تاۋەلسىزدىك جىلدارى قازاقستاننىڭ جاڭا مەملەكەتىن جانە ونىڭ ساياسي جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ وڭاي بولعان جوق. بۇل ءۇردىس وتە قايشىلىقتى, تارتىستى, قاتەلىكتەر مەن قاتەرلەر ارقىلى جۇرگەنىن اشىق ايتۋ قاجەت.
قازاقستان قانداي مەملەكەت بولماق جانە ول قاي جولمەن داميدى؟ 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا تاۋەلسىزدىك جاريالاعاننان كەيىنگى ەلىمىزدىڭ ساياسي باسشىلىعى مەن ينتەللەكتۋالدىق كۇشتەرىنىڭ الدىندا تۇرعان ەڭ كۇردەلى, ەڭ تاعدىرلى سۇراق وسى ەدى. ەڭسەسىن ەندى عانا كوتەرگەن جاس مەملەكەتتىگىمىزدىڭ «مەملەكەت» دەپ اتالاتىن, وركەنيەتتەر مەن دەموكراتيالار تاريحىندا ەتەنە قالىپتاسىپ, قابىلدانعان, انىقتالعان وسى امبەباپ ساياسي-قۇقىقتىق, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, رۋحاني-ينتەللەكتۋالدىق اسا كۇردەلى ينستيتۋتقا سايكەس, سايما-ساي, بارابار كەلۋىن قامتاماسىز ەتۋ سول ساياسي كەزەڭنىڭ ەڭ وزەكتى تاعدىرشەشتى مىندەتى ەدى.
«سايكەستىلىك» ماسەلەسى – قالىپتاسۋ ۇردىسىندەگى كەز كەلگەن الەۋمەتتىك-ساياسي, ەكونوميكالىق, ەتنوستىق ورگانيزمنىڭ الدىنان كولدەنەڭ تۇرار پروبلەما. ول جاس مەملەكەتتەردىڭ قالىپتاسۋى كەزەڭىندە ەرەكشە وتكىر تۇرادى. مەملەكەتتىك ءسايكەستىلىك دەگەنىمىز – مەملەكەتكە ءتان بارلىق قاسيەتتەر مەن بەلگىلەردىڭ, ونىڭ ءتول ساياسي ينستيتۋتتارى مەن قۇرىلىمدارىنىڭ, قابىلداعان زاڭدارىنىڭ, ەڭ باستىسى – كونستيتۋتسياسىنىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت شەڭبەرىندە تولىققاندى جانە ءتيىمدى قىزمەت جاساۋى.
ءبىز پارلامەنتتە قابىلدانباق تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسى مازمۇنىنان ەڭ الدىمەن وسى ماسەلەلەرگە جاۋاپ ىزدەۋىمىز قاجەت. ءسوز جوق, دەكلاراتسيادا ايتىلار, باعالانار, سارالانار جەڭىستەرىمىز بەن جەتىستىكتەرىمىز از ەمەس. ۇتىلىستار دا بار. ءبارىن ايتىپ, قامتۋعا مۇمكىندىك جوق. ءوز پايىم-تانىمىمىز, ساياسي تاڭداۋىمىز جانە تالعامىمىز دەڭگەيىنەن كەيبىرىنە عانا توقتالماقپىز. بۇل جەردەگى تاعى ءبىر ماڭىزدى دۇنيە – تاريحتىڭ ساياسي ساباعىندا, تاعىلىمدارىندا جاتىر. الەمدىك تاريحي ءتاجىريبەدە ساياسي ازاتتىعىن جاريالاعان كوپتەگەن جاس ەلدەر وزدەرىنىڭ مەملەكەتتىك سايكەستىلىگىنە قاجەت ساياسي جۇيەنىڭ قۇندىلىقتارى مەن بيلىك ينستيتۋتتارىن ءدال انىقتاپ, تۇگەندەپ, بولجامداي الماي ىشكى ساياسي تارتىستار مەن شيەلەنىستەردەن, ازاماتتىق سوعىستان كوز اشپاي كەلەدى. سونىڭ ناقتى مىسالى اۋعانستان, سومالي, نيگەريا, نيكاراگۋا جانە تاعى باسقا مەملەكەتتەر. ونداي احۋالدىڭ كەيبىر بەلگىلەرى قىرعىزستان, مولدوۆا, ۋكراينا ءتارىزدى كەشەگى بىزبەن ءبىر ساياسي جۇيەدەن شىققان تمد ەلدەرىندە ءالى دە ورىن الىپ وتىر. مەملەكەتتىك سايكەستىلىك ماسەلەسى ەلىمىز باسشىلىعىن اۋەلدەن ەرەكشە ويلاندىردى. ونىڭ ناقتى دالەلى پرەزيدەنت ن. نازارباەۆتىڭ 1996 جىلعى 24 ساۋىردەگى وكىمىمەن بەكىتىلگەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءسايكەستىلىگىن قالىپتاستىرۋ تۇجىرىمداماسى».
ويتكەنى, سوتسياليستىك قوعامدىق قاتىناستار, كەڭەستىك مەملەكەتتىك قۇرىلىس ۋاقىتتىڭ ساياسي سىنىنان وتە المادى. تاريحتىڭ كۇرت بۇرىلىسىنداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تەگەۋرىنگە شىدامادى. ەندى كەڭەستەن كەيىنگى جاس مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار الدىندا وزدەرىنىڭ ۇلتتىق ەگەمەندى مەملەكەتىنىڭ كونستيتۋتسيالىق ارحيتەكتۋراسىن انىقتاپ, مەملەكەتتىڭ ءىرگەتاسىن بەرىك ءارى قاتەلەسپەي قالاۋ جاۋاپكەرشىلىگى تۇردى. سول كەزدىڭ وزىندە-اق قازاقستاندا دا العاشقى قۋانىش دۇربەلەڭى مەن ەيفوريا باسىلعاننان كەيىن مەملەكەتتى قۇرۋ, ونى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن تاۋەلسىزدىكتى جاريالاۋ, اسا ماڭىزدى ساياسي شارالار, ونىڭ ايقىن نىشاندارى – تۋدى, ەلتاڭبانى, گيمندى انىقتاۋ, ءتىپتى پرەزيدەنت لاۋازىمىن بەلگىلەۋ ازدىق ەتەتىنى بەلگىلى بولدى.
ن. نازارباەۆ «عاسىرلار توعىسىندا» اتتى تاۋەلسىزدىكتىڭ ساياسي شەجىرەسى ىسپەتتەس, ساراپتامالىق رۋحتاعى بەلگىلى ەڭبەگىندە سول تاريحي كەزەڭدەگى كۇردەلى جاعدايدى تالداعاندا كوپتەگەن ساراپشىلاردىڭ مەملەكەتتىڭ الدىندا تۇرعان كۇردەلى مىندەتتەردى ەسكەرمەي باعا بەرۋگە تىرىساتىندىعىن تۋرا كورسەتە وتىرىپ, سول ۋاقىتتاعى ەلدىڭ ساياسي باسشىلىعى الدىندا تۇرعان مىندەتتەردى بىلاي جيناقتاعان: «ول – مەملەكەتتىلىكتى قالىپتاستىرۋ, ءبىر ەكونوميكالىق جۇيەدەن ەكىنشى ەكونوميكالىق جۇيەگە كوشۋ, دەموكراتيالانۋ پروتسەسىن دامىتۋ, الەۋمەتتىك جانە ۇلتارالىق ورنىقتىلىقتى ساقتاۋ جانە نىعايتۋ, سىرتقى ساياسي باعىتتار جەلىسىن تارتۋ» [«عاسىرلار توعىسىندا»,128-ب.].
تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭى بۇرىنعى بۇكىل كسرو اۋماعىندا ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق مۇددەلەر مەن قاتىناستاردىڭ ەرەكشە شيەلەنىسۋى ۇدەرىسىمەن قاباتتاسا ءجۇرگەنى بەلگىلى. ول كەزدە, ادىلىنە كەلسەك, قازاقستاننىڭ بولاشاق مەملەكەتتىك دامۋى تۋرالى بەرىك, سىندارلى تۇجىرىمداما ءالى قالىپتاسپاعان ەدى. سول كەزەڭ تۋرالى پرەزيدەنت ن. نازارباەۆ جوعارىدا ايتىلعان ەڭبەگىندە اعىنان جارىلىپ: «مەن قازاقستان ەگەمەن مەملەكەتتەر فەدەراتسياسىنىڭ قۇرامىندا بولادى دەپ ويلادىم. سول جولدا كۇش سالىپ باقتىم. ونىڭ ۇستىنە, جاڭا وداق كەلىسىمشارتى جوباسى بويىنشا ۇلكەن جۇمىس ءجۇرىپ جاتتى. بىراق 1991 جىلعى تامىز تاريحتا كۇرت بەتبۇرىس جاسادى. جاڭا جاعدايدى ەسكەرىپ, بۇرىنعى جوسپاردى قايتا وزگەرتۋ كەرەك بولدى», دەپ تۇيىندەيدى.
ەلدەگى ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعداي تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا تىم كۇردەلى, ءتىپتى قورقىنىشتى سيپات الىپ تۇردى. جاڭا مەملەكەتتىڭ قۇرىلىسىن انىقتاۋ, ونىڭ كونستيتۋتسيالىق تۇعىرىن بەكەمدەۋ ءتارىزدى توتەنشە ماڭىزدى ساياسي مىندەتپەن قاباتتاسىپ, جاعدايدى ودان سايىن كۇردەلەندىرگەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەردىڭ بۇكىل ءبىر كۇردەلەنگەن, اسقىنعان تىزبەسى تۇردى. سول تۇستا بىزگە باسقارۋدىڭ كەڭەستىك ءجۇيەسىنەن ەنشىگە تيگەنى كۇيزەلگەن شارۋاشىلىق, جۇيەسى سوگىلىپ, جون ارقاسى قيراعان ەكونوميكا, تۇرالاپ, مەشەۋلەنگەن ءوندىرىس, تەرەڭ تىعىرىققا تىرەلىپ, كەتەۋى كەتكەن اۋىل شارۋاشىلىعى كەشەنى ەدى.
