بۇل جونىندە ەلباسى پراگماتيزمگە قاتىستى ويىندا كوزقاراسىن اشىق بىلدىرەدى. «پراگماتيزم – ءوزىڭنىڭ ۇلتتىق جانە جەكە بايلىعىڭدى ناقتى ءبىلۋ, ونى ۇنەمدى پايدالانىپ, سوعان سايكەس بولاشاعىڭدى جوسپارلاي الۋ, ىسىراپشىلدىق پەن استامشىلدىققا, داڭعويلىق پەن كەردەڭدىككە جول بەرمەۋ دەگەن ءسوز. قازىرگى قوعامدا شىنايى مادەنيەتتىڭ بەلگىسى – ورىنسىز ءسان-سالتانات ەمەس. كەرىسىنشە, ۇستامدىلىق, قاناعاتشىلدىق پەن قاراپايىمدىلىق, ۇنەمشىلدىك پەن ورىندى پايدالانۋ كورگەندىلىكتى كورسەتەدى.
ناقتى ماقساتقا جەتۋگە, ءبىلىم الۋعا, سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋعا, كاسىبي تۇرعىدان جەتىلۋگە باسىمدىق بەرە وتىرىپ, وسى جولدا ءار نارسەنى ۇتىمدى پايدالانۋ – مىنەز-ق ۇلىق پراگماتيزمى دەگەن وسى».
مىنە, ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا وزگە كوپتەگەن ماسەلەلەرمەن قاتار, بولاشاقتا قازاق ۇلتى قانداي بولۋى كەرەك, نەگە ۇمتىلۋىمىز قاجەت دەگەن سۇراقتارعا بايىپتى جاۋاپتار ايتىلادى.
قازاق ەلى مىقتى مەملەكەت بولۋ ءۇشىن – ءبىرتۇتاس ۇلت بولۋعا قادام باسۋى قاجەت. باسەكەگە قابىلەتتىلىك, ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ, ءبىلىمنىڭ سالتانات قۇرۋى, سانانىڭ اشىقتىعى ماسەلەلەرى كەڭىنەن قوزعالادى. وسىنداي كەلەلى جايلاردى ايتا كەلىپ, ەلباسى تاياۋ جىلدارداعى مىندەتتەر دەگەندە, الدىڭعى كەزەكتە قازاق ءتىلىن بىرتىندەپ لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كەرەكتىگىن قويادى.
نەگە؟
مۇنىڭ باستى ءبىر جاۋابى, بىزدىڭشە, مىنادا. تاريحتىڭ شىندىعىن جاسىرۋعا بولمايدى. انىعىندا, ءبىز وتارلانعان, وتارشىلدىق ەزگىگە تۇسكەن حالىقپىز. كەزىندە كەڭەستىك داۋىردە «قازاقستاننىڭ رەسەيگە ءوز ەركىمەن قوسىلۋىنىڭ 250 جىلدىعى» دەپ ايتىلىپ, جازىلىپ, ۇلكەن مەرەكەلىك ءىس-شارالار بولدى. كوپتەگەن اقىندار ولەڭدەر جازدى, كوپتەگەن پروزالىق شىعارمالار دۇنيەگە كەلدى. ال اقيقاتىنا كەلگەندە, قازاق دالاسىن رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارلاۋىنىڭ 250 جىلدىعى ەدى. ايگىلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ كەزىندە «زار زامان» اقىندارى دەپ اتاعان اقىنداردىڭ تاريح تولقىنىنا كەلۋى بەكەر ەمەس بولاتىن. وتارشىلدىقتىڭ باستى ماقساتى – جەردى, سۋدى, بۇكىل بايلىقتى تارتىپ الۋ. حالىق اتاقونىسىنان, شۇرايلى جەرىنەن ايىرىلىپ جاتسا, نەگە زارلاماسقا؟! نەگە «زار زامان» اقىندارى تاريح بەتىنە شىقپاسقا؟!
