ۇلانبەل مەن ۇربۇلاق اراسى

وقتا-تەكتە, اندا-ساندا بولسا-داعى, كەڭ-بايتاق ەلىڭىزدىڭ جاعرا­پيالىق جارعاق كارتاسىنا قاراپ قوياتىن شىعارسىز. ۇلانبەلىڭىز جامبىل وبلىسىنىڭ جارتىسىنا جۋىعىن الىپ جاتقان مويىنقۇم­نىڭ سارىارقاعا ۇلاسار تۇسىندا تۇر عوي. اتىنىڭ ءوزى جۇرەگىڭىزدى شىم ەتكىزەر. ۇلانبەل. ۇلانبەل مەن ۇربۇلاقتىڭ ارا­سى ءتورت ءجۇز شاقىرىمنان اسادى. دالالى, جوتالى-جوندى, قىرقا-قىراتتى, تاۋلى-تاستى, ءشول-شولەيتتى جەرلەرمەن ءجۇرۋ كەرەك-ءدۇر. ۇربۇلاعىڭىز – وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى, بالىق­تى­سۋ بويىنداعى كىشكەنتاي عانا اۋىل. اقسۋ-جاباعىلى قورىعىنا جالعاسىپ جاتقان ۇربۇلاق تاۋى بار. شىمكەنتتەن شىعىسقا قاراتا قارا جولمەن جۇرسەڭىز دە, پويىزعا ءمىنىپ كەتىپ بارا جاتساڭىز دا, تەس­كەنتاۋدىڭ تەپسەڭىندە جايىلعان جىلقىلاردى بايقار ەدىڭىز. وي­ماقتاي عانا كول ايدىنى اينا­دايىن جالتىراپ كورىنەر. مىنە, سول كولدىڭ اينالاسىنداعى ويدىم-ويدىم بيداي, ارپا, ماقسارى ەگىستىكتەرىنە قىزىعارسىز. جاز بەن كۇزدە, ارينە. قىستىگۇنى قارلى بوران ۇلىپ كەپ-كەپ بەرگەندە, قاراقشى دەپ اتالاتىن اتىراپتى تانىماي قالاسىز. مارحابات بايعۇت. بيىلعى قىس بۇل وڭىردە كوكتەمنىڭ باسى نەمەسە كۇزدىڭ سوڭى سەكىلدى بوپ تۇرىپتى. الماتى – تاشكەنت تاس جولىنىڭ ءبىر بۇيىرىندە, ەلسىزدەۋ تۇستا ەڭسەلى ءۇي زورايادى. قورا-قوپسى قارايادى. مايا-مايا ءشوبى, قىرۋار تەحنيكاسى تىزىلەدى. جاقىنداعاندا “جىبەك جولى” كافەسىن كورەسىز. تۇرسىنبەك پەن تۇرسىنكۇلدىڭ “پاتشالىعى” وسىندا. ەلۋ ءۇشىنشى جىلدىڭ ەرتە كوكتەمىندە ۇربۇلاق اۋىلىنا موي­ىنقۇمنىڭ ۇلانبەلىنەن مۇسا­باي دەگەن كىسى كەلىپتى. “وۋ, اعاي-ە-ەن, جەرلەرىڭ تار ەكەن. ادامدارىڭ بار ەكەن. جۇمىس­تارىڭ از ەكەن. مويىنقۇمدا مال كوپ, جەر دە جەتىپ-ارتىلادى. ەڭبەكقورلىقتان ەرىنبەيتىندەرىڭ بولسا, جۇرىڭدەر”, – دەپ شاقى­رىپ­تى. وسى تۇرسىنبەگىڭىز سوندا ون بەس جاسار بالاتۇعىن. اكەسى سارتاي نارتاۋەكەل دەپ, مويىن­قۇمعا تارتتى دا كەتتى. سالت باسى ەمەس, ارينە. وتباسىمەن بىرگە. ۇلانبەلدەن ءبىر-اق شىققان ءسويتىپ. ۇربۇلاقتا كوپ ادامنىڭ, ولاردىڭ اراسىندا سارتايدىڭ دا تۇرمىس­تارى جۇدەۋ-جاداۋ ەدى. بالالار قارا ناندى دا جارىتىپ جەي المايتىن كەزتۇعىن. ۇلانبەلدە بۇلارعا شىر بىتە باستاعان. ۇيەل­مەلى-سۇيەلمەلى ەكى ءىنىسى مەكتەپ ءبىتىرىپ, وقۋعا ءتۇستى. تۇرسىنبەك اكەسىمەن بىرگە مالدا قالا بەرگەن. قوڭدانىسىپ-جوندانىسا تۇسكەن. دەنساۋلىعى مىقتى. شاباندوز اتاندى. قىزدار قىزىعىپ ءجۇردى. كۇندەردىڭ كۇنىندە ەكى تۋ بيەنى بىردەي ساتقان سارتاي سوقتالداي ۇلىنىڭ ۋىسىنا اقشانى تولتىرا سالىپ, ءبۇي دەدى-اي: – كەلىندى كۇنگەي جاقتان تاڭداپ تاپپاعىڭدى تىلەيمىن. ءجىپ تاعۋىڭا تۇلكىباس ستانساسىنداعى ناعاشىلارىڭ كومەكتەسەر. ءسوزدى ابدەن ءپىسىرىپ, ۋادەسىن الىپ قايت. ءجۇدا بار عوي, كەلىندى بىردەن اكەلسەڭ دە, دايىنبىز. تۇلكىباس ستانساسىنىڭ تومەنگى جاعىندا ناعاشىلارى تۇراتىن. اكە سالەمىن جەتكىزدى. تىلەك-تا­لابىن ءتۇسىندىردى. ناعاشى جەڭ­گە­لەرى جاسى كامەلەتكە جەتكەن, سەگى­زىنشىنى “تورتتىكپەن” ءتامام­داعالى تىمپيىپ قانا قالقوز تىرلىگىن تىندىراتىن تۇرسىنكۇلمەن تا­نىستىردى. تەمىرجول ۆوكزالىندا ەكى-ءۇش رەت قىدىرىستى. بۋفەتتەن شاي-پاي ءىشىستى. اكاتسيا اعاشى قورشاعان تەمىرجولشىلار كلۋبى­نان كينوفيلم كورىستى. ءبىر-ءبى­رىنىڭ قولدارىنان قالتىراي ۇستا­سىپ, دىرىلدەي ۋاعدالاستى. بولدى. ءبىتتى. تۇرسىنبەك تۇرسىنكۇلگە ۇيلەنەتىنىن مالىمدەدى. ول جىلدارى سىرعا تاعۋ سالتى جوق. قۇدا ءتۇسۋ قاتتى ايىپ­تا­لاتىن. كومسومولشا تانىسىپ, سابەتتىك جاستارعا ءتان تىكەلەي جولمەن قوسىلماق قۇپتالاتىن. ونداي راسىمدەردىڭ رەتىن كەلتىرە الماعان الاش جىگىتتەرى الىپ قا­شۋدان ارتىق ءادىس تاپپاي الاسۇ­راتىن. تۇرسىنبەك تە تۇرسىنكۇلدى الىپ قاشتى. تۇلكىباستان تارازعا دەيىن تاكسيلەتتى. وتىز سوم تولەدى. تارازدان (ول كەزدە جامبىل عوي) ۇلانبەلگە دەيىن ۇشاقپەن جەتتى. ان-2 دەيتىن قاناتتارى قوس قابات, قاراكوك شەگىرتكە سىندى كولىك قوي. ۇلانبەل – “مويىنقۇم” ساپ­قوزىنىڭ ورتالىعىتۇعىن. ۇش­اق­تان تۇسكەن جاس كەلىندى شۋ وزە­نىنىڭ مايدا تولقىنى قاتتى تول­قىتتى. تويدى “بەشىر” دەيتىن. تۇرسىنبەك پەن تۇرسىنكۇلدىڭ “بەشىرلەرى” كۇشتى وتكەن. بۇل 1962 جىل ەدى. ءبىر اپتادان كەيىن-اق كەلىنمىن, جاڭا ءتۇستىم دەپ سىزىلىپ وتىر­ماي, تۇرسىنك ۇلىڭىز مال