قىسىمەت. ايگىلى اسەتتىڭ اتاقتى «قىسىمەتى» عوي بۇل. «ارعىنمىن اتىم اسەت ارىنداعان» دەپ ءوزىنىڭ تەگىنەن باستاپ, ءارى قاراي وزگەدەن بولەك ءانىنىڭ تابيعاتىنا توقتالىپ جانە سول ءاندى ءوزى قالاي سالاتىنىن داۋىلدى جاڭبىرداي سىركىرەتىپ ايتىپ وتە شىعاتىن وسى انىنە نەگە «قىسىمەت» دەپ ات قويدى ەكەن؟
كەزدەسكەن سوزدىكتەردەن ىزدەستىرىپ, ءسوز ۇستاعانداردان سۇراستىرىپ ماردىمدى جاۋاپ تابا الماي جۇرگەنىمىزدە قىتايدا تۇراتىن بەلگىلى ءسوز زەرگەرى, قارىمدى قالامگەر سەرىك قاۋىمبايدىڭ سول ەلدە شىعاتىن «ۇيرەنۋ جانە عىلىم» جۋرنالىنىڭ 2014 جىلعى بىرنەشە نومىرلەرىندە جاريالانعان ء«تىل تازالىعى – رۋح تازالىعى» دەگەن سەريالى ماقالاسىنىڭ بىرىندە وسى «قىسىمەتكە» توقتالعانىن وقىپ قالدىق. وندا قىسىمەتتىڭ كونە تۇرىك ءسوزى ەكەندىگى ايتىلىپتى. «ماعىناسى: «تاعدىر, جازمىش» دەگەندى بىلدىرەدى. ارعى تەگى ارابتىڭ «قىسى مات» تۇلعاسىندا كەلەتىن «پەشەنەگە بىتكەنى, كەشىرمە, باستان كەشكەنى, بولىستەنگەن نارسە, اللانىڭ جازعانى, تاعدىر» دەگەن ماعىنالار بەرەتىن ءسوز. پارسىداعى ماعىناسى: «تاعدىر, ءبولىس, بولىم» بولىپ, شاعاتايعا كوشكەن تۇستا ء«بولىس, ۇلەس» ماعىناسىن العان. مىسالى: «اللانىڭ بولگەنى, قۇدايدىڭ بۇيىرعانى» دەگەن ولاردا «قىسىمەت راززاك» دەلىنەدى» دەي كەلە, قالام ۇستاپ جۇرگەن كەيبىر ارىپتەستەرىنىڭ بۇل ءسوزدى «قىسىمشىلىق, قىسپاق» دەپ تۇسىندىرگەنىنە رەنىش بىلدىرەدى.
شىندىعىندا وسى ماعىنا ءاننىڭ تابيعاتىن دا ونان سايىن اشىپ تۇرعان سەكىلدى. اسەت دەسە الدىمەن ەسكە تۇسەتىن, قازىرگى تىلمەن ايتقاندا ءانشىنىڭ پاسپورتىنا اينالعان «قىسىمەت» راسىمەن اسەتتىڭ وزىنە عانا ءتان ورنەكپەن وشپەستەي بولىپ ەل جادىندا قالا بەردى ەمەس پە؟! تاڭدايىنا قونعان ونەر – ماڭدايىنا جازىلعان جازمىش...
پەرۋايىم. بىرەسە حالىقتىكى دەلىنىپ, بىردە امىرە, اقان سەرىگە تەلىنىپ, اقىرى مول دالەل, دايەكپەن اۆتورى رەتىندە اتاقتى اسەت, ءارىپ, كوكبايلارمەن تۇرعىلاس ايگىلى ۋايىس شوندىباي ۇلىنا تۇراقتاعان تاعى ءبىر عاجاپ ءان – «پەرۋايىم». ءاننىڭ اتى دا بولعان, ء(«ۇش دوس« دەپ تە اتالعان) ىشكى ماتىندە دە كەزدەسەتىن بۇل ءسوزدىڭ ماعىناسى جايىندا دا كەزىندە ءبىراز ىزدەنىستەر بولعان ەكەن. «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ 1987 جىلى №7 سانىندا جاريالانعان س.جاقىپوۆتىڭ ء«ۋايىس اقىن» اتتى ماقالاسىندا: «جان دۇنيەسىنىڭ كاۋسارىنان جارالىپ, جۇرەگىنەن جارىپ شىققان ەڭ العاشقى ادال ماحابباتقا ارنالعان «پەرۋايىم» ءانى ەل اراسىنا تەز تاراپ كەتەدى. «پەرۋايىم دەپ ءۋايىس ورىستىڭ «پەرۆىي» دەگەن سوزىنە بالاپ جۇمباقتاعانى» دەپ جازىلىپتى.