ەلىمىزدىڭ شىعىسىندا سەپاراتيزمنىڭ, باتىسى مەن سولتۇستىگىندە كازاچەستۆونىڭ وشپەندى ولەرمەندىكپەن بوي كوتەرۋى – جاس مەملەكەتتىلىگىمىز ءۇشىن ناقتى قاتەرلەر ەدى. ونى بىزدەر – اعا ۇرپاق وكىلدەرى ساراپشى, ساياساتتانۋشى رەتىندە قالاي ۇمىتارمىز؟! وسىنداي الاساپىران, تار جول, تايعاق كەشۋ جاعدايىنىڭ وزىندە مەملەكەتتى, ونىڭ ساياسي, باسقارۋ جۇيەسىن قۇرۋدا, مەملەكەتتىك ماشينا مەن ونىڭ باسقارۋشى كادرلارىن ىرىكتەپ, ورنالاستىرۋدا اياقتى شالىس باسۋعا بولمايتىن ەدى. ۋاقىت تىم قاتەرلى-ءتىن. ۇلتتىق مەملەكەتتىك ماشينانى تەز ارادا ىسكە قوسىپ, ونىڭ ىرعاقتى جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ توتەنشە جاۋاپكەرشىلىگى تۇردى.
حح عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ باسىندا جاھاندانۋ, اقپاراتتىق قوعام, حالىقارالىق بايلانىستاردىڭ كۇشەيۋى جاعدايىندا ساياسي جۇيە مەن ونىڭ ينستيتۋتتارىنىڭ فۋنكتسيالارى بارعان سايىن كۇردەلەنىپ, تارماقتالىپ, ولار قامتيتىن قۇبىلىستار مەن قاتىناستاردىڭ اۋقىمى كەڭەيىپ, بۇلاردىڭ ءوزارا ساباقتاستىعى, ءوزارا بايلانىستارى كۇردەلەنگەن ەدى. وسى جاڭا الەمگە, ونىڭ كۇردەلى ساياسي-ەكونوميكالىق, يدەولوگيالىق قاتىناستارىنا دەربەس سۋبەكت رەتىندە ۇمتىلىپ وتىرعان قازاقستان الدىمەن ءوزىن ءوزى مەملەكەت رەتىندە انىقتاپ, مەملەكەتتىك-كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىسىن تۇبەگەيلى بەكەمدەۋى تيىستىگى ايداي اقيقات ەدى. ءبۇگىندە, جيىرما جىلدىق دەربەس دامۋدىڭ بيىگىنەن ەلىمىز بۇل جاۋاپكەرشىلىكتەن ابىرويمەن شىقتى دەۋگە نەگىز بار.
تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋ ارمانىنا مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن قازاق حالقى تەك حح عاسىردىڭ سوڭعى ون جىلدىعىنا عانا قول جەتكىزدى. بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا 1995 جىلعى قابىلدانعان كونستيتۋتسيا ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىسىنىڭ جاڭا ارحيتەكتۋراسىن قالىپتاستىردى. وسى جىلدان مەملەكەتىمىز دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭى باستالدى. ال ودان كەيىنگى كەزەڭ ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق دامۋى ونىڭ ىرگەلى نەگىزدەرىنىڭ بەرىكتىگىن, ءومىرشەڭدىگىن, ونى قۇراۋشى ينستيتۋتتىق قۇرىلىمداردىڭ مىندەتتەرى مەن باسقارۋ مۇمكىندىكتەرىنىڭ دۇرىس انىقتالعاندىعىن دالەلدەدى.
مەملەكەتتىك قۇرىلىستا ونىڭ بارلىق تەتىكتەرىن قالىپتاستىرۋ, ورتالىقتى ءجانە جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ سىندارلى, ءبىرتۇتاس جۇيەسىن, جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ ءوز ۇلتتىق مۇددەسىنە قىزمەت ەتەتىن سىندارلى مەملەكەتتىك اپپاراتتى, اسكەري, قاۋىپسىزدىك, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇيەسىن قۇرۋ مىندەتى تۇردى. بۇل سالاداعى ەڭ كۇردەلى شارۋانىڭ ءبىرى – قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك مۇددەسىن قابىلداپ, مويىندايتىن, ونىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە قىزمەت ەتەتىن جاڭا تۇرپاتتى وتانشىل, پاتريوت كادرلاردى قالتقىسىز, قاتەلەسپەي تابۋ ەدى. سول كەزدە رەسپۋبليكانىڭ مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك, ىشكى ىستەر, ونىڭ تەرريتورياسىندا تۇرعان سانسىز دا الەۋەتتى, اسىرەسە ستراتەگيالىق باعىتتاعى قارۋلى كۇشتەر باسشىلىعىنىڭ ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگىن مويىنداماعانىن, وعان ىشتەي قارسى بولىپ, ماسكەۋدەن نۇسقاۋ كۇتكەندەي كۇيدە بولعانىن بۇگىنگى جاس ۇرپاق بىلە بەرمەيدى. بۇل ەل تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن قاۋىپتى, شەتىن احۋال ەدى. جات پيعىلدى ساياسي كۇشتەردىڭ وسىنى پايدالانىپ, تاۋەلسىزدىكتى جورگەگىندە تۇنشىقتىرۋ مۇمكىندىگى بولدى.
ەگەمەندىك – الەمدىك وركەنيەتتىڭ قازىرگى ساتىسىندا مەملەكەتتىڭ كەمەلدىگى مەن قالىپتاسقاندىعىنىڭ, ودان ءارى دامۋ ورىستىلىگى مەن وسكەلەڭدىگىنىڭ باستى بەلگىسى. تاۋەلسىزدىكتىڭ دە ەڭ باستى جانە تۇپكى ماقساتىنىڭ ءبىرى مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگىن قامتاماسىز ەتۋ بولاتىن. حالىقارالىق تەوريا مەن پراكتيكا مەملەكەت ەگەمەندىگىنىڭ مىناداي باستى ولشەمدەرىن بىلەدى: اۋماعى جانە شەكاراسى, حالقى, مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارى, سول مەملەكەتتى قورعايتىن ينستيتۋتتاردى قالىپتاستىرۋ. وسى ولشەمدەرگە ساي كەلەتىن: ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك, قورعانىس, قۇقىقتىق, سوت جۇيەسىن قۇرۋ, ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ, سىندارلى, الەمدىك ەكونوميكا تانىپ مويىنداعان سالىق, بانك, قارجى-كرەديت, سالىق, كەدەن جۇيەلەرىن قالىپتاستىرۋ – تاۋەلسىز مەملەكەتتى ورنىقتىرۋ جولىنداعى ارقايسىسى ءبىر-ءبىر اسقارالى اسۋلارىمىز. قازاقستاننىڭ يۋريسديكتسياسىنا تولىعىمەن باعىناتىن كۇش قۇرىلىمدارىن – قارۋلى كۇشتەردى, ىشكى ىستەر ورگاندارىن جانە ارنايى قىزمەتتەردى قالىپتاستىرۋ وڭايعا تۇسپەگەنىن اعا ۇرپاق جاقسى بىلەدى.
قازاقستان وسى جىلدارى ەڭ الدىمەن ءوزىنىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن ساقتاپ, اتا-بابالارىمىزدىڭ سان ۇرپاعىنىڭ قانى مەن تەرى توگىلگەن اۋماقتا تاۋەلسىز, الەمگە تانىمال, بەدەلدى ۇلتتىق مەملەكەت قۇردى. اۋماعى جاعىنان الەم مەملەكەتتەرى ىشىندە توعىزىنشى ورىندا تۇرعان ءبىرتۇتاس مەملەكەت قازاق حالقىنىڭ بۇرىنعى تاريحىندا بولعان ەمەس. بۇل – ءبىزدىڭ ەڭ باستى تاريحي جەڭىستەرىمىزدىڭ ءبىرى. جانە وسى بايتاق اۋماقتى قازىرگى زامانعى حالىقارالىق قۇقىق نورمالارىنا ءسايكەس رەسەي مەن قىتاي تۇرپاتتاس الپاۋىت, ءوز مۇددەلەرىن جاقسى پايىمداعان ورتالىق ازياداعى كورشىلەس مەملەكەتتەرمەن قيىن دا كۇردەلى كەلىسسوزدەر ارقىلى شەبەر مامىلەگەرلىكپەن, تاباندىلىقپەن, بىلىكتىلىكپەن كەلىسىپ, اشىق-شاشىق جاتقان, ب ۇلىڭعىر, انىقتالماعان شەكارامىزدى ايقىنداپ, بەرىك تە بۇلتارتپاس شارتتارمەن بەكەمدەۋگە قول جەتكىزۋىمىز – باعا جەتپەس ابىرويلى جەتىستىك ءھام ءماڭگىلىك قۇندىلىق.
بۇل – ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ حالىقارالىق ارەناداعى جوعارى بەدەلىنىڭ, قازاقستاننىڭ جاس ديپلوماتياسىنىڭ سىرتقى قاتىناستار سالاسىنداعى باستى جەڭىستەرىنىڭ ءبىرى. بۇل – ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ بۇكىل قويناۋى بايلىققا تولى تورتكۇل دۇنيە قىزىققان وسىناۋ كەڭ اۋماقتى اتتان تۇسپەي, بەلىن شەشپەي, التى مالتانى اس ەتىپ, اق نايزانىڭ ۇشىمەن, اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن عاسىرلار بويى قورعاعان ەرەسەن ەرلىگىنىڭ تاريحي قايتارىمى, ۇرپاقتان ۇرپاققا تاپسىرعان قاسيەتتى اماناتىنا ادالدىق ەدى. مۇنى كەلەشەك ۇرپاقتاردىڭ ىرىسى مەن يگىلىگى دەپ بارشامىزدىڭ دا ماقتان ەتۋىمىزگە بولادى!