شارۋاشى­لىعىنىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇردى. “مويىنقۇم” كەڭشارىنىڭ ءجۇز ون مىڭداي قاراكول قويى, مىڭعىرعان جىلقىسى بارتۇعىن. مالشىلار مويىنقۇمنان سارىارقاعا قاراتا بەس ءجۇز شاقىرىمعا دەيىن كوشىپ كەتە باراتىن. مامىردا جىلجىپ جەتىپ, قازاننىڭ قارا سۋىعىنا ۇرىنباي, قايتا ورالار ەدى. وسى­لايشا ون-ون بەس جىل ءوتتى دە كەتتى. تۇرسىنكۇل باستاپ, بالالارى قوس­تاپ, بيە ساۋاتىن. كەڭشاردىڭ جوس­پارى بار. ء“وزىڭ كوممۋنيسسىڭ, ءۇش ايدا جيىرما توننا ءسۇت وتكى­زەسىڭ. بيە ءسۇتى”, – دەيدى. ساپ­قوز­دىڭ الپىس-جەتپىس بيەسىن باي­لاي­دى. “قاراجال” كەنىشىنە ءار ءليترىن جيىرما بەس تيىننان وتكىزەدى. كەڭشار ديرەكتورى: “بىزگە جوسپار ورىندالسا بولدى. اقشاسىن ءوزىڭ الا بەر, كوممۋنيست جولداس”, – دەيدى. بالالار ىنتالانا تۇسەدى. ءبىر ماۋسىمدا بەس-التى مىڭ سوم جينالادى. “جيگۋليدىڭ” قۇنى عوي. قىمىزدى ەكى ءجۇز ليترلىك ساباعا اشىتاتىن. كۇنىنە ءۇش جۇزدەن بەس ءجۇز ليترگە دەيىن جەتكىزىپ ءجۇردى. سابانىڭ استىنا توبىلعى توسەي­سىز. سابانى, بىلايشا ايتقاندا مەستى جىلقى تەرىسىنەن ازىرلەيسىز. ىستاي بەرسەڭىز, مايلاۋدان ەرىن­بەسەڭىز, ساباڭىزدىڭ ساپاسى كۇشەيە تۇسەر. الپىس سەگىزىنشى جىلدىڭ جازىندا سارتاي اقساقال اۋىلىنا قايتا كوشكەن. زەينەتكەرلىككە شىق­قان. ۇربۇلاقتى ساعىنعان. ۇلان­بەلدە تۇرسىنبەك پەن تۇر­سىنكۇل بالا-شاعاسىمەن قالعان. جيىرما جىل جىلقى باعىپ, “قاراجال” كەنىشىن, قالا بەردى ۇلانبەل جۇرتىن قىمىزعا قارىق قىلعان تۇرسىنبەك پەن تۇرسىنكۇل 1993 جىلى ۇربۇلاققا ورالۋعا بەل بۋعان. ۇلانبەل مەن ۇربۇلاقتىڭ ارا­سىنداعى ءتورت ءجۇز شاقىرى­م­نان استام جەرمەن سەگىز كۇن ءجۇرىپ, جىلقىمەن بىرگە جىلجىپ, توعى­زىنشى كۇنى ۇربۇلاققا جەتكەن. تۇرسىنبەگىڭىز. جانىندا, ارينە, ۇلانبەلدىك دوستارى بولدى. ءبىر قو­را جىلقىنى جايىپ ايداپ جەت­كىز­دى. ال قوي مەن قارا مال ءما­شي­نەمەن جىبەرىلگەن. ىشىندە تورى بيەلەرى, اقبوز اتتارى, قۇنان-دونەندەرى, الا تايلارىنا دەيىن بار ءبىر قورا جىلقىنى, بىرەر ماشينە قوي مەن سيىردى كورگەن جۇرت قاتتى تاڭىرقاستى. ىشتارلىق دەگەن قيىن ءدا-ءا-ءا. ۇربۇلاق پەن بالىقتى اۋىلدارى مۇنداي بايلىقتى