سول سياقتى وتارشىلدىق ەزگى حالىقتىڭ سانا-سەزىمىنە وزگەرىستەر اكەلدى. ات ۇستىندەگى باتىر حالىقتىڭ مىنەز-قۇلقى وزگەردى, مايدالاندى, ۇساقشىلدىققا اينالدى. اباي ايتقانداي: «ەلدىڭ ءىشى توبىقتى, كوپ پىسىققا مولىقتى». «پىسىق» دەگەن كىم دەسە, وعان دا اباي تاماشا جاۋاپ بەرەدى. بىرەۋدى بىرەۋگە جامانداسا, قالاعا ارىز تاسىسا, ار ويلاماي, پايدا ويلاسا, ۇلىق الدىندا شىبىنداعان ات سياقتى جاعىمپازدانىپ باسىن ءۇستى-ۇستىنە شۇلعىسا, تاعى باسقا بولىپ جالعاسا بەرەدى. «وتىرىك, وسەك, ماقتانشاق, ەرىنشەك, بەكەر مال شاشپاق». مۇنىڭ ءبارى زامان تۋعىزعان جاعىمسىز مىنەز-ق ۇلىقتار بولاتىن. اسىرەسە, وتارشىلدىق زامانىندا ورىستەپ كەتتى. بيلىك جاساۋشىلارعا بۇل كەرەك بولدى. ماسكۇنەمدىك, اراق دەگەن پالە بۇرىنعى بابالارىمىزدىڭ تۇرمىس-سالتىندا بولىپ پا ەدى. وتارشىلدىق زامانىندا ءوز بيلىگىمىز وزىمىزدە بولمادى. بۇل باعىت كەشەگى كەڭەستىك داۋىردە دە جالعاستى. ۇلت دەگەن اتاۋدى جويىپ, ءبارىمىز «سوۆەت حالقى» بولامىز دەگەن كەزدەر دە قىلاڭ بەرگەن.
مىنە, تاۋەلسىزدىگىمىزدى الدىق. وزىمىزگە ءوزىمىز كەلدىك. ساياسي-ەكونوميكالىق جاعدايىمىزدى بەكەمدەدىك. وسى رەتتە ءبىزدىڭ ەندى وتارسىزدانۋعا بەت الۋىمىز كۇن تارتىبىنە شىقتى. وتارسىزدانۋدىڭ ەڭ باستىسى – وي-سانانىڭ وتارسىزدانۋى. بىرەۋگە دەگەن تاۋەلدىلىك, قۇلدىق مىنەز-ق ۇلىقتان ارىلۋ, وي-سانانىڭ ازاتتىعى. بۇل جونىندە ەلباسىنىڭ ءوز ەڭبەكتەرىندە جەتكىزە ايتتى.
«رۋحى ەركىن حالىق قانا ۇلى ىستەردى اتقارا الادى», «قازاقتىڭ ۇلتتىق رۋحى ونىڭ ەرلىگىندە جاتىر», «نامىسسىز ازامات وزگەلەردىڭ تۇگىلى ءوزىنىڭ كوسەگەسىن دە كوگەرتە المايدى», «بۇگىنگى قازاق قاۋىمىنا اسا قاجەت نارسە – ءوزىمىزدىڭ نامىسشىلدىق ءداستۇرىمىزدى دامىتۋ», «كەز كەلگەن حالىققا بارىنەن بۇرىن اسقاق رۋح كەرەك», «بويىمىز دا, ويىمىز دا ازات بولسىن», «ەل بولۋ ءۇشىن ۇلتتىق رۋح, ۇلتتىق قاسيەت جانە ۇلتقا دەگەن سەنىم بولۋى كەرەك» – دەپ كەلەتىن تەرەڭ پايىمدى وي-تولعاۋلار قازىرگى ءاربىر ازاماتتىڭ جان-جۇرەگىنەن بەرىك ورىن الىپ جاتسا, قانەكي.
بىزدىڭشە, ەلباسى ايتىپ وتىرعان «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماسەلەسى وسىنداي قاجەتتىلىكتەن – جاڭا زامان تالابىنا ساي وزگەرۋدەن, جاڭارۋدان تۋىنداپ وتىر. ول ءۇشىن ءتىلىنىڭ تازالىعىن, دۇرىس دىبىستالۋىن, قۇنارىن ساقتاعان, تۋعان ەلىنىڭ تاريحىن, ولكە تاريحىن جاقسى بىلەتىن, جاقسى ءداستۇر-سالتىن دامىتقان, ءبىلىمدى, باسەكەگە قابىلەتتى ۇلت بولۋىمىز كەرەك. ءبىز تاۋەلسىزدىگىمىز ءوز قولىمىزعا تيگەن زاماندا ەندى ءبىر ۇلتتىڭ كولەڭكەسىندە قالعان, كولەڭكەسىنەن شىعا المايتىن دارمەنسىز ۇلت بولۋعا ءتيىستى ەمەسپىز. جاپون حالقى, اعىلشىن حالقى, باسقا دا حالىقتار الەمدە دارالانىپ, وزىندىك ۇلتتىق كودىمەن, مەنتاليتەتىمەن كورىنەتىن بولسا, ءبىز دە وزىندىك ۇلتتىق دارالىعىمىزبەن تانىلۋىمىز قاجەت. ول ءۇشىن ۇلتتىق بولمىسىمىزدى, رۋحىمىزدى جاڭارۋعا ءتيىستىمىز.