ساياسي جۇيەدە بەلگىلى ءبىر مۇددەلەر نەگىزىندە ونىڭ قۇرامىنا ەنەتىن قۇرىلىمدار قىزمەتىنىڭ ناتيجەسىندە ينستيتۋتتىق قاتىناستار مەن رولدەر قالىپتاسادى. امەريكالىق الەۋمەتتانۋشى عالىم ت. پارسونس كەزىندە ءدوپ ايتقانداي, وسى قۇرىلىمدار ساياسي جۇيەنىڭ «اناتومياسىن» قۇراسا, ولاردىڭ فۋنكتسياسى «فيزيولوگياسىن قۇرايدى». جيىرما جىلدا قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ «اناتومياسى» دا, «فيزيولوگياسى» دا تۇبەگەيلى وزگەرىستەرگە تۇسكەنى حاق. ەڭ باستىسى, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسىندە جيىرما جىلدا تۇبەگەيلى دەموكراتيالىق-قۇقىقتىق رەفورمالار جاسالىپ, ول كونستيتۋتسيالىق, ينستيتۋتتىق-قۇرىلىمدىق, مازمۇندىق-فۋنكتسيالىق تەرەڭ ءوزگەرىستەرگە ءتۇستى. ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسى قۇرىلىمىنداعى تۇبەگەيلى «اناتوميالىق» ءتۇزىلۋ مەن تۇرلەنۋدىڭ ءمانى مەن مازمۇنىن جيناقتاي ايتساق, ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە, ولار نەگىزىنەن مىنالارعا كەلىپ سايادى:
– ەڭ الدىمەن ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسىندە بۇرىن بولماعان پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت, قوس پالاتالى, كاسىبي نەگىزدە جۇمىس ىستەيتىن پارلامەنت, كوپپارتيالىلىق, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ءتارىزدى قاعيداتتى جاڭا ساياسي قۇرىلىمداردىڭ ءتۇزىلىپ, قالىپتاسۋى جانە قىزمەت جاساۋى;
– ساياسي جۇيەنىڭ بارلىق رەسمي ينستيتۋتتارى قىزمەتىنىڭ نەگىزىنەن ءبىر ورتاق ماقساتقا – دەموكراتيالىق, قۇقىقتىق, زايىرلى جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت قۇرۋعا باعىتتالۋى;
– قوعامداعى دەموكراتيا مەن ءسوز بوستاندىعىنىڭ دامۋ دەڭگەيى مەن پارمەندىلىگىنىڭ باستى كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى ءتاۋەلسىز, بەيمەملەكەتتىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ دەربەس تە الەۋەتتى جۇيەسىنىڭ پايدا بولۋى;
– بۇعان دەيىن بولماعان, قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالالارىن كەڭىنەن قامتيتىن جاڭا ازاماتتىق ينستيتۋتتاردىڭ قالىپتاسىپ, دامۋى جانە ولاردىڭ قىزمەتىنە قاجەتتى ۇيىمدىق-قۇقىقتىق نەگىزدەردىڭ نىعايۋى;
– حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بەدەلدى دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار بىرتىندەپ نەگىزىنەن مويىنداعان ەلىمىزدىڭ جاڭا سايلاۋ جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋى;
– ەلىمىزدەگى بيلىكتىڭ باستى ءۇش ينستيتۋتىنىڭ: پرەزيدەنت, پارلامەنت جانە ۇكىمەتتىڭ بىرىككەن ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ بارلىق قۇرامداس بولىكتەرى قىزمەتىنىڭ قۇرىلىمدىق, ۇيىمدىق-قۇقىقتىق جانە ءوزارا قارىم-قاتىناسى ماسەلەلەرىن جان-جاقتى رەتتەيتىن, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتەتىن زاڭ جۇيەسىنىڭ بۇتىندەي جاڭادان ءتۇزىلىپ, قابىلدانۋى جانە بۇل ۇردىستەردىڭ قوعامدىق قاتىناستارداعى قاجەتتىلىكتەرگە بايلانىستى ۇنەمى جەتىلدىرىلۋى.
دەكلاراتسيادا ساياسي جۇيەگە باعا بەرەردە ەڭ الدىمەن وسى ساپالىق تۇرلەنۋ مەن ىرگەلى وزگەرىستەر باستى نازاردا بولۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز.
قازاقستان كونستيتۋتسياسىنىڭ 2-بابىندا: «قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىنداعى ءبىرتۇتاس مەملەكەت» دەپ اتاپ كورسەتىلگەن. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جاڭا ساياسي جۇيەسىندەگى ەرەكشە ورىندا وسىلايشا پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت تۇر. قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىسىنىڭ, ونىڭ ساياسي بۇكىل ءمانى مەن باستى ەرەكشەلىگىن انىقتايتىن وسىناۋ اسا ماڭىزدى كونستيتۋتسيالىق قاعيدا ەلىمىز ساياسي جۇيەسىنىڭ بۇكىل تابيعاتىن, قۇقىقتىق ءورىسى مەن كەڭىستىگىن, قۇزىرەتى شەكتەرىن انىقتاعانداي. كونستيتۋتسياعا سايكەس ەلىمىزدەگى وزگە ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ, اسىرەسە, بيلىك تارماقتارىنىڭ ءمارتەبەسى, بەدەلى جانە دامۋ پەرسپەكتيۆاسى, سايىپ كەلگەندە, پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتىڭ قىزمەتىنە تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان دا, ەلىمىزدىڭ جاڭادان قالىپتاسقان ساياسي جۇيەسىندە بۇل ينستيتۋتتىڭ ورنى مەن مارتەبەسى اسا زور.
ەندەشە, دەكلاراتسيادا تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ مەملەكەت قۇرۋشىلىق الەۋەتى, تەگەۋرىندى دە جەمىستى قايراتكەرلىگى, جولباسشىلىعى ءوزىنىڭ ءادىل باعاسىن الۋى تاريحي دا ساياسي تۇرعىدان ادىلەتتىلىك بولار ەدى.
وسى جىلداردىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى ينستيتۋتتىق دامۋ قورىتىندىسى جاڭادان قالىپتاسقان, بيلىكتىڭ كەڭەستىك ءجۇيەسىندە بولماعان ماڭىزدى تارماعى – ەلىمىزدە زاڭ شىعارۋ قىزمەتىن جۇزەگە اسىراتىن ەڭ جوعارى وكىلدى ورگان – قوس پالاتالى پارلامەنتتىڭ قالىپتاسقاندىعى. تۋراسىن ايتۋ كەرەك, قازاقستاننىڭ كاسىبي پارلامەنتاريزمگە كەلەر جولى كۇردەلى دە قايشىلىقتى, ساياسي شيەلەنىستى, بۇرالاڭدى بولدى. رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسىنىڭ ەكى قۇرامى ساياسي سەبەپتەرگە بايلانىستى وكىلەتتىلىك مەرزىمى اياقتالماي, ۋاقىتىنان بۇرىن تاراتىلدى. ەلىمىزدە پارلامەنتتىك دەموكراتيا, پارلامەنتاريزم كوپتەگەن قيىندىقتارمەن, ساياسي تارتىسپەن, قايشىلىقتار ارقىلى بىرتىندەپ قالىپتاسىپ كەلەدى.
ەلىمىز پارلامەنتىنىڭ وسى جىلدارعى بەلسەندى زاڭ شىعارۋشىلىق, وكىلدى جانە ساياسي قىزمەتىنەن بەلگىلى ءبىر تاريحي-ساياسي, دەموكراتيالىق قورىتىندىلار شىعارۋعا بولادى. ارينە, دەكلاراتسيانى تالقىلاپ, قابىلدايتىن ينستيتۋت بولعاندىقتان, دەپۋتاتتاردىڭ وزدەرى قىزمەت جاساپ وتىرعان ينستيتۋتقا ساياسي باعا بەرۋى نازىك تە كۇردەلى ماسەلە. پارلامەنتتىڭ ءبۇكىل قىزمەتى قاشاندا قوعامدىق پىكىردىڭ وتكىر سىنىندا تۇراتىنى تابيعي دا قالىپتى جاعداي. ويتكەنى, حالىقتىڭ قاشاندا ەڭ الدىمەن ءوزى كەڭ قۇزىرەتتەر بەرىپ, سەنگەن وكىلدەرىنەن قاتتىراق سۇراۋى – زاڭدى دا ۇيلەسىمدى. سوندىقتان پارلامەنت قىزمەتىن وبەكتيۆتى باعالاۋ ساراپشىلاردىڭ, عالىمداردىڭ ۇلەسىندە بولسا كەرەك.
وسى كەزەڭدەگى قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ قۇرىلىمدىق دامۋىنداعى ساپالىق وزگەرىستەردىڭ ءبىرى – ونىڭ قۇرامداس بولىگى رەتىندەگى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ (باق) جاڭا, وسكەلەڭ ءرولى. باق-تىڭ ينستيتۋتتانۋ ۇدەرىسى تەگەۋرىندى ءجۇرىپ جاتىر. ول اسا ماڭىزدى كوپسالالى, كوپقىرلى الەۋمەتتىك-ساياسي, اقپاراتتىق, قوعامدى توپتاستىرۋ جانە الەۋمەتتەندىرۋ, تانىمدىق جانە ءبىلىم بەرۋشىلىق, قوعامدىق پىكىردى قالىپتاستىرۋ ءتارىزدى ماڭىزدى فۋنكتسيالاردى اتقاراتىن, ساياسي جانە يدەولوگيالىق ءار الۋاندىقتى بىلدىرەتىن دەموكراتيالىق, ازاماتتىق ينستيتۋت رەتىندە ءتۇزىلدى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. سونىمەن, بۇگىندە باق – ساياسي جۇيەدە اقپارات كوزى عانا ەمەس, ول كوپ فۋنكتسيالى, ساياسي رەتتەۋدىڭ, ساياسي تۇراقتىلىقتى بەكىتۋدىڭ, الەۋمەتتىك يننوۆاتسيانىڭ تەگەۋرىندى دە قۋاتتى تەتىگى. قازاقستاننىڭ دەموكراتيالىق ساياسي جۇيەسىن بۇگىندە باق قىزمەتىنسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس.