بىلمەگەن. كورمەگەن. تۇرسىنبەك ۇلانبەلدەن اكەل­گەن جىلقىسىن ۇربۇلاق تاۋىنا ايداپ اپاردى. كەڭ دالادا ەمىن-ەركىن جايىلاتىن جارىقتىقتار تاقىرعا اينالعان تاۋدان تاسىر­قاپ, ويعا ويىسادى. بىرەسە كەلتە­ماشاتتىڭ جوڭىشقالارىنا, بىرە­سە, بالىقتىنىڭ بيدايىنا تۇسەدى. كۇزەتشىلەر كۇن كورسەتپەسكە كە­تىستى. ەگىستىكتەرگە ءتۇسسىن-تۇسپەسىن, تىستەرىن قايراپ كەپ, تەپسىنەدى دە تۇرادى. تۇرسەكەڭ ءبىراز قىلقۇي­رىق­تى قارابۇلاق بازارىنا اي­دادى. قويدى دا, سيىردى دا ساۋ­دالادى. اقشانىڭ شىپ-شىرعاسىن شىعارماي, تەحنيكا جيناۋعا كىرىستى. ەگىن شارۋاشىلىعىنا يكەم­دەلمەسە, بولمايتىنعا اينال­دى. “ك-700”-دەن باستادى. العاش بىرەۋىن, كەيىننەن ەكىنشىسىن الدى. كومباين تاپتى. سەيالكا, سوقا, مالا سالار ماشينە... دانەكەر­لەيتىن اپپاراتقا دەيىن. جەر يەمدەنبەكتىڭ ازابىن ايتساڭىزشى. “سەن بۇل جاققا ەڭبەك سىڭىرمەگەن ادامسىڭ”, – دەيدى عوي مۇندا­عىلار. “سوندا مەن, نەمەنە, اس­پان­نان ءتۇسىپپىن بە؟” – دەيدى تۇرسىنبەك. “بەكەر كەپپىز عوي”, – دەپ بۇرقىلدايدى بيەنىڭ باۋى­رىنداعى تۇرسىنكۇل. بالالارى دا شۋ ەتە قالادى. “كوكە! اپا! نەگە كەلدىك؟!” دەسەدى. كوپ نارسەنى كوردى. كوپ نارسەگە كوندى. جىلقى مۇلدە كەمىپ كەتتى. بىراق بيەلەردى ساقتاعان. ماقسارى, بيداي, جو­ڭىشقا, ارپا وسىرمەككە ۇيرە­نىستى. بەينەتتەن قاشپاساڭىز, ءتىر­لىكتىڭ كوزىن تاپپاقتان جالىق­پاساڭىز, ەرىنشەكتىك دەيتىن شاي­تاندى موينىڭىزعا مىنگىزبەسەڭىز, ءبارىن دە جەڭۋگە بولاتىنى بەلگىلى. ارينە, اكىم-قارالارعا ءبىراز-ءبىراز بىردەڭە بەرۋگە تۋرا كەلدى. اۋدان­داعىسىنا دا, اۋىلداعىسىنا دا. الماتى – تاشكەنت تراسساسىنا ءتيىپ تۇرعاندىقتان, بايلىققا وپ-وڭاي باتىپ جاتقانداي كورىپ, تەگىننەن-تەگىن قىمىز ءىشىپ, ەت-پەت جەپ, ءتىسىن شۇقىپ كەتكىسى كەلە­تىندەر كۇرت كوبەيگەن. تۇرسىنبەك پەن تۇرسىنكۇل وندايلاردى تارتىپكە تەز ءتۇسىردى. بالا-شاعانى, كەلىندەرىن سوعان ۇيرەتتى. نارىق زامانى. بەينەت قاتتى. ەن-تەگىن جاتقان ەشتەڭە جوق. “قاتتى” دەستى. “پەيىلدەرى تارىلىپتى” دەستى. مەيلى. جيىرما جەتى جاسار ءامىردىڭ قازاسى اتا-اناعا اسا اۋىر تيگەن. جۇباناتىندارى – ۇلدارىنىڭ ارتىندا قالعان دياس