يرينا كيم: «قازاق ءتىلى ارقىلى الاش جۇرتىنىڭ جۇرەگىندەگى التىن قاقپانىڭ كىلتىن تاپتىم»

يرينا كيمنىڭ جامبىل وبلىستىق تەلەديدارىنان قازاق تىلىندە حابار جۇرگىزە باستاعانىنا ءبىراز جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. كورەرمەندەر بۇعان شىن كوڭىلىمەن قۋانىپ, «انە, كوردىڭدەر مە, كورەيدىڭ قارشاداي قىزى قازاق تىلىندە سايراپ تۇر!» دەپ ءماز بولسا, ەندى بىرەۋلەر ونى قازاقتىڭ قاراتورى قىزى ەكەن دەپ قالادى. ءيا, يرينانىڭ اكەسى دە, اناسى دا كورەي ۇلتىنىڭ وكىلدەرى. بۇل تۋرالى يرينانىڭ ءوزى «قوسپاسى جوق» دەپ قالجىڭداپ قويادى. ءبىز جاقىندا  يرينا قارىنداسىمىزبەن جۇزبە-ءجۇز وتىرىپ, كەڭىنەن سۇحباتتاسىپ قايتقان ەدىك. – يرينا, الدىمەن ءوزىڭ تۋرالى, اتا-اناڭ جايلى ايتىپ بەرسەڭ؟ – مەن قىزىلوردا وبلىسى, جالاعاش اۋدانىنىڭ بۇقارباي باتىر اۋىلىندا 1987 جىلى دۇنيەگە كەلدىم. اكەم دە, انام دا قازاق ءتىلىن بىلەدى. ەس بىلگەلى قازاق بالالارىمەن بىرگە ويناپ ءوستىم. – كورەيلەردىڭ قىزىلوردا وبلى­سىنا قونىستانۋ تاريحى تۋرالى كوپ ادامدار بىلە بەرمەيدى, سول جاعىن دا قىسقاشا ايتا كەتسەڭ. – 1937 جىلى كورەيلەردى قيىر شى­عىستان قازاقستان, قىرعىزستان, وزبەكس­تان سياقتى تاعى باسقا وداقتاس ەلدەرگە كۇشتەپ قونىستاندىرىپتى. سول كەزدە اتام مەن اپام 9 جاستاعى بالا ەكەن. كورەيلەردىڭ  نەگىزگى ازىعى – كۇرىش ەكەنى بەلگىلى. ال قىزىلوردا وبلىسىنىڭ كوپ­تەگەن اۋدان­دارى كۇرىش ەگۋگە قولايلى. سون­دىقتان بولار, ولاردى ايتەۋىر ءبىر جەرگە ورنالاستىرۋ كەرەك بولعاندا وسى جاعى دا ەسكەرىلگەن بولۋى كەرەك. اتاقتى كۇرىش ءوسىرۋشى ىبىراي جاقاەۆ اتامىز سياقتى كورەيدەن شىققان كيم مان سان دەگەن كۇرىش ءوسىرۋدىڭ رەكوردشىسى دا بولعان. اتام دۋح ۆان مەن اپام تسوي چا وك ەكەۋى بۇقارباي باتىر اۋىلىندا (ول كەزدە كالينين دەپ اتالعان ەكەن) ۇيلەنىپ, وتاۋ قۇرادى. ولاردان ليۋدميلا, سۆەتلانا جانە ۆلاديمير اتتى 2 قىز بەن 1 ۇل دۇنيەگە كەلەدى.  ۇشەۋى دە ورىس مەكتەبىندە وقيدى. كەيىن وسى ءبىلىم ۇياسىنا قازاقتار دا بالا­لارىن وقۋعا بەرە باستاپتى. – ءوزىڭ قاي جىلى مەكتەپكە باردىڭ؟ – 1994 جىلى باردىم جانە جاقسى وقىدىم. ءبىزدىڭ قىزىلوردا وبلىسىندا تۇ­راتىن وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءبارى دە قازاقشا تازا سويلەيدى. بۇل تابيعي نارسە سياقتى قالىپتاسىپ كەتكەن. ال مەن تاراز قالاسىنا كەلىپ, وسىنداعى مەملەكەتتىك پەداگوگي­كالىق ينستيتۋتقا وقۋعا ءتۇستىم. قازاقشا سويلەپ جۇرگەنىمدى كورگەن ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىلارىم قاتتى تاڭ­عالدى. ال ءبىزدىڭ جاقتا وزگە ۇلت وكىلدە­رىنىڭ قازاق تىلىندە سويلەسكەنىن قالىپتى جاعداي دەپ بىلەدى. مىنە, وسىدان-اق قازاق ءتىلى جاعدايىنىڭ, وعان دەگەن كوزقاراس دەڭگەيىنىڭ قاي وڭىردە قانداي ەكەنىن بىلە بەرۋگە بولادى. – دەمەك, تاراز قالاسىنداعى قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىلۋ اياسى مەن دامۋ دەڭ­گەيى قىزىلوردا وبلىسىنا قارا­عاندا ءالى دە تومەندەۋ دەمەكسىڭ عوي؟ – بۇل وڭىرگە كەلگەلى بەرى مەنىڭ باي­قاعانىم, مۇندا تۇراتىن وزگە ۇلت وكىل­دەرىنىڭ بارلىعى دا قازاقشا تۇسىنەدى نەمەسە ازداپ بىلەدى. ءسال كۇش سالسا قازاق تىلىندە تازا سويلەپ كەتۋگە دە مۇمكىن­دىكتەرى بار. بىراق, وكىنىشكە قاراي, ءويت­پەي­دى. نەگە؟ سەبەبى, قاجەتتىلىك جوق ەكەنىن بىلەدى. مىسالى, مەن قازاقستاندا تۇرىپ جاتقان­نان كەيىن قازاق تىلىندە سويلەۋىم كەرەك ەكەنىن تۇسىنەمىن. بۇل انادان شىر ەتىپ دۇنيەگە كەلگەن ءسابيدىڭ ىڭگاسىندەي تابيعي, ۇيرەنشىكتى نارسەگە اينالۋى كەرەك. – مىسالى... – مىسالى, سوناۋ 1937 جىلى مەنىڭ اتام مەن اپام قازاقتاردىڭ ورتاسىنا ءبىر اۋىز قازاقشا, ءبىر اۋىز ورىسشا ءتىل بىلمەسە دە كوشىپ كەلىپ, قونىستانۋعا ءماجبۇر بولعان تاريحي كەزەڭدى الايىق. بۇل باسقا ۇلت وكىلدەرىنە دە قاتىستى ماسەلە بولدى. مىنە, سولاردىڭ ەشقايسىسىن قازاق حال­قى كەۋدەسىنەن كەرى يتەرگەن جوق. «قور­جىن تامىنىڭ» ءبىر ءبول­مەسىن سولارعا بوساتىپ بەرىپ, ءبىر ءۇزىم نانى بولسا, ونى دا ءبولىسىپ جەدى. بۇل تاريحي شىندىق. ءبىز وسى تاريحي شىندىقتى قازاق­ستانداعى وزگە ۇلت وكىل­دەرىنە از ناسيحات­تايمىز. قازاققا, ونىڭ تىلىنە, سالت-داستۇرىنە دەگەن قۇرمەت, مىنە, وسىدان باستاۋ الۋى كەرەك. ايتپەسە, وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ جەتپىسىنشى, سەكسەنىنشى, توقسانىنشى جىلدارى تۋعان ۇر­پاقتارى وزدەرىنىڭ «اسپاننان تۇسپە­گەنىن» ءبىلىپ, اتا-بابالارى قازاق­تار­دىڭ ارقا­سىندا زور­لىق-زومبىلىق پەن اشتىقتان امان قال­عانىن جان-جۇرەگىمەن