بۇگىندە ەلىمىز كونستيتۋتسياسىنىڭ 20-شى بابىنا سايكەس تسەنزۋراعا تىيىم سالىنعاندا, كىم جانە نە تۋرالى بولسا دا ءبارىن ايتۋعا بولاتىنداي احۋال قالىپتاستى. بۇگىندە جاريا ساياسات بۇرىنعىدان دا كەڭ تۇردە جاريا بولا باستادى. ول قاي كەزدەگىدەن دە اشىقتىقتى, اۋديتوريانى يگەرە, باسقارا, مەڭگەرە, ۇيىتا ءبىلۋ شەبەرلىگىن قاجەت ەتەدى. جاريالىلىقتىڭ, ءسوز بوستاندىعىنىڭ ءدامىن تاتىپ, ءالميساقتان ءسوز ونەرىن ەرەكشە قادىرلەپ, قاستەرلەيتىن, قاشاندا: «باس كەسپەك بولسا دا, ءتىل كەسپەك جوق!» دەيتىن حالقىمىز, كەمەڭگەر اباي ايتقانداي, «جالىن مەن وتتان جارالعان» اقىلدى دا ءھام ءادىل ءسوزدى ناعىز جاريا ساياساتكەرلەردى كۇتىپ وتىراتىنىن ەرەكشە ەستە ۇستاعان ابزال.
رەسپۋبليكا ساياسي جۇيەسىندەگى كەلەسى ءبىر ءماندى وزگەرىس – ءالجۋاز, ءالسىز بولسا دا كوپپارتيالىلىقتىڭ قالىپتاسۋى. بۇل ۇدەرىس ەلىمىزدە قايشىلىقتى, كۇردەلى بولدى. ساياسي پارتيالار دا قالىپتاسۋدىڭ, دامۋدىڭ «بالالىق اۋرۋىن» ءوز باستارىنان كەشتى. جالپى, پارتيالار قىزمەتىن تەك ماڭىزدى دەموكراتيالىق ينستيتۋت, قوعام مۇشەلەرىن ساياسي الەۋمەتتەندىرۋ قۇرالى رەتىندە باعالاۋ – بىرجاقتى باعالاۋ. الەم ساياساتتانۋشىلارى مەن ويشىلدارى اراسىندا ساياسي پارتيالاردىڭ پايدا بولۋى مەملەكەتتىڭ السىزدىگىن بىلدىرەدى, پارتيالار الەۋمەتتى بولشەكتەيدى, قوعامنىڭ بىرلىگىن بۇزادى دەپ تۇجىرىم جاساعان عالىمدار از ەمەس. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, ساياسي پارتيالاردىڭ قازاقستاندا كەڭ ءورىس الا الماۋىنىڭ ءوزىندىك ءبىر سەبەبى – حالقىمىزدىڭ ساياسي ساناسى مەن تاريحي جادىندا قالىپتاسقان قايسىبىر ەرەكشەلىككە دە بايلانىستى. قازاق حالقىنىڭ ساناسىندا پارتيالاردى ەلدى بولشەكتەۋ, قوعامدى جىككە ءبولۋدىڭ قۇرالى رەتىندە قابىلداۋ باسىمىراق. ۇلت ۇستازى اباي كەمەڭگەر كەزىندە كەيبىر پارتياشىلاردىڭ قىلىعىنان ءتۇڭىلىپ: «بولدى دا پارتيا...», دەپ تۇڭىلسە, سول كەمەڭگەردىڭ ءىنىسى ءھام رۋحاني ءىزباسارى, اسا ءىرى ويشىل, كەزىندە, 1917-1918 جىلدارى ساياساتقا دا ارالاسقان شاكارىم بۇل ماسەلەدە ءوز ويىن ناقتى ايتقان: «دوسىما ايتام. قۋلاردىڭ تىلىنە ەرمە, پارتياسىنا ەشكىمنىڭ ەرە كورمە, نوقتاعا باسىڭدى ىلسەڭ, شىعا المايسىڭ, بىرلىك بۇزىپ, كەتىرىپ, ەركىڭ بەرمە», دەگەن.
قازاقتىڭ قوس دانىشپانى پارتيالاردىڭ تۇپكى ماقساتى مەن مۇددەسىن قاپىسىز تانىعان – الەۋمەتتىڭ بەلگىلى ءبىر الەۋەتتى بولىگىن ىرىكتەپ الىپ, سوزىنە ەرتىپ, سونىڭ كۇشىمەن, بەدەلىمەن, داۋىسىمەن قالاي دا ساياسي بيلىككە جەتۋ. بۇل ءادىس-امال كۇنى بۇگىنگە دەيىن وزگەرگەن جوق. كەز كەلگەن ەلدە سولاي.
جيىرما جىلدا قازاقستاننىڭ پارتيالىق قۇرىلىسى تولىق قالىپتاستى دەپ ايتۋعا, ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە, ازىرگە ەرتەرەك. ساياسي كەڭىستىكتە نەگىزىنەن ءبىر پارتيانىڭ ۇستەمدىگى بايقالادى. ەلىمىز بۇل سالادا دا ءوز جولىن ىزدەۋدە. وتكەن كەزەڭ ساياسي تارتىستار مەن پىكىر تالاسىنان كەندە بولعان جوق. ساياسات ساحناسىنا سان پارتيا كەلىپ, سان پارتيا كەتتى. تاۋەلسىزدىك اكەلگەن دەموكراتيالىق ءورىستى, ساياسي كەڭىستىكتى, رۋحتى, قۇقىقتىق, الەۋمەتتىك مەملەكەتتى ورناتۋدىڭ كونستيتۋتسيالىق قاعيدات-ماقساتتارىن ساياسي پارتيالار ءتيىمدى پايدالانىپ وتىر دەپ ءالى دە ايتا المايمىز. ونىڭ ءارتۇرلى وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرى بار.
جوعارىدا ايتىلعانداي, قازاقستان جيىرما جىلدى ساياسي ەۆوليۋتسيا, دەموكراتيالىق دامۋ جولىمەن ءبىرشاما ءساتتى ءوتتى. ءبىز مىناۋ الماعايىپ, تارتىس پەن كۇرەسكە, كۇش كورسەتۋ مەن ارانداتۋعا تولى الاساپىران, ءدۇبىرلى دۇنيەدە ەلدىڭ ىشكى تىنىشتىعى مەن تاتۋلىعىن, ۇلتتار اراسىنداعى كەلىسىمدى ساقتاپ قالدىق. جانە ءجونى كەلگەندە, مىنا ءبىر تاريحي اقيقاتتى ءارى باستى قۇندىلىعىمىز تۋرالى ايتۋ دا پارىز.
ەلىمىزدەگى وسىناۋ ۇلان-عايىر جەتىستىكتەردىڭ باستى تىرەگى, ۇيىتقى-مايەگى مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت – قازاق حالقى, ءتول مىنەز-تۇرپاتىنداعى ۇزدىك قاسيەتتەر. ونىڭ تابيعي ۇستامدىلىعى, ساياسي سالماقتىلىعى مەن سالقىنقاندىلىعى, ءار قوعامدىق قۇبىلىسقا, پارتيالار مەن قوزعالىستاردىڭ قىزمەتىنە بيىك تالاپپەن قارايتىن كوزقاراس-پاراساتى, تۋمىسىنان ساراپشىلدىق سياقتى باعا جەتپەس قادىر-قاسيەتتەرىنىڭ ەلىمىزدىڭ ساياسي رەفورمالار جولىمەن دامۋىنا ادامدىق-رۋحاني نەگىز بولعانى – بۇلتارتپاس اقيقات, باعا جەتپەس قازىنا.
قازاقتاردىڭ بويىندا بۇگىندە كوپتەگەن, اسىرەسە, جاس ۇلتتاردا سيرەك كەزدەسەتىن بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدەگى سالاۋاتتى ساياسي كونسەرۆاتيزم بار. سوندىقتان ەلىمىزدەگى كەيىنگى, اسىرەسە, 1991-1997 جىلدارداعى وتكىر الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قيىنشىلىقتاردىڭ تابيعاتىن ۇعىپ, ونىڭ وتپەلى سيپاتىن ءتۇسىنىپ, ءار ءتۇرلى داڭعازا ۇراندارعا ەرمەي, شىدامدىلىق, كەمەڭگەرلىك, ساياسي ۇستامدىلىق پەن بايسالدىلىق كورسەتتى. الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالار, مەملەكەتتىك-ساياسي قۇرىلىس – فورماتسيالار الماسۋى كەزەڭىندەگى تاۋقىمەتتى اسا ءبىر توزىمدىلىكپەن, مارتتىكپەن باستان وتكەرىپ, ەل بولاشاعىنا وپتيميزممەن قارادى. باسقا ەتنوس وكىلدەرىنە ۇيىتقى بولدى. دەكلاراتسيادا مۇنى ارنايى باعالاۋ پارىز ءھام ادىلەتتىلىك.
تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ مارتەبەلى دە جۇلدىزدى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى – قاسيەتتى سارىارقانىڭ توسىندە استانانىڭ جارقىراي بوي كوتەرۋى. ەلىمىزبەن بىرگە جاڭا, جاس ەلوردا جىل سايىن, اي سايىن, ءتىپتى كۇن سايىن تۇلەپ, اسقاقتاپ, ورلەپ, بيىكتەپ, بارادى.
بىزدە: «الماتى – تاۋەلسىزدىك بەسىگى», دەگەن قاناتتى ءسوز بار. وتە ورىندى ايتىلعان ءسوز. ال استانا – تاۋەلسىزدىك تىرەگى, ەگەمەندى ەلدىڭ الەمگە جارقىراي اشىلار مارتەبەلى ەسىگى, بولاشاق جەڭىستەرىمىز بەن اسقارالى بيىكتەرىمىزدىڭ ۇيىتقىسى, ۇلتتىڭ جاسامپازدىق الەۋەتى مەن ىنتىماق-ىرىسىنىڭ شايقالماس ءتۇپقازىعى. مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي: «قازاقستاننىڭ ەلورداسى بىرلەسۋ ورداسى, ەگەمەن قازاقستاننىڭ وركەندەۋىنىڭ نىشانى». الەم مەملەكەتتەرى مەن حالىقتارى مەيلىنشە وتكىر ماسەلەلەردى تالقىلاپ, بۇكىل الەمگە جاڭا سەرپىن بەرەتىن حالىقارالىق ساياساتتىڭ ناعىز ورتالىعى. مۇنىڭ باعاسىن نەگە بەرمەسكە؟ بۇعان قالاي ماقتانباۋعا, شاتتانباۋعا بولادى؟!
قورىتا ايتقاندا, ءبىز ەڭ الدىمەن جاڭا تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتىن قۇردىق. ونىڭ مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارىنىڭ كونستيتۋتسيالىق تۇعىرىن تۇبەگەيلى قالىپتاستىرىپ, بەكىتتىك. ەلىمىزدە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ دا سىندارلى جۇيەسى قالىپتاستى. وسىلاردىڭ ەشقايسىسى وڭايعا تۇسكەن جوق. سونىڭ ءبارىن ءبىز بىرگە كوردىك, كوتەردىك. تىكەلەي قاتىسۋشىلارى بولدىق. كوبىمىز, قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە ەلباسىنىڭ ساياساتىن قولداپ, جاس مەملەكەتتىڭ بەكىپ, نىعايۋىنا ءوز سالامىزدا شاما-شارقىمىز كەلگەنشە اتسالىستىق. قيىنشىلىقتار قانشاما كۇردەلى بولسا دا ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ دەربەس, تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋعا قۇلشىنىسى, ماقسات-مۇراتى ودان دا كۇشتى, تەگەۋرىندى ءھام قاسيەتتى ەدى. وسىلايشا ءبىز جيىرما جىلدىق مەرەكەنى ەڭسەمىزدى كوتەرىپ, مەملەكەتىمىز بولاشاعى بۇدان دا جارقىن, ەگەمەندى ەلدەر مەن وركەنيەتتەر قاۋىمداستىعىندا جۇلدىزى بيىكتەن جارقىرايدى دەگەن وپتيميستىك رۋحتا قارسى الىپ وتىرمىز.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى قازاقستاننىڭ جاڭا مەملەكەتىن جانە ونىڭ ساياسي جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ وڭاي بولعان جوق. بۇل ءۇردىس وتە قايشىلىقتى, تارتىستى, قاتەلىكتەر مەن قاتەرلەر ارقىلى جۇرگەنىن اشىق ايتۋ قاجەت.
قازاقستان قانداي مەملەكەت بولماق جانە ول قاي جولمەن داميدى؟ 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا تاۋەلسىزدىك جاريالاعاننان كەيىنگى ەلىمىزدىڭ ساياسي باسشىلىعى مەن ينتەللەكتۋالدىق كۇشتەرىنىڭ الدىندا تۇرعان ەڭ كۇردەلى, ەڭ تاعدىرلى سۇراق وسى ەدى. ەڭسەسىن ەندى عانا كوتەرگەن جاس مەملەكەتتىگىمىزدىڭ «مەملەكەت» دەپ اتالاتىن, وركەنيەتتەر مەن دەموكراتيالار تاريحىندا ەتەنە قالىپتاسىپ, قابىلدانعان, انىقتالعان وسى امبەباپ ساياسي-قۇقىقتىق, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, رۋحاني-ينتەللەكتۋالدىق اسا كۇردەلى ينستيتۋتقا سايكەس, سايما-ساي, بارابار كەلۋىن قامتاماسىز ەتۋ سول ساياسي كەزەڭنىڭ ەڭ وزەكتى تاعدىرشەشتى مىندەتى ەدى.
«سايكەستىلىك» ماسەلەسى – قالىپتاسۋ ۇردىسىندەگى كەز كەلگەن الەۋمەتتىك-ساياسي, ەكونوميكالىق, ەتنوستىق ورگانيزمنىڭ الدىنان كولدەنەڭ تۇرار پروبلەما. ول جاس مەملەكەتتەردىڭ قالىپتاسۋى كەزەڭىندە ەرەكشە وتكىر تۇرادى. مەملەكەتتىك ءسايكەستىلىك دەگەنىمىز – مەملەكەتكە ءتان بارلىق قاسيەتتەر مەن بەلگىلەردىڭ, ونىڭ ءتول ساياسي ينستيتۋتتارى مەن قۇرىلىمدارىنىڭ, قابىلداعان زاڭدارىنىڭ, ەڭ باستىسى – كونستيتۋتسياسىنىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت شەڭبەرىندە تولىققاندى جانە ءتيىمدى قىزمەت جاساۋى.
ءبىز پارلامەنتتە قابىلدانباق تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسى مازمۇنىنان ەڭ الدىمەن وسى ماسەلەلەرگە جاۋاپ ىزدەۋىمىز قاجەت. ءسوز جوق, دەكلاراتسيادا ايتىلار, باعالانار, سارالانار جەڭىستەرىمىز بەن جەتىستىكتەرىمىز از ەمەس. ۇتىلىستار دا بار. ءبارىن ايتىپ, قامتۋعا مۇمكىندىك جوق. ءوز پايىم-تانىمىمىز, ساياسي تاڭداۋىمىز جانە تالعامىمىز دەڭگەيىنەن كەيبىرىنە عانا توقتالماقپىز. بۇل جەردەگى تاعى ءبىر ماڭىزدى دۇنيە – تاريحتىڭ ساياسي ساباعىندا, تاعىلىمدارىندا جاتىر. الەمدىك تاريحي ءتاجىريبەدە ساياسي ازاتتىعىن جاريالاعان كوپتەگەن جاس ەلدەر وزدەرىنىڭ مەملەكەتتىك سايكەستىلىگىنە قاجەت ساياسي جۇيەنىڭ قۇندىلىقتارى مەن بيلىك ينستيتۋتتارىن ءدال انىقتاپ, تۇگەندەپ, بولجامداي الماي ىشكى ساياسي تارتىستار مەن شيەلەنىستەردەن, ازاماتتىق سوعىستان كوز اشپاي كەلەدى. سونىڭ ناقتى مىسالى اۋعانستان, سومالي, نيگەريا, نيكاراگۋا جانە تاعى باسقا مەملەكەتتەر. ونداي احۋالدىڭ كەيبىر بەلگىلەرى قىرعىزستان, مولدوۆا, ۋكراينا ءتارىزدى كەشەگى بىزبەن ءبىر ساياسي جۇيەدەن شىققان تمد ەلدەرىندە ءالى دە ورىن الىپ وتىر. مەملەكەتتىك سايكەستىلىك ماسەلەسى ەلىمىز باسشىلىعىن اۋەلدەن ەرەكشە ويلاندىردى. ونىڭ ناقتى دالەلى پرەزيدەنت ن. نازارباەۆتىڭ 1996 جىلعى 24 ساۋىردەگى وكىمىمەن بەكىتىلگەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءسايكەستىلىگىن قالىپتاستىرۋ تۇجىرىمداماسى».
ويتكەنى, سوتسياليستىك قوعامدىق قاتىناستار, كەڭەستىك مەملەكەتتىك قۇرىلىس ۋاقىتتىڭ ساياسي سىنىنان وتە المادى. تاريحتىڭ كۇرت بۇرىلىسىنداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تەگەۋرىنگە شىدامادى. ەندى كەڭەستەن كەيىنگى جاس مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار الدىندا وزدەرىنىڭ ۇلتتىق ەگەمەندى مەملەكەتىنىڭ كونستيتۋتسيالىق ارحيتەكتۋراسىن انىقتاپ, مەملەكەتتىڭ ءىرگەتاسىن بەرىك ءارى قاتەلەسپەي قالاۋ جاۋاپكەرشىلىگى تۇردى. سول كەزدىڭ وزىندە-اق قازاقستاندا دا العاشقى قۋانىش دۇربەلەڭى مەن ەيفوريا باسىلعاننان كەيىن مەملەكەتتى قۇرۋ, ونى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن تاۋەلسىزدىكتى جاريالاۋ, اسا ماڭىزدى ساياسي شارالار, ونىڭ ايقىن نىشاندارى – تۋدى, ەلتاڭبانى, گيمندى انىقتاۋ, ءتىپتى پرەزيدەنت لاۋازىمىن بەلگىلەۋ ازدىق ەتەتىنى بەلگىلى بولدى.
ن. نازارباەۆ «عاسىرلار توعىسىندا» اتتى تاۋەلسىزدىكتىڭ ساياسي شەجىرەسى ىسپەتتەس, ساراپتامالىق رۋحتاعى بەلگىلى ەڭبەگىندە سول تاريحي كەزەڭدەگى كۇردەلى جاعدايدى تالداعاندا كوپتەگەن ساراپشىلاردىڭ مەملەكەتتىڭ الدىندا تۇرعان كۇردەلى مىندەتتەردى ەسكەرمەي باعا بەرۋگە تىرىساتىندىعىن تۋرا كورسەتە وتىرىپ, سول ۋاقىتتاعى ەلدىڭ ساياسي باسشىلىعى الدىندا تۇرعان مىندەتتەردى بىلاي جيناقتاعان: «ول – مەملەكەتتىلىكتى قالىپتاستىرۋ, ءبىر ەكونوميكالىق جۇيەدەن ەكىنشى ەكونوميكالىق جۇيەگە كوشۋ, دەموكراتيالانۋ پروتسەسىن دامىتۋ, الەۋمەتتىك جانە ۇلتارالىق ورنىقتىلىقتى ساقتاۋ جانە نىعايتۋ, سىرتقى ساياسي باعىتتار جەلىسىن تارتۋ» [«عاسىرلار توعىسىندا»,128-ب.].
تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭى بۇرىنعى بۇكىل كسرو اۋماعىندا ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق مۇددەلەر مەن قاتىناستاردىڭ ەرەكشە شيەلەنىسۋى ۇدەرىسىمەن قاباتتاسا ءجۇرگەنى بەلگىلى. ول كەزدە, ادىلىنە كەلسەك, قازاقستاننىڭ بولاشاق مەملەكەتتىك دامۋى تۋرالى بەرىك, سىندارلى تۇجىرىمداما ءالى قالىپتاسپاعان ەدى. سول كەزەڭ تۋرالى پرەزيدەنت ن. نازارباەۆ جوعارىدا ايتىلعان ەڭبەگىندە اعىنان جارىلىپ: «مەن قازاقستان ەگەمەن مەملەكەتتەر فەدەراتسياسىنىڭ قۇرامىندا بولادى دەپ ويلادىم. سول جولدا كۇش سالىپ باقتىم. ونىڭ ۇستىنە, جاڭا وداق كەلىسىمشارتى جوباسى بويىنشا ۇلكەن جۇمىس ءجۇرىپ جاتتى. بىراق 1991 جىلعى تامىز تاريحتا كۇرت بەتبۇرىس جاسادى. جاڭا جاعدايدى ەسكەرىپ, بۇرىنعى جوسپاردى قايتا وزگەرتۋ كەرەك بولدى», دەپ تۇيىندەيدى.
ەلدەگى ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعداي تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا تىم كۇردەلى, ءتىپتى قورقىنىشتى سيپات الىپ تۇردى. جاڭا مەملەكەتتىڭ قۇرىلىسىن انىقتاۋ, ونىڭ كونستيتۋتسيالىق تۇعىرىن بەكەمدەۋ ءتارىزدى توتەنشە ماڭىزدى ساياسي مىندەتپەن قاباتتاسىپ, جاعدايدى ودان سايىن كۇردەلەندىرگەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەردىڭ بۇكىل ءبىر كۇردەلەنگەن, اسقىنعان تىزبەسى تۇردى. سول تۇستا بىزگە باسقارۋدىڭ كەڭەستىك ءجۇيەسىنەن ەنشىگە تيگەنى كۇيزەلگەن شارۋاشىلىق, جۇيەسى سوگىلىپ, جون ارقاسى قيراعان ەكونوميكا, تۇرالاپ, مەشەۋلەنگەن ءوندىرىس, تەرەڭ تىعىرىققا تىرەلىپ, كەتەۋى كەتكەن اۋىل شارۋاشىلىعى كەشەنى ەدى.
ەلىمىزدىڭ شىعىسىندا سەپاراتيزمنىڭ, باتىسى مەن سولتۇستىگىندە كازاچەستۆونىڭ وشپەندى ولەرمەندىكپەن بوي كوتەرۋى – جاس مەملەكەتتىلىگىمىز ءۇشىن ناقتى قاتەرلەر ەدى. ونى بىزدەر – اعا ۇرپاق وكىلدەرى ساراپشى, ساياساتتانۋشى رەتىندە قالاي ۇمىتارمىز؟! وسىنداي الاساپىران, تار جول, تايعاق كەشۋ جاعدايىنىڭ وزىندە مەملەكەتتى, ونىڭ ساياسي, باسقارۋ جۇيەسىن قۇرۋدا, مەملەكەتتىك ماشينا مەن ونىڭ باسقارۋشى كادرلارىن ىرىكتەپ, ورنالاستىرۋدا اياقتى شالىس باسۋعا بولمايتىن ەدى. ۋاقىت تىم قاتەرلى-ءتىن. ۇلتتىق مەملەكەتتىك ماشينانى تەز ارادا ىسكە قوسىپ, ونىڭ ىرعاقتى جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ توتەنشە جاۋاپكەرشىلىگى تۇردى.
حح عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ باسىندا جاھاندانۋ, اقپاراتتىق قوعام, حالىقارالىق بايلانىستاردىڭ كۇشەيۋى جاعدايىندا ساياسي جۇيە مەن ونىڭ ينستيتۋتتارىنىڭ فۋنكتسيالارى بارعان سايىن كۇردەلەنىپ, تارماقتالىپ, ولار قامتيتىن قۇبىلىستار مەن قاتىناستاردىڭ اۋقىمى كەڭەيىپ, بۇلاردىڭ ءوزارا ساباقتاستىعى, ءوزارا بايلانىستارى كۇردەلەنگەن ەدى. وسى جاڭا الەمگە, ونىڭ كۇردەلى ساياسي-ەكونوميكالىق, يدەولوگيالىق قاتىناستارىنا دەربەس سۋبەكت رەتىندە ۇمتىلىپ وتىرعان قازاقستان الدىمەن ءوزىن ءوزى مەملەكەت رەتىندە انىقتاپ, مەملەكەتتىك-كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىسىن تۇبەگەيلى بەكەمدەۋى تيىستىگى ايداي اقيقات ەدى. ءبۇگىندە, جيىرما جىلدىق دەربەس دامۋدىڭ بيىگىنەن ەلىمىز بۇل جاۋاپكەرشىلىكتەن ابىرويمەن شىقتى دەۋگە نەگىز بار.
تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋ ارمانىنا مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن قازاق حالقى تەك حح عاسىردىڭ سوڭعى ون جىلدىعىنا عانا قول جەتكىزدى. بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا 1995 جىلعى قابىلدانعان كونستيتۋتسيا ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىسىنىڭ جاڭا ارحيتەكتۋراسىن قالىپتاستىردى. وسى جىلدان مەملەكەتىمىز دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭى باستالدى. ال ودان كەيىنگى كەزەڭ ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق دامۋى ونىڭ ىرگەلى نەگىزدەرىنىڭ بەرىكتىگىن, ءومىرشەڭدىگىن, ونى قۇراۋشى ينستيتۋتتىق قۇرىلىمداردىڭ مىندەتتەرى مەن باسقارۋ مۇمكىندىكتەرىنىڭ دۇرىس انىقتالعاندىعىن دالەلدەدى.
مەملەكەتتىك قۇرىلىستا ونىڭ بارلىق تەتىكتەرىن قالىپتاستىرۋ, ورتالىقتى ءجانە جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ سىندارلى, ءبىرتۇتاس جۇيەسىن, جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ ءوز ۇلتتىق مۇددەسىنە قىزمەت ەتەتىن سىندارلى مەملەكەتتىك اپپاراتتى, اسكەري, قاۋىپسىزدىك, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇيەسىن قۇرۋ مىندەتى تۇردى. بۇل سالاداعى ەڭ كۇردەلى شارۋانىڭ ءبىرى – قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك مۇددەسىن قابىلداپ, مويىندايتىن, ونىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە قىزمەت ەتەتىن جاڭا تۇرپاتتى وتانشىل, پاتريوت كادرلاردى قالتقىسىز, قاتەلەسپەي تابۋ ەدى. سول كەزدە رەسپۋبليكانىڭ مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك, ىشكى ىستەر, ونىڭ تەرريتورياسىندا تۇرعان سانسىز دا الەۋەتتى, اسىرەسە ستراتەگيالىق باعىتتاعى قارۋلى كۇشتەر باسشىلىعىنىڭ ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگىن مويىنداماعانىن, وعان ىشتەي قارسى بولىپ, ماسكەۋدەن نۇسقاۋ كۇتكەندەي كۇيدە بولعانىن بۇگىنگى جاس ۇرپاق بىلە بەرمەيدى. بۇل ەل تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن قاۋىپتى, شەتىن احۋال ەدى. جات پيعىلدى ساياسي كۇشتەردىڭ وسىنى پايدالانىپ, تاۋەلسىزدىكتى جورگەگىندە تۇنشىقتىرۋ مۇمكىندىگى بولدى.
ەگەمەندىك – الەمدىك وركەنيەتتىڭ قازىرگى ساتىسىندا مەملەكەتتىڭ كەمەلدىگى مەن قالىپتاسقاندىعىنىڭ, ودان ءارى دامۋ ورىستىلىگى مەن وسكەلەڭدىگىنىڭ باستى بەلگىسى. تاۋەلسىزدىكتىڭ دە ەڭ باستى جانە تۇپكى ماقساتىنىڭ ءبىرى مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگىن قامتاماسىز ەتۋ بولاتىن. حالىقارالىق تەوريا مەن پراكتيكا مەملەكەت ەگەمەندىگىنىڭ مىناداي باستى ولشەمدەرىن بىلەدى: اۋماعى جانە شەكاراسى, حالقى, مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارى, سول مەملەكەتتى قورعايتىن ينستيتۋتتاردى قالىپتاستىرۋ. وسى ولشەمدەرگە ساي كەلەتىن: ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك, قورعانىس, قۇقىقتىق, سوت جۇيەسىن قۇرۋ, ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزۋ, سىندارلى, الەمدىك ەكونوميكا تانىپ مويىنداعان سالىق, بانك, قارجى-كرەديت, سالىق, كەدەن جۇيەلەرىن قالىپتاستىرۋ – تاۋەلسىز مەملەكەتتى ورنىقتىرۋ جولىنداعى ارقايسىسى ءبىر-ءبىر اسقارالى اسۋلارىمىز. قازاقستاننىڭ يۋريسديكتسياسىنا تولىعىمەن باعىناتىن كۇش قۇرىلىمدارىن – قارۋلى كۇشتەردى, ىشكى ىستەر ورگاندارىن جانە ارنايى قىزمەتتەردى قالىپتاستىرۋ وڭايعا تۇسپەگەنىن اعا ۇرپاق جاقسى بىلەدى.