پەن جىبەك ەدى. بۇگىندە ولار الماتىدا وقىپ ءجۇر. ۇربۇلاق پەن قاراقشى ماڭايىن جايلاعان جەكەمەنشىك وندىرىستىك كووپەراتيۆ ء“امىر” دەپ اتالادى. جەتپىسشاقتى جىلقى, ءۇش جۇزدەن اسا قوي, جۇزدەن اسا ءىرى قارا. ەكى ءجۇز گەكتاردان اسا ەگىستىك جەر. ەكى بىردەي “ك-700”, ءۇش “بەلارۋس”, ءتورت “دت-75”, تاعى­سىن-تاعى تەحنيكاسى جەتكىلىكتى. بۇگىندە تۇرسىنبەك سارتاي ۇلىنىڭ وندىرىستىك كووپەراتيۆى اناۋ اباي اۋىلى مەن مىناۋ ۇربۇلاقتىڭ, بۇيىردەگى بەساتا قىستاعى جەرلە­رى­نىڭ ءبىرازىن يگەرىپ, جەكە شارۋا­لارعا كومەكتەسەر حالگە جەتكەن. قا­راقشى تەگىستىگىندە, قارا جول­دىڭ بويىندا, جوعارىدا جازعا­نىمىزداي, ەڭسەلى ءۇي, قورا-قوپسى, كافە بار. بالىقتى اۋىلىنان نەمىستەردىڭ ءتورت ءۇيىن تۇگەل ساتىپ العان. ۇلدارى بايبول مەن اسحات كەلىندەرىمەن بىرگە وسىندا. زاڭگەر ماماندىعىن العان تيمۋر مەن بيزنەسمەن ءابدىر الماتىدا. ابدىرلەرى رەسەي مەن قىتايعا ءجيى باراتىن ىسكەرلەردىڭ, قالتالى­لار­دىڭ قاتارىندا. قىزدارى زىليقا تارازدا, قارلىعاش تۇلكىباستا. ءبارى ءۇيلى-جايلى, ۇلدى-قىزدى, ءوسىپ-ءونىپ, وركەندەپ جاتىر. “ال­لاعا شۇكىرشىلىك, جيىرمادان اسا نەمەرەمىز ءوسىپ كەلەدى, كوبەيە بەرسىن”, – دەيدى تۇرسىنكۇل جەڭگەي. تۇرسىنبەك پەن تۇرسىن­كۇل قۇرعان ء“امىر” وندىرىستىك كووپەراتيۆىندە جازدا جيىرما ادام جۇمىس ىستەيدى. وزدەرىنىڭ ورەن-جاراندارىنان باسقا. جەتى ءجۇز گەكتار ەگىستىكتى سولار كۇتىپ-باپتايدى. ەگەدى, وسىرەدى, ءونىم جينايدى. ءتورت مالشى تۇراقتى تۇردە جىلقى مەن قويعا جاۋاپتى. ايلىق جالاقىلارى ەلۋ مىڭ تەڭگەدەن كەم ەمەس. مالشىلاردىڭ جەكەمەنشىك مالىنا شەكتەۋ جوق. قانشا بولسا دا قوسىپ باعا بەرەدى. “قايتا بىزگە جاقسى, مالىم ءوسىپ جاتىر دەپ, مەنىڭ مالىما دا جاناشىرلىقپەن قارايدى”, – دەيدى تۇرسىنبەك. قازىر مالشى بازارباي ايەلى بيبايشامەن جانە ۇلى نۇربول­مەن بىرگە قورا جاقتاعى ۇيدە تۇرادى. قوي مەن جىلقى سولاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىندە. بيەلەردى دە سولار ساۋادى. “جىبەك جولى” كا­فەسىن جالعا بەرگەن. ءبىراز جىلدان بەرى. جازدا ءجۇز ليتر قىمىز وتكى­زەدى. كافەگە. كۇنىنە. ءانۋار جانا­ليەۆ دەيتىن وزبەك