ال جاڭارۋىمىزدىڭ ءبىر شارتى – جازۋىمىزدى ۋاقىت تالابىنا ساي وزگەرتۋ بولىپ تابىلادى. وزگە ۇلتتىڭ اسەر-ىقپالىندا, شىلاۋىندا قالماي, قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستىق ەرەكشەلىكتەرىن ساقتايتىن لاتىن ارپىنە نەگىزدەلگەن قازاق جازۋىن قالىپتاستىرۋ – ۋاقىت تالابى. لاتىن قارپى ءبىر ۇلتتىڭ مەنشىگىندەگى قارىپ ەمەس. لاتىن ءتىلى – ءولى ءتىل. بىراق ونىڭ تاڭباسى, قارپى دۇنيەجۇزىنىڭ كوپتەگەن حالىقتارىنىڭ جازۋىنا اينالىپ وتىر. پراكتيكالىق ءورىسى كەڭ. سوندىقتان الدىمەن قازاق جازۋىنىڭ لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋ قاجەتتىلىگىن باجايلاپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك ءتارىزدى. ويمىزدى تۇيىندەسەك, قاجەتتىلىكتىڭ ءمانى نەدە؟
بىرىنشىدەن, وتارسىزدانۋ. ياعني وتارشىلدىق كەزەڭدە باتپانداپ كىرگەن وكتەمدىكتەن, جوسىقسىزدىقتان بىرتە-بىرتە ارىلۋ. بۇل رەتتە قازىرگى جازۋىمىز قازاق ءتىلىنىڭ جازىلۋ, دىبىستالۋ ەرەكشەلىكتەرىن بارىنشا ءدال ساقتاپ, قىزمەت جاساپ تۇر دەي المايمىز.
ەكىنشىدەن, قازاق ءتىلىنىڭ وزىنە ءتان دىبىستارىن ءدال بەينەلەۋ, سول ارقىلى ءتىلىمىزدىڭ ايتىلۋ, دىبىستالۋ اۋەزدىلىگىن بىرتە-بىرتە قالپىنا كەلتىرۋ جايى. شىندىعىنا كەلگەندە, بۇل وتە كۇردەلى ماسەلە. قازىرگى ۋاقىتتا قازاق ءتىلى ءوزىنىڭ ايتىلۋ اۋەزدىلىگىنەن, كوركەمدىگىنەن ايىرىلىپ بارا جاتقانى ءسوزسىز.
ۇشىنشىدەن, الەمدىك وركەنيەتكە جولدىڭ اشىلۋى. بۇل جونىندە ەلباسى: «لاتىنشاعا كوشۋدىڭ تەرەڭ لوگيكاسى بار. بۇل قازىرگى زامانعى تەحنولوگيالىق ورتانىڭ, كوممۋنيكاتسيانىڭ, سونداي-اق ءححى عاسىرداعى عىلىمي جانە ءبىلىم بەرۋ پروتسەسىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى» دەپ جازدى.
تورتىنشىدەن, قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋدى جەڭىلدەتەدى. ياعني شەتەلدىكتەر بۇرىن قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋگە كيريليتسا قارپى ارقىلى كەلەتىن بولسا, ەندى وزدەرىنە جاقىن, كوزدەرىنە قانىق لاتىن گرافيكاسى ارقىلى تىكەلەي كەلەدى.
بەسىنشىدەن, لاتىن قارپىندەگى قازاق جازۋىنا كوشۋىمىز الدەكىمنىڭ وكتەمدىگىمەن, بۇيرىعىمەن جۇزەگە اسىپ جاتقان جوق. بۇل تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ شيرەك عاسىر وتكەندەگى تاۋەلسىز شەشىمى, حالىقتىڭ تاڭداۋى.
قازاق جازۋىنىڭ لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋدىڭ جاۋاپتىلىعى جونىندە فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ءتىلشى عالىم ءالىمحان جۇنىسبەك وتە جاقسى پىكىر بىلدىرەدى. ول لاتىن قارپىنە كوشۋدىڭ قيىنشىلىعى قازىرگى ءبىزدىڭ قولدانىپ جۇرگەن ءالىپبيىمىز قازاقتىڭ ءتول ءالىپبيى ەمەس, ورىس تىلىمەن ارالاسىپ كەتكەنىن ايتادى. مۇنىڭ ءوزى ۇلكەن كەدەرگىلەر تۋىنداتادى. قازاق جازۋىنا تەك تاڭبا اۋىستىرۋ عانا ەمەس, تۇبەگەيلى رەفورما كەرەك ەكەنىن, ول رەفورما ءۇش ماسەلەنى دىبىس, ءالىپبي جانە ەملە ەرەجەسىن بىردەي قامتيتىنىن العا تارتادى.