قازاقستان وسى جىلدارى ەڭ الدىمەن ءوزىنىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن ساقتاپ, اتا-بابالارىمىزدىڭ سان ۇرپاعىنىڭ قانى مەن تەرى توگىلگەن اۋماقتا تاۋەلسىز, الەمگە تانىمال, بەدەلدى ۇلتتىق مەملەكەت قۇردى. اۋماعى جاعىنان الەم مەملەكەتتەرى ىشىندە توعىزىنشى ورىندا تۇرعان ءبىرتۇتاس مەملەكەت قازاق حالقىنىڭ بۇرىنعى تاريحىندا بولعان ەمەس. بۇل – ءبىزدىڭ ەڭ باستى تاريحي جەڭىستەرىمىزدىڭ ءبىرى. جانە وسى بايتاق اۋماقتى قازىرگى زامانعى حالىقارالىق قۇقىق نورمالارىنا ءسايكەس رەسەي مەن قىتاي تۇرپاتتاس الپاۋىت, ءوز مۇددەلەرىن جاقسى پايىمداعان ورتالىق ازياداعى كورشىلەس مەملەكەتتەرمەن قيىن دا كۇردەلى كەلىسسوزدەر ارقىلى شەبەر مامىلەگەرلىكپەن, تاباندىلىقپەن, بىلىكتىلىكپەن كەلىسىپ, اشىق-شاشىق جاتقان, ب ۇلىڭعىر, انىقتالماعان شەكارامىزدى ايقىنداپ, بەرىك تە بۇلتارتپاس شارتتارمەن بەكەمدەۋگە قول جەتكىزۋىمىز – باعا جەتپەس ابىرويلى جەتىستىك ءھام ءماڭگىلىك قۇندىلىق.
بۇل – ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ حالىقارالىق ارەناداعى جوعارى بەدەلىنىڭ, قازاقستاننىڭ جاس ديپلوماتياسىنىڭ سىرتقى قاتىناستار سالاسىنداعى باستى جەڭىستەرىنىڭ ءبىرى. بۇل – ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ بۇكىل قويناۋى بايلىققا تولى تورتكۇل دۇنيە قىزىققان وسىناۋ كەڭ اۋماقتى اتتان تۇسپەي, بەلىن شەشپەي, التى مالتانى اس ەتىپ, اق نايزانىڭ ۇشىمەن, اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن عاسىرلار بويى قورعاعان ەرەسەن ەرلىگىنىڭ تاريحي قايتارىمى, ۇرپاقتان ۇرپاققا تاپسىرعان قاسيەتتى اماناتىنا ادالدىق ەدى. مۇنى كەلەشەك ۇرپاقتاردىڭ ىرىسى مەن يگىلىگى دەپ بارشامىزدىڭ دا ماقتان ەتۋىمىزگە بولادى!
ساياسي جۇيەدە بەلگىلى ءبىر مۇددەلەر نەگىزىندە ونىڭ قۇرامىنا ەنەتىن قۇرىلىمدار قىزمەتىنىڭ ناتيجەسىندە ينستيتۋتتىق قاتىناستار مەن رولدەر قالىپتاسادى. امەريكالىق الەۋمەتتانۋشى عالىم ت. پارسونس كەزىندە ءدوپ ايتقانداي, وسى قۇرىلىمدار ساياسي جۇيەنىڭ «اناتومياسىن» قۇراسا, ولاردىڭ فۋنكتسياسى «فيزيولوگياسىن قۇرايدى». جيىرما جىلدا قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ «اناتومياسى» دا, «فيزيولوگياسى» دا تۇبەگەيلى وزگەرىستەرگە تۇسكەنى حاق. ەڭ باستىسى, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسىندە جيىرما جىلدا تۇبەگەيلى دەموكراتيالىق-قۇقىقتىق رەفورمالار جاسالىپ, ول كونستيتۋتسيالىق, ينستيتۋتتىق-قۇرىلىمدىق, مازمۇندىق-فۋنكتسيالىق تەرەڭ ءوزگەرىستەرگە ءتۇستى. ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسى قۇرىلىمىنداعى تۇبەگەيلى «اناتوميالىق» ءتۇزىلۋ مەن تۇرلەنۋدىڭ ءمانى مەن مازمۇنىن جيناقتاي ايتساق, ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە, ولار نەگىزىنەن مىنالارعا كەلىپ سايادى:
– ەڭ الدىمەن ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسىندە بۇرىن بولماعان پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت, قوس پالاتالى, كاسىبي نەگىزدە جۇمىس ىستەيتىن پارلامەنت, كوپپارتيالىلىق, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ءتارىزدى قاعيداتتى جاڭا ساياسي قۇرىلىمداردىڭ ءتۇزىلىپ, قالىپتاسۋى جانە قىزمەت جاساۋى;
– ساياسي جۇيەنىڭ بارلىق رەسمي ينستيتۋتتارى قىزمەتىنىڭ نەگىزىنەن ءبىر ورتاق ماقساتقا – دەموكراتيالىق, قۇقىقتىق, زايىرلى جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت قۇرۋعا باعىتتالۋى;
– قوعامداعى دەموكراتيا مەن ءسوز بوستاندىعىنىڭ دامۋ دەڭگەيى مەن پارمەندىلىگىنىڭ باستى كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى ءتاۋەلسىز, بەيمەملەكەتتىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ دەربەس تە الەۋەتتى جۇيەسىنىڭ پايدا بولۋى;
– بۇعان دەيىن بولماعان, قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالالارىن كەڭىنەن قامتيتىن جاڭا ازاماتتىق ينستيتۋتتاردىڭ قالىپتاسىپ, دامۋى جانە ولاردىڭ قىزمەتىنە قاجەتتى ۇيىمدىق-قۇقىقتىق نەگىزدەردىڭ نىعايۋى;
– حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بەدەلدى دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار بىرتىندەپ نەگىزىنەن مويىنداعان ەلىمىزدىڭ جاڭا سايلاۋ جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋى;
– ەلىمىزدەگى بيلىكتىڭ باستى ءۇش ينستيتۋتىنىڭ: پرەزيدەنت, پارلامەنت جانە ۇكىمەتتىڭ بىرىككەن ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ بارلىق قۇرامداس بولىكتەرى قىزمەتىنىڭ قۇرىلىمدىق, ۇيىمدىق-قۇقىقتىق جانە ءوزارا قارىم-قاتىناسى ماسەلەلەرىن جان-جاقتى رەتتەيتىن, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتەتىن زاڭ جۇيەسىنىڭ بۇتىندەي جاڭادان ءتۇزىلىپ, قابىلدانۋى جانە بۇل ۇردىستەردىڭ قوعامدىق قاتىناستارداعى قاجەتتىلىكتەرگە بايلانىستى ۇنەمى جەتىلدىرىلۋى.
دەكلاراتسيادا ساياسي جۇيەگە باعا بەرەردە ەڭ الدىمەن وسى ساپالىق تۇرلەنۋ مەن ىرگەلى وزگەرىستەر باستى نازاردا بولۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز.
قازاقستان كونستيتۋتسياسىنىڭ 2-بابىندا: «قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىنداعى ءبىرتۇتاس مەملەكەت» دەپ اتاپ كورسەتىلگەن. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جاڭا ساياسي جۇيەسىندەگى ەرەكشە ورىندا وسىلايشا پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت تۇر. قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىسىنىڭ, ونىڭ ساياسي بۇكىل ءمانى مەن باستى ەرەكشەلىگىن انىقتايتىن وسىناۋ اسا ماڭىزدى كونستيتۋتسيالىق قاعيدا ەلىمىز ساياسي جۇيەسىنىڭ بۇكىل تابيعاتىن, قۇقىقتىق ءورىسى مەن كەڭىستىگىن, قۇزىرەتى شەكتەرىن انىقتاعانداي. كونستيتۋتسياعا سايكەس ەلىمىزدەگى وزگە ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ, اسىرەسە, بيلىك تارماقتارىنىڭ ءمارتەبەسى, بەدەلى جانە دامۋ پەرسپەكتيۆاسى, سايىپ كەلگەندە, پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتىڭ قىزمەتىنە تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان دا, ەلىمىزدىڭ جاڭادان قالىپتاسقان ساياسي جۇيەسىندە بۇل ينستيتۋتتىڭ ورنى مەن مارتەبەسى اسا زور.
ەندەشە, دەكلاراتسيادا تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ مەملەكەت قۇرۋشىلىق الەۋەتى, تەگەۋرىندى دە جەمىستى قايراتكەرلىگى, جولباسشىلىعى ءوزىنىڭ ءادىل باعاسىن الۋى تاريحي دا ساياسي تۇرعىدان ادىلەتتىلىك بولار ەدى.