ال بەرتىندە بەلگىلى ءانشى ەركىن شۇكىمان بۇل ءسوزدىڭ ماعىناسى تۋرالى جۋرناليست جۇلدىز ابدىلداعا بەرگەن سۇحباتىندا باسقاشا بايلامعا كەلگەنىن ايتقان بولاتىن. وندا ن.وڭداسىنوۆ قۇراستىرعان «ارابشا-قازاقشا سوزدىگىنەن» «پەرۋايىم» پارسى ءسوزى ەكەنىن ءبىلىپ, كوڭىلىنە ءتۇيىپ جۇرگەن ءانشى سول ءسوزدىڭ اۋىزەكى ايتىلعانىن ەستىگەنىن باياندايدى. ء«بىر كۇنى تويعا باردىم. قىتايدان كەلگەن قازاقتار ەكەن. تويدا ءبىر كىسى سويلەي كەلىپ: «اينالايىن اعايىن, پەرۋايىم پەيىلدەرىڭە راحمەت», دەدى. مىنا ءسوزدى ەستىگەننەن كەيىن ەل تارقاعانشا كەتە الماي, توي سوڭىندا اقساقالدى اڭگىمەگە تارتىپ, الگى ءسوزدىڭ ماعىناسىن سۇرادىم. «تىلەكشى, قامقور پەيىل دەگەن ماعىنا عوي» دەدى. راسىندا دا, سوزدىكتە پارسى تىلىنەن اۋدارعاندا «قامقور» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. قىتايعا بارعانىمدا سول «پەرۋايىم» الدىمنان تاعى دا شىقتى. وندا دا سول تىلەكشى, قامقور دەگەن ماعىنادا. ال ەندى ءاننىڭ سوزىنە قاراساق:
دەگەنگە پەرۋايىم, پەرۋايىم,
تۇسەدى ءسىزدى ويلاسام سار ۋايىم.
وزىڭمەن قوسىلا الماي
ارماندامىن,
امان بول, قايدا جۇرسەڭ, قالقاتايىم, – دەيدى. تىلەكشى بولىپ تۇر عوي؟ بۇل ءبىز جاقتا ۇمىتىلعان ءسوز سياقتى. ءبىز, وسىنداي نارسەلەردى ورنىنا قويۋىمىز كەرەك» دەپتى. مىنە, بۇل ءسوز ءبىزدىڭ سانامىزدى ءوز ماعىناسىن ەندى تاپقان سياقتى.
داريعا. ءبىر ەستىگەندە وتپەلى دۇنيەنىڭ وكىنىشى مەن قوسا جان سۋساتار سامالىن دا ەسكە سالىپ وتەتىن وسىناۋ ءبىر عاجايىپ ءسوزدىڭ توركىنى جايلى ءارتۇرلى ايتىلىم بار. «داريعا – پارسى تىلىنەن ەنگەن «شىركىن-اي, ويپىر-اي» دەگەندەي كوڭىل كۇيدى بىلدىرەتىن ءسوز» دەيدى ءبىر نۇسقا. ال زەرتتەۋشى س.قاۋىمباي ۇلى بۇل سوزگە دە توقتالىپ, «بۇل پارسىنىڭ «اتتەڭ, قاپ» دەگەن ماعىناداعى ءسوزى. تۇركى تىلدەرى قويىنىنا كىرگەندە وسى ماعىنالارىنا قوسا «قايران, شىركىن» دەگەن ماعىنالاردى ۇستەگەن. دەگەنمەن, بۇل ءسوز, «قايران» ماعىناسىندا كەلگەندە قىنجىلۋ, نازالانۋ سىندى پسيحيكالىق كۇيدى وزىنە سىڭىرە «ارداقتىم, سۇيىكتىم, قىمباتتىم» دەگەن مازمۇندى بىلدىرەدى. ال «داريعا – قايران» بولىپ قوسارلانا كەلگەندە وتكەنگە وكىنىش, ايانىش رەتىندە ىستەيدى» دەپ ءسوزدىڭ سانامىزدا قالاي قابىلداۋ جايىن دا قامتي كەتەدى. «داريعا» ءسوزىن ءبىزدىڭ دە قابىلداۋىمىز وسى توڭىرەكتە ەكەنى انىق, دەگەنمەن ءدال ماعىناسى جانە توركىنى تۋرالى ويىمىزدى ورتاعا سالا كەتكەندى ارتىق كورمەدىك. ارىسىن ايتپاعاندا «داريعا-داۋرەن» دەپ رامازان سالاتىن تۇرسىنجان شاپايدىڭ سول ءبىر ءانىنىڭ سازىنىڭ دا, ءسوزىنىڭ دە تامىرى سوناۋ تاۋ تۇبىنەن سولقىلداپ سەزىلەتىنى دە تەگىن ەمەس-اۋ ءسىرا!..
قازاقتىڭ كلاسسيكالىق اندەرىندە بۇل سيپاتتاعى سوزدەر كوپتەپ سانالادى. ءبىرازى جايىندا جازىلدى دا. الايدا كەڭەس وكىمەتى كەزىندە قانشاما ءان ماتىندەرىندەگى وسىنداي سوزدەر دىنگە بايلانىستى دەپ وزگەرتىلگەنى دە كوپكە ايان. ولاردىڭ ماعىناسىن جانە اندەگى اتقارىپ تۇرعان قىزمەتىن جەكە-جەكە تامسانا تالداۋعا جاعدايدىڭ جار بەرمەۋى دە تۇسىنىكتى جايت بولسا كەرەك. الايدا ءارتۇرلى تۇسىندىرمە سوزدىكتەردە مۇنداي سوزدەردىڭ ماعىنالارى ءھام توركىندەرى جايلى ايتىلعانىنا دا شۇكىر!
ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