جىگىتى, ايەلى كاميلا مەن قىزدارى ءجاميلا ۇشەۋى كافەنى جاپ-جاقسى ۇستاپ كەلەدى. “جىبەك جولى”, اسىرەسە, قۇ­دالىق وتكىزبەككە وتە-موتە قولاي­لى. قىمىز اشىتۋعا تۇرسىنكۇل جەڭگەمىز جەتەكشىلىك جاسايدى. كەلىندەرى زەرە شەبەر قىمىزشىعا اينالعان. بالا-شاعا, نەمەرەلەرى دە كۇبى ءپىسىپ, قىمىز باپتاۋدان بوي تارتپاس. ء“امىر” ءوندىرىس كووپەراتيۆىنە, ونىڭ جەتەكشىسى, جاسى جەتپىستەن اسىپ ۇلگەرگەن تۇرسىنبەك سارتاي­ ۇلىنا سەنىم ارتا تۇسكەن. باياعى­داعىداي ءبىرتۇرلى, جاقتىرماي, ىشتارلىقپەن, تۇسىنبەي, تىكسىنە قارايتىندار ازايعان. ء“الى دە كەدەرگىلەر كوپ قوي, – دەيدى تۇرسە­كەڭ ميىعىن مىسقىل ءتۇرتىپ. – بىردە اۋداننان بىرەر باستىقتار كەلدى. اباي اۋىلىندا بەس مىڭ گەكتار جەر بوس جاتىر, بەس جىل بويى ەشكىم ەگىن ەكپەگەن, يگەرۋگە قالايسىزدار دەگەندى ايتتى. الدىمەن بايقاپ كورەتىنىمىزدى ءبىلدىرىپ, ءجۇز ەلۋ گەكتارعا بيداي سەپتىردىم. كووپەراتيۆكە كىرگىسى كەلەتىندەردىڭ قاعازدارىن الىپ, اۋدانعا باردىم. سويتسەم, ادىلەت باس­قارماسىندا ادىلەتتىلىك كەم ەكەن. اۋرە-سارساڭعا سالدى دا قوي­دى. اقشا بەر دەگەندى اشىق ايتا­دى-اي سابازدار. سونىمەن, جەر تولىق يگەرىلمەي قالدى. قاراپاي­ىم شارۋالار قينالدى. ەندى سۋبارەندا قۇقىعى ادىلەت باسقار­مالارىنان الىنىپ, اكىمدىكتەرگە ءوتىپ جاتىر عوي, جەڭىلدەيتىن شىعار...” كافەگە بۇرىلماي, ۇيلەرىنە تىكەلەي تارتقانداردى ونشا جاراتپاي ما, قايدام, تۇرسەكەڭدەر سالقىنداۋ سەكىلدى كورىنگەن. كەيىن بىلدىك, تۇرسىنبەك پەن تۇرسىنكۇل بالىقتىدان ۇدەرە كوشكەن ءتورت نەمىستەن ساتىپ الىپ, قايتا ءجون­دەپ, كەڭەيتىپ-كوركەيتكەن ءۇي-جاي­لارىنداعى مونشاعا ءتۇسىپ قايت­پاققا جينالىپ جاتىر ەكەن. جول­دان قايىرىلعان ءسىزدىڭ ءتىلشىڭىزدى ءسال-ءپال جاقتىرىڭقىراماي قال­عانى سودان بولسا كەرەك. ءبىرازدان سوڭ بارىپ شەشىلىستى. ەكەۋى دە. ...تۇرسىنبەك تۇسىندە ىلعي دا ۇلانبەلدەن ۇربۇلاققا قاراتا جىلقى جايىپ, كوشىپ كەلە جاتادى ەكەن. تۇرسىنكۇل تۇسىندە تۇلكىباس ستانساسىنداعى اكاتسيا اعاشى قورشاعان تەمىرجولشىلار كلۋ­بىن­دا كينو كورىپ وتىرىپ, جىل­قىشى جىگىتتىڭ قولىن ۇستاي بەرە, ۇيالعانىنان ويانىپ كەتەتىن كورىنەدى. مارحابات بايعۇت.