عالىمنىڭ سوزىندە ۇلكەن ءمان بار. ءالىپبي جاساۋ – بۇل ارىپتەردى تاڭبالاي سالۋ عانا ەمەس. ءالىپبي قازاق ءتىلىنىڭ دىبىستارىن ءدال بەينەلەۋ قاجەت. مۇنىڭ وڭاي ەمەستىگى قازىرگى بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋ كەزىندە ايقىن كورىنىپ وتىر. ەلباسىنا ۇسىنىلعان ءبىرىنشى نۇسقادا ديگرافتارعا باسىمدىق بەرىلسە, ەكىنشى نۇسقادا ء«بىر دىبىس-ءبىر ءارىپ» پرينتسيپىنە باسىمدىق بەرىلگەن.
لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ماسەلەسى تۋرالى ءالى دە تىڭ, ءارى باتىل ۇسىنىستار ايتىلۋدا. لاتىن الىپبيىنە كوشۋ الدىڭعى كەزەكتە قازاق حالقىنا قاجەت. مۇنى حالىق جاقسى ءبىلۋى, سەزىنۋى ءتيىس. سوندىقتان دا كوپ قيىندىقتار مەن كەدەرگىلەردىڭ بولاتىنىن, بىراق ونى جەڭىپ شىعا وتىرىپ, ءوزىنىڭ باعىت-باعدارىن انىقتايتىنىن حالىق جاقسى ءبىلۋى كەرەك. بۇل ايتار اۋىزعا جەڭىل بولعانىمەن, توزىمدىلىك پەن ىسكەرلىكتى, جۇرەكتىڭ باتىلدىعىن قاجەت ەتەتىن كۇردەلى جۇمىس. سوندىقتان دا ەلباسى بۇل جۇمىستى بايىپتى, رەت-رەتىمەن, ۇلكەن دايىندىقپەن جۇزەگە اسىرۋدى ارنايى تاپسىرادى. قازاق ۇلتىن سىيلايتىن, ولارمەن ءوزىن تاعدىرلاس سانايتىن, ىنتىماق, بىرلىكتى كوزدەيتىن وزگە ۇلت وكىلدەرى حالىقتىڭ بۇل باتىل قادامىنا سىيلاستىقپەن, تۇسىنىستىكپەن قارايدى دەپ بىلەمىز.
مەنىڭ باستى تىلەكتەرىمنىڭ ءبىرى – قازاق لاتىن جازۋىندا ءتىل دىبىستارى ايتىلۋدا ءتول, بايىرعى قالپىن, اۋەزىن ساقتاسا ەكەن دەيمىن. سوعان مۇمكىندىكتەر اشىلسا ەكەن دەپ قالايمىن. ارينە, بۇگىنگى جازۋدا ءبىزدىڭ جەتكەن جەتىستىكتەرىمىز مول. تاريحتى, وتكەن جولىمىزدى جوققا شىعارمايمىز. بىراق ءتىل دىبىستارىنىڭ ايتىلۋى مەن جازىلۋ تۇرىندە وزگەشەلىك بولعاندىقتان, ەداۋىر ماسەلە تۋعىزىپ, ءتىپتى قازىرگى جاستاردىڭ سويلەۋ تىلىنە كەرى اسەرىن تيگىزە باستاعانىن جوققا شىعارا المايمىز. قازاق ءتىلىنىڭ اۋەزدى, ءۇندى سوزدەرىن جازىلۋ قالپىمەن ايتىپ قاتاڭداندىرىپ جىبەرىپ جۇرگەندەر قاتارى قازىردە مول. بۇل رەتتە ۇلى جازۋشى م.اۋەزوۆتىڭ ءبىر كەزدەرى ءوزىنىڭ اتاقتى «قاراكوز» پەساسىنىڭ اتاۋىن ايتىلۋ قالپىمەن «قاراگوز» دەپ جازعانىن, سولاي دەپ جازۋعا ۇسىنىس بىلدىرگەنىن ايتىپ ءوتۋىمىز كەرەك. ۇلى جازۋشى نەدەن ساقتاندى؟ «قاراكوزدىڭ» «ك» ارپىمەن جازىلۋىمەن بايلانىستى كەيىنگى جاستاردىڭ سوعان وراي قاتاڭ «ك» دىبىسىمەن ايتۋىنان, سوعان داعدىلانۋىنان ساقتاندى. جاڭا ءالىپبي وقىلۋدا قازاق ءتىلىنىڭ وزىنە ءتان اۋەزىن ساقتاسا دەيمىز.
سامەن قۇلباراق,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
