. جان-جاعىن جاپىرىپ كەتەردەي بولىپ كەلگەن استانالىق دوكەي پرورۆانىڭ اسپانعا كوتەرىلگەن الاشاڭداعىن كورگەندە دەرەۋ ەسىن جيسا كەرەك. الاتاۋدىڭ باۋرايىندا بال تاتيتىن سۋدى ءسىمىرىپ وتىرعان الگى ءداۋ باستىق مۇنايشىلاردىڭ اۋىز سۋعا زارۋلىگىن كورگەندە امالسىز جاعاسىن ۇستاعان كورىنەدى. قۇلسارىعا قايتار جولدا, قاسىنداعى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىنا قاراپ:
«ويپىرم-وي, يت ارقاسى قياندا, مىنانداي ادام توزگىسىز كليماتتا جۇمىس جاساپ جۇرگەن ءار مۇنايشىنىڭ كەۋدەسىنە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرىنىڭ «التىن جۇلدىزىن» ويلانباستان تاقسا دا ارتىقتىق بولماس ەدى», دەپ باس شايقاپتى دەيدى. ەكىنىڭ ءبىرى شىداس بەرمەيتىن پرورۆا قۇمار بالجانوۆتى ابدەن شىڭدادى. ول وسى باسقارمادا ەڭبەك ەتكەن كەزىندە تاجىريبەسى ابدەن تولىسىپ, ناعىز بەساسپاپ مامان اتاندى. مۇنايشىلار اراسىندا تومەندەگىدەي اڭگىمە بار. «ەگەر پرورۆادان دەر كەزىندە مۇناي كوزى اشىلماعاندا, تەڭىزدىڭ يەن بايلىعىنا قولىمىز مۇلدەم كەشىگىپ جەتەتىن ەدى. سەبەبى «تەڭىز» قۇرىلىمىن ىزدەۋگە پرورۆانىڭ بۇرقاعى جەتەلەدى. تەرەڭدىگى تۇز استىندا مۇنايدىڭ مول قورىنىڭ بارلىعىنا سەندىرگەن دە – پرورۆا. سوندا سالىنعان تۇرعىن ۇيلەر مەن ءوندىرىس بازاسى, تۇتاستاي ينفراقۇرىلىم تەڭىزدى قورىقپاي, جاسقانباي يگەرۋگە سەنىمدى جاعداي تۋعىزدى». بۇگىندەرى قازاقستاننىڭ اتىن الەمگە تانىتقان تەڭىز كەن ورنىن العاش اشۋشىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە قۇمار بالجانوۆ اۆتورلار قۇرامىنىڭ ساپىندا 1995 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاندى. ايتپاقشى, تەڭىز كەنىشىنەن العاشقى مۇنايدى الۋدىڭ ماشاقاتى دا جەتىپ ارتىلاتىن. تەڭىز مۇنايىنىڭ قۇرامىندا گازبەن قوسا كۇكىرت قىشقىلىنىڭ 25 پايىزداي بولعاندىعىنان-اق ءوزى, ونىڭ قانشالىقتى زيان ەكەندىگىن ويشا باعامداي بەرىڭىز. 1981 جىلى №1 سكۆاجينانى تولىقتاي سىناقتان وتكىزۋ جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ توراعاسى رەتىندە قۇمەكەڭ باستاعان مۇنايشىلار اتىراۋدىڭ اڭقا كەپتىرگەن اڭىزاعىندا تەڭىز كەن ورنىنىڭ باسىندا 3 اي جاتىپ, بەينەتكە بەلشەسىنەن باتىپ ەدى. ونى بۇگىندەرى بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى.
قۇمەكەڭنىڭ ايشىقتى قولتاڭباسى قازاق مۇنايىنىڭ قاراشاڭىراعى بۇگىنگى «ەمبىمۇنايگاز» كومپانياسىندا قالدى. وسى بىرلەستىكتە قۇمەكەڭ 11 جىل بويى باس ينجەنەر بولىپ, تابان اۋدارماستان ەڭبەك ەتتى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەڭ ءىرى مۇناي ءوندىرۋ بىرلەستىگىنە باس ينجەنەر بولىپ وسىنشاما مەرزىم ەڭبەك ەتكەن بىردە-ءبىر ينجەنەر جوق ەكەن. وسىعان قاراپ-اق ق.بالجانوۆتىڭ ءوز كاسىبىن تەرەڭ مەڭگەرگەن بىلىكتى مامان ەكەندىگىن اڭعاراسىڭ. قۇمەكەڭ «جايىقمۇنايگاز» باسقارماسىنا باسشى بولعان كەزەڭدە ءوزىنىڭ ىسكەرلىگىن, باسشى رەتىندەگى بيىك بەدەلىن ايقىن كورسەتە ءبىلدى. ول مەرزىم تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاڭا عانا يەلەنگەن ءارى نارىقتىڭ ۋاقىتشا قيىنشىلىعى قوس وكپەدەن قاتتىراق قىسقان بۇلعاقتى جىلدار ەدى. قۇمەكەڭ تاپ وسى زاماتتا تەك مۇناي ءوندىرۋدى عانا ەمەس, اۋدان حالقىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا دا كوبىرەك باس قاتىرىپتى. جاڭا تيپتىك ۇلگىدەگى بالالار باقشاسى مەن شەتەلدىك قوندىرعىلارمەن جابدىقتالعان قۇرىلىس ماتەريالدارىن دايارلايتىن زاۋىت اتالعان باسقارمانىڭ قاراجاتىنا تۇرعىزىلعان ەدى. ءتىپتى اققىستاۋلىقتار كۇنى بۇگىنگە دەيىن قۇنى ءبىر ميلليون دوللاردان استام قارجىعا قۇمەكەڭنىڭ شەتەلدىك مەديتسينالىق اپپاراتتارمەن اۋداندىق اۋرۋحانانى جابدىقتاعانىن جىر قىلىپ ايتادى. مۇنداي باتىل قادامعا ەلى مەن جەرىن, زامانداستارىن شىنايى قادىرلەيتىن اتان جىلىك ازامات قانا بارا الاتىنى بەلگىلى.
«جارىق كوزى رەتىندە مۇنايعا ەشتەڭە تەڭ كەلمەيدى: بۇل جاڭا ءداۋىر جارىعى» دەپ باعا بەرگەن ەكەن امەريكادا مۇناي تۋرالى جازىلعان العاشقى كىتاپتىڭ اۆتورى. بۇگىندەرى دۇنيەجۇزى اتىن ايتسا ەلەڭ ەتە تۇسەتىن, ونداعان جىلدار بويى جۋساندى دالاعا شۋاق شاشىپ تۇرعان مۇناي اتتى «جاڭا ءداۋىر جارىعىنا» جارتى عاسىردان استام عۇمىرىن ارناعان, دۋاداق قونار بوزتوبەدەي بيىك, ارىستان جالدى ازامات قۇمار بالجانوۆتىڭ ەسىمى قازاق مۇنايىنىڭ تاريحىنا التىن ارىپتەرمەن جازىلاتىنى ءسوزسىز.
الاقانداي عۇمىرىڭدى ايشىقتاندىرىپ, مارتەبەڭدى بيىكتەتىپ, ايبارىڭدى اسقاقتاتىپ جىبەرەتىن بۇل تاعدىر شىركىننىڭ جومارتتىعىن قويساڭشى...
كەنجەبەك تۇمانباي ۇلى,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى,
جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