سەزىنسە, مەملەكەتتىك تىلدە سويلەۋ ماسە­لەسىنە تۇسىنىستىكپەن قاراعان بولار ەدى. سوندىق­تان زامان اعى­مى­مەن, تاعدىر جا­ز­مى­شىمەن قازاق­ستانعا قونىس اۋدارعان باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ ۇرپاقتارى قا­زاق تىلىندە سويلەمەۋى نەمەسە قازاق ۇلتىنىڭ مادەنيەتىن, سالت-ءداستۇرىن بىلۋگە قۇشتار­لىق تانىتپاۋى ۇيات دەپ ويلايمىن. – ءوزىڭ جاعرافيا مامانى ەكەنسىڭ, قالاي ءتىلشى بولىپ ءجۇرسىڭ؟ – ءتىلشى بولۋىمدى قازاق ءتىلىن جاقسى بىلەتىنىمنىڭ ىقپالى دەپ تۇسىنەمىن. سەبەبى, تەلەديدارعا قازاق ءتىلىن بىلەتىن وزگە ۇلت وكىلى كەرەك بولىپ, مەنى جۇمىسقا شاقىردى. بۇل ۇسىنىس وزىمە دە قاتتى ۇنادى. ءا دەگەندە «راۋان» دەپ اتالاتىن تاڭەرتەڭگىلىك اقپاراتتىق-سازدى باعدار­لا­مانى جۇرگىزدىم. بىراق ءبىر جارىم سا­عات­تىق تىكەلەي ەفيرگە شىعۋ ال­عاش­قىدا وتە قيىن بولدى. تىكەلەي حابار بولعان سوڭ ءارتۇرلى ادامدار تەلەفون شالادى. ولارعا تابان استىندا ساۋاتتى, مادە­نيەتتى, ءدال جانە ۇتقىر جاۋاپ بەرۋىڭ كەرەك. وسىعان وراي ەسىمدە قالعان ءبىر قىزىق وقيعانى ايتىپ بەرسەم دەيمىن. بىردە كورەرمەن­دەردىڭ بىرەۋى تەلەفون شالىپ, «قازاقتىڭ قىزدارى قۇرىپ قالدى ما, نەگە كورەيدىڭ قىزىن جۇرگىزۋشى عىپ الدىڭدار. «قىز سىنى» بايقاۋىنان ءجۇل­دە العان قانشاما قازاقتىڭ سۇلۋ قىز­دارى جۇمىسسىز ءجۇر» دەپتى. دەپتى دەيتىنىم, تىكەلەي ەفيردە ەكى جۇرگىزۋشى الما-كەزەك سويلەپ تۇرامىز, سونداي قاربالاس ساتتە مەن وزىمە قاراتا ايتىلعان الگىندەي اۋىر ءسوزدى ەستىمەي قالىپپىن دا: «راحمەت, حابارلاسقانى­ڭىزعا» دەپ جىبەرىپپىن. ال كورەرمەن ساۋالىنا ىڭعايسىزدانىپ قال­عان قاسىم­داعى جۇرگى­زۋشى قازاق جىگىتى رۋسلان ەسەسىن جىبەرمەي: «وزگە ۇلت وكىل­دەرىنىڭ قازاقشا سويلەپ جات­قانىنا قۋان­بايسىز با قايتا» دەدى. مەن بولسام ارىپتەسىم نەگە بۇلاي ايتتى دەپ ويلانىپ تۇرمىن. باعدارلاما اياقتالعان سوڭ ول: «يرينا, سەنىڭ ەفيرگە شىققانىڭدى جاق­تىرماعان كورەرمەنگە «راحمەت, حابارلاس­قانىڭىزعا» دەپ تۇرعا­نىڭ قالاي» دەپ كۇلدى. ماسەلەنىڭ نە جايىندا ەكەنىن سوندا عانا بارىپ ءتۇسىندىم. بىراق تەلە­ار­نانىڭ سول كەزدەگى باسشىسى قالىبەك اتجان  جينالىستا: «راحمەت, يرينا, ءوزىڭدى ءوزىڭ ۇستاي ءبىلدىڭ, ەموتسياڭدى سەزدىرگەن جوق­سىڭ» دەپ ريزا بولدى. قايدان ءبىلسىن, كورەرمەننىڭ ءسوزىن ەستىمەي قالعا­نىمدى, ايتپەسە مەن دە ءبىر قا­زاقتاي جاۋابىن بەرەتىن ەدىم. قالجىڭ عوي... – بۇل باعدارلامانىڭ ماقساتى نە ەدى؟ – اقپاراتتىق-سازدى باعدارلاما عوي. تاڭ راۋانداپ اتا باستاعان مەزگىلدە ءجۇر­گىزىلەتىن بولعان سوڭ «راۋان» دەپ اتالادى. وسى ءبىر جارىم ساعاتتىق تاڭعى باعدار­لاما مەن ءۇشىن ۇلكەن مەكتەپ بولدى. سويلەۋ مادەنيەتىن ۇيرەندىم. ءسوز بايلى­عىم دا مولايا ءتۇستى. وسى تاجىريبەم اسەر ەتتى مە, كەيىن «ءتىل-داريا» حابارىن ءجۇر­گىزۋدى تاپ­سىردى. ونىڭ ماقساتى – مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە اتسالى­سىپ, كەيبىر وزەكتى ماسەلەلەردى قوزعاپ, تالقىلاۋ, ءتىل ساياساتىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ. وعان ءوزىم سياقتى قازاق تىلىندە ءسوي­لەيتىن وزگە ۇلت وكىلدەرىن كوبىرەك شاقى­رۋعا تىرىستىم. مىسالى, قالاداعى قازاق تىلىندە سويلەيتىن وزگە ۇلت وكىلدەرى ساۋ­ساقپەن سانارلىقتاي. ولاردى شاقىرا-شا­قىرا ءوزىمىز دە, كو­رەرمەندەر دە مەزى بولعانىن جاسىر­ما­ۋىمىز كەرەك. سون­دىقتان اۋداندارداعى وزگە ۇلت وكىلدەرىن ىزدەي باستادىم. – قىزىلوردا وبلىسىنان قازاقشا وقىپ, قازاقشا سويلەپ كەلدىڭ. ەندى ورىسشا سويلەيتىن قازاقتار مەن ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى شوعىرلانعان تاراز قالاسىنا كەلىپ, ءتىلىڭدى «بۇزىپ» العان جوقسىڭ با؟ – جو-و-وق. – مۇنى سۇراپ وتىرعان سەبەبىم, ور­تا­عا قاراپ ادام دا وزگەرەدى عوي دەگەنىم عوي... – ورىسشاتىس ورتاعا ءتۇستىم ەكەن دەپ قازاق ءتىلىن ۇمىتا المايمىن. ويتكەنى, مەن ءۇش ءتىلدى: كورەي, قازاق جانە ورىس تىلدەرىن جەتىك مەڭ­گەرگەنمىن. ورتاما قاراپ سولارعا قاجەتتى تىلدە سويلەي الاتىن مادەنيەتكە دە جەتتىم. – قازاق تىلىنە بايلانىستى سوزدىك قورىڭ باي ءتۇستى مە, الدە ءبىر ورىندا تۇرىپ قالدى ما؟ – ارينە, باي ءتۇستى دەپ ويلايمىن. ينستيتۋتتا ءتورت جىل قازاقشا وقىدىم. ادام ءوزىنىڭ ءتىل بايلىعىن ۇنەمى جەتىلدىرىپ وتىرۋى كەرەك. بۇل تۇرعىدا وزگە ۇلت وكىلدەرى عانا ەمەس, قازاقتاردىڭ وزدەرى دە ءتىل بايلىقتارىن كۇندەلىكتى وقۋ, جازۋ, تىڭداۋ, ىزدەنۋ ارقىلى بايىتىپ وتىرعانى ابزال. كەمەڭگەر مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءوزى: «مەنىڭ بىلگەنىم ءبىر توعىز, بىلمەگەنىم مىڭ توعىز» دەگەن ەكەن. تىلدىك قورىم­نىڭ بايۋى­نا قازاق تىلىندە جۇرگىزەتىن باعدارلا­مالاردىڭ دا اسەرى كوپ بولدى. ونىڭ ۇستىنە قازاقشا وقىپ, قازاقشا ىزدەنىپ, قازاقشا سويلەۋ ءوز الدىنا, كورەرمەندەر ساۋالىنا شەشەندىكپەن ناقتى جاۋاپ بەرۋ قاجەت. دەگەنمەن, قىزىلوردا مەن جامبىل وبلىس­تارىن سالىستىرىپ قاراسام, قىزىل­وردا وبلى­سىندا تەك قانا قازاقتار تۇرعان­دىق­تان با, ول جاقتاعى قازاق ءتىلىنىڭ قايماعى بۇزىل­ماعان سياقتى كورىنەدى. سالىستىرىپ ايتسام, مىسالى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلى­سىنداعى قازاقتاردىڭ تىلىندە – وزبەك, ال جامبىل وبلىسى قازاقتارىنىڭ تىلىنە – قىرعىز اعايىنداردىڭ اسەرى  بارىن, ياكي تىلدەرى ارالاسىپ كەتكەنىن بايقادىم. – قانداي كىتاپتاردى وقيسىڭ؟ – قازىر «اباي جولىن» وقىپ جاتىر­مىن. جارتىسىنا كەلدىم. ابايدىڭ ولەڭ­دەرىن, قارا سوزدەرىن وقىدىم. – ۇيىڭدە جەكە كىتاپحاناڭ بار ما؟ مۇحتار اۋەزوۆتەن باسقا قانداي قازاق اقىن-جازۋشىلارىن وقىدىڭ؟ – احمەت بايتۇرسىنوۆ, ءسابيت مۇ­قانوۆ, بەيىمبەت مايلين... – وڭكەي بۇرىنعى وتكەن جازۋ­شى­لاردىڭ كىتاپتارىن اتادىڭ. بۇل وسى­لاردىڭ اتى-جوندەرىن ايتسام, ءبىلىمدى كورىنەمىن دەگەن ويدان تۋعان «قۋلىق» ەمەس پە؟ – جوق, بۇرىنعى اۆتورلاردىڭ كىتاپ­تارىن وقيتىن سەبەبىم, ولاردىڭ شىعار­مالارىندا قازاقتىڭ كونەرگەن سوزدەرى كوپ. مەنىكى سول سوزدەردىڭ ماعىناسىن بىلسەم دەگەندىك. ايتپەسە, ءابدىجامىل اتانىڭ «قان مەن تەرى», مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ ولەڭدەر جيناعى دا بار كىتاپحانامدا. – قازاق ءتىلىن ءبىلۋ, ۇيرەنۋ ءۇشىن ەڭ ءبىرىنشى ادامعا نە كەرەك؟ جۇرت وتبا­سى­نان, بالاباقشادان باستاۋ كەرەك دەسەدى. – بالاباقشادان, وتباسىنان باستاۋ كەرەك دەگەن ءسوز قۇلاققا قونادى. مەنىڭ ەڭ العاشقى ۇيرەنگەن قازاقشا سوزدەرىم «نان», «قانت», «سۋ», «وينايىق» جانە «كەت­شى ءارى»... (كۇلدى) بولدى. ايتپاقشى, جاقىندا مەن ءبىر وتباسىنا باردىم, قۇربىم تۇرمىس قۇراتىن بولىپ, كۇيەۋ جىگىتتىڭ ۇيىنە ەرتىپ باردى. مىسالى, سول ءۇيدىڭ ۇل-قىزدارى اتا-اناسىن قازاق تىلىندە «اكە» جانە «انا» دەپ اتايدى ەكەن. ادەتتە, قازاق تا, كورەي دە «پاپا» مەن «ماماعا» قۇلاعىمىز ۇيرەنىپ كەتكەن عوي. بىراق ماعان الگى ءۇيدىڭ ۇل-قىزدارىنىڭ «اكە», «انا» دەگەندەرى قاتتى ۇنادى. – قازاقستان حالقى اسسامبلەيا­سى­نىڭ جامبىل وبلىسى فيليالى ايا­سىندا ات­قا­رىلىپ جاتقان مادەني, رۋحاني ءىس-شارا­لارعا اتسالىسىپ تۇراتىن شىعارسىڭ؟ – ارينە, ءبىزدىڭ ەلدە, مىسالى, وزگە ۇلت وكىلدەرى وتە كوپ تۇرادى. سوندىقتان قا­زاق­ستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قۇرى­لۋىن وتە قۇپتارلىق ءىس دەپ بىلەمىن. ءوزىڭىز ويلاڭىزشى, 130-دان استام ۇلت وكىلدەرىنە مەملەكەتىمىزدىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياسا­تىندا اتقارىلىپ جاتقان قىرۋار يگىلىكتى ىستەردى ءتۇسىندىرىپ, ورتاق ۇيىمىزدەگى تاتۋ­لىقتى, ەكونوميكالىق تابىستاردى سانا­سىنا جەتكىزەتىن وسى ۇيىم ەمەس پە؟! مىسالى, مەن اسسامبلەيانىڭ وبلىستىق فيليالىمەن ستۋدەنت كەزىمنەن باستاپ جۇ­مىس ىستەپ كەلەمىن. «دوڭگەلەك ۇستەل­دەرى­نە» قاتىستىم, كونتسەرتتەرىنە باردىم. سودان بايقاعانىم, ءبىزدىڭ وبلىستا, اسىرە­سە ءدۇڭ­گەن, ۇيعىر, ورىس ۇلتتىق مادەني ورتا­لىقتارى بەلسەندى جۇمىس ىستەيدى. مەنىڭ ويىمشا, وسى جانە باسقا دا ۇلتتىق مادەني ورتالىقتاردىڭ باسشىلارى مەن مۇشەلەرى قازاق تىلىنە قاتىستى ماسەلەنى شەشىپ, تالقىلاۋعا كەلگەندە تىس قالماي, ءبىر اتانىڭ بالاسىنداي بىرىگۋى قاجەت دەپ بىلەمىن. ويتكەنى, مەملەكەتتىك تىلگە قا­تىس­تى ماسەلەنى نەگە قازاقتار عانا تالقىلاۋى كەرەك؟ باسقالار نەگە وبەكتە­مەيدى؟ سودان كەيىن ايتايىن دەگەنىم, بۇگىندە قازاق ءتىلىن دامىتۋعا بايلانىستى ءتۇرلى فورۋمدار, فەستيۆالدار وتكىزىلىپ تۇرادى. بۇل وتە قۇپتارلىق ءىس-شارا. بىراق وسى ءىس-شارا­لاردى جۇزەگە اسىرعاندا جاساندى­لىققا ۇرىنباۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. ويتكەنى, سول ءىس-شارالاردىڭ كەيبىرەۋلەرى جوعارى جاققا «ءوتتى» دەگەن اقپارات بەرۋ ءۇشىن عانا وتكىزىلەتىن سياقتى كورىنەدى. قازاق ءتىلىن بىلەتىن, بىراق سول بىلگەنىن ناسيحاتتامايتىن, ارى قاراي دامىتپاي­تىن زامانداستارىم دا بار­شىلىق. ولار ساحنا تورىندە عانا قازاق تىلىندە سويلە­گەنىمەن, بىلاي شىعا بەرە, ياعني قوعام­دىق ورىنداردا ورىس تىلىندە سويلەي باستايدى. ەلباسىنىڭ ءوزى: «قازاق ءتىلى قازاقستان حالقىن بىرىكتىرەتىن فاكتور», دەگەن جوق پا! اڭگىمەلەسكەن كوسەمالى ساتتىباي ۇلى.