وسى جىلداردىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى ينستيتۋتتىق دامۋ قورىتىندىسى جاڭادان قالىپتاسقان, بيلىكتىڭ كەڭەستىك ءجۇيەسىندە بولماعان ماڭىزدى تارماعى – ەلىمىزدە زاڭ شىعارۋ قىزمەتىن جۇزەگە اسىراتىن ەڭ جوعارى وكىلدى ورگان – قوس پالاتالى پارلامەنتتىڭ قالىپتاسقاندىعى. تۋراسىن ايتۋ كەرەك, قازاقستاننىڭ كاسىبي پارلامەنتاريزمگە كەلەر جولى كۇردەلى دە قايشىلىقتى, ساياسي شيەلەنىستى, بۇرالاڭدى بولدى. رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسىنىڭ ەكى قۇرامى ساياسي سەبەپتەرگە بايلانىستى وكىلەتتىلىك مەرزىمى اياقتالماي, ۋاقىتىنان بۇرىن تاراتىلدى. ەلىمىزدە پارلامەنتتىك دەموكراتيا, پارلامەنتاريزم كوپتەگەن قيىندىقتارمەن, ساياسي تارتىسپەن, قايشىلىقتار ارقىلى بىرتىندەپ قالىپتاسىپ كەلەدى.
ەلىمىز پارلامەنتىنىڭ وسى جىلدارعى بەلسەندى زاڭ شىعارۋشىلىق, وكىلدى جانە ساياسي قىزمەتىنەن بەلگىلى ءبىر تاريحي-ساياسي, دەموكراتيالىق قورىتىندىلار شىعارۋعا بولادى. ارينە, دەكلاراتسيانى تالقىلاپ, قابىلدايتىن ينستيتۋت بولعاندىقتان, دەپۋتاتتاردىڭ وزدەرى قىزمەت جاساپ وتىرعان ينستيتۋتقا ساياسي باعا بەرۋى نازىك تە كۇردەلى ماسەلە. پارلامەنتتىڭ ءبۇكىل قىزمەتى قاشاندا قوعامدىق پىكىردىڭ وتكىر سىنىندا تۇراتىنى تابيعي دا قالىپتى جاعداي. ويتكەنى, حالىقتىڭ قاشاندا ەڭ الدىمەن ءوزى كەڭ قۇزىرەتتەر بەرىپ, سەنگەن وكىلدەرىنەن قاتتىراق سۇراۋى – زاڭدى دا ۇيلەسىمدى. سوندىقتان پارلامەنت قىزمەتىن وبەكتيۆتى باعالاۋ ساراپشىلاردىڭ, عالىمداردىڭ ۇلەسىندە بولسا كەرەك.
وسى كەزەڭدەگى قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ قۇرىلىمدىق دامۋىنداعى ساپالىق وزگەرىستەردىڭ ءبىرى – ونىڭ قۇرامداس بولىگى رەتىندەگى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ (باق) جاڭا, وسكەلەڭ ءرولى. باق-تىڭ ينستيتۋتتانۋ ۇدەرىسى تەگەۋرىندى ءجۇرىپ جاتىر. ول اسا ماڭىزدى كوپسالالى, كوپقىرلى الەۋمەتتىك-ساياسي, اقپاراتتىق, قوعامدى توپتاستىرۋ جانە الەۋمەتتەندىرۋ, تانىمدىق جانە ءبىلىم بەرۋشىلىق, قوعامدىق پىكىردى قالىپتاستىرۋ ءتارىزدى ماڭىزدى فۋنكتسيالاردى اتقاراتىن, ساياسي جانە يدەولوگيالىق ءار الۋاندىقتى بىلدىرەتىن دەموكراتيالىق, ازاماتتىق ينستيتۋت رەتىندە ءتۇزىلدى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. سونىمەن, بۇگىندە باق – ساياسي جۇيەدە اقپارات كوزى عانا ەمەس, ول كوپ فۋنكتسيالى, ساياسي رەتتەۋدىڭ, ساياسي تۇراقتىلىقتى بەكىتۋدىڭ, الەۋمەتتىك يننوۆاتسيانىڭ تەگەۋرىندى دە قۋاتتى تەتىگى. قازاقستاننىڭ دەموكراتيالىق ساياسي جۇيەسىن بۇگىندە باق قىزمەتىنسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس.
بۇگىندە ەلىمىز كونستيتۋتسياسىنىڭ 20-شى بابىنا سايكەس تسەنزۋراعا تىيىم سالىنعاندا, كىم جانە نە تۋرالى بولسا دا ءبارىن ايتۋعا بولاتىنداي احۋال قالىپتاستى. بۇگىندە جاريا ساياسات بۇرىنعىدان دا كەڭ تۇردە جاريا بولا باستادى. ول قاي كەزدەگىدەن دە اشىقتىقتى, اۋديتوريانى يگەرە, باسقارا, مەڭگەرە, ۇيىتا ءبىلۋ شەبەرلىگىن قاجەت ەتەدى. جاريالىلىقتىڭ, ءسوز بوستاندىعىنىڭ ءدامىن تاتىپ, ءالميساقتان ءسوز ونەرىن ەرەكشە قادىرلەپ, قاستەرلەيتىن, قاشاندا: «باس كەسپەك بولسا دا, ءتىل كەسپەك جوق!» دەيتىن حالقىمىز, كەمەڭگەر اباي ايتقانداي, «جالىن مەن وتتان جارالعان» اقىلدى دا ءھام ءادىل ءسوزدى ناعىز جاريا ساياساتكەرلەردى كۇتىپ وتىراتىنىن ەرەكشە ەستە ۇستاعان ابزال.
رەسپۋبليكا ساياسي جۇيەسىندەگى كەلەسى ءبىر ءماندى وزگەرىس – ءالجۋاز, ءالسىز بولسا دا كوپپارتيالىلىقتىڭ قالىپتاسۋى. بۇل ۇدەرىس ەلىمىزدە قايشىلىقتى, كۇردەلى بولدى. ساياسي پارتيالار دا قالىپتاسۋدىڭ, دامۋدىڭ «بالالىق اۋرۋىن» ءوز باستارىنان كەشتى. جالپى, پارتيالار قىزمەتىن تەك ماڭىزدى دەموكراتيالىق ينستيتۋت, قوعام مۇشەلەرىن ساياسي الەۋمەتتەندىرۋ قۇرالى رەتىندە باعالاۋ – بىرجاقتى باعالاۋ. الەم ساياساتتانۋشىلارى مەن ويشىلدارى اراسىندا ساياسي پارتيالاردىڭ پايدا بولۋى مەملەكەتتىڭ السىزدىگىن بىلدىرەدى, پارتيالار الەۋمەتتى بولشەكتەيدى, قوعامنىڭ بىرلىگىن بۇزادى دەپ تۇجىرىم جاساعان عالىمدار از ەمەس. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, ساياسي پارتيالاردىڭ قازاقستاندا كەڭ ءورىس الا الماۋىنىڭ ءوزىندىك ءبىر سەبەبى – حالقىمىزدىڭ ساياسي ساناسى مەن تاريحي جادىندا قالىپتاسقان قايسىبىر ەرەكشەلىككە دە بايلانىستى. قازاق حالقىنىڭ ساناسىندا پارتيالاردى ەلدى بولشەكتەۋ, قوعامدى جىككە ءبولۋدىڭ قۇرالى رەتىندە قابىلداۋ باسىمىراق. ۇلت ۇستازى اباي كەمەڭگەر كەزىندە كەيبىر پارتياشىلاردىڭ قىلىعىنان ءتۇڭىلىپ: «بولدى دا پارتيا...», دەپ تۇڭىلسە, سول كەمەڭگەردىڭ ءىنىسى ءھام رۋحاني ءىزباسارى, اسا ءىرى ويشىل, كەزىندە, 1917-1918 جىلدارى ساياساتقا دا ارالاسقان شاكارىم بۇل ماسەلەدە ءوز ويىن ناقتى ايتقان: «دوسىما ايتام. قۋلاردىڭ تىلىنە ەرمە, پارتياسىنا ەشكىمنىڭ ەرە كورمە, نوقتاعا باسىڭدى ىلسەڭ, شىعا المايسىڭ, بىرلىك بۇزىپ, كەتىرىپ, ەركىڭ بەرمە», دەگەن.
قازاقتىڭ قوس دانىشپانى پارتيالاردىڭ تۇپكى ماقساتى مەن مۇددەسىن قاپىسىز تانىعان – الەۋمەتتىڭ بەلگىلى ءبىر الەۋەتتى بولىگىن ىرىكتەپ الىپ, سوزىنە ەرتىپ, سونىڭ كۇشىمەن, بەدەلىمەن, داۋىسىمەن قالاي دا ساياسي بيلىككە جەتۋ. بۇل ءادىس-امال كۇنى بۇگىنگە دەيىن وزگەرگەن جوق. كەز كەلگەن ەلدە سولاي.
جيىرما جىلدا قازاقستاننىڭ پارتيالىق قۇرىلىسى تولىق قالىپتاستى دەپ ايتۋعا, ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە, ازىرگە ەرتەرەك. ساياسي كەڭىستىكتە نەگىزىنەن ءبىر پارتيانىڭ ۇستەمدىگى بايقالادى. ەلىمىز بۇل سالادا دا ءوز جولىن ىزدەۋدە. وتكەن كەزەڭ ساياسي تارتىستار مەن پىكىر تالاسىنان كەندە بولعان جوق. ساياسات ساحناسىنا سان پارتيا كەلىپ, سان پارتيا كەتتى. تاۋەلسىزدىك اكەلگەن دەموكراتيالىق ءورىستى, ساياسي كەڭىستىكتى, رۋحتى, قۇقىقتىق, الەۋمەتتىك مەملەكەتتى ورناتۋدىڭ كونستيتۋتسيالىق قاعيدات-ماقساتتارىن ساياسي پارتيالار ءتيىمدى پايدالانىپ وتىر دەپ ءالى دە ايتا المايمىز. ونىڭ ءارتۇرلى وبەكتيۆتى جانە سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرى بار.
جوعارىدا ايتىلعانداي, قازاقستان جيىرما جىلدى ساياسي ەۆوليۋتسيا, دەموكراتيالىق دامۋ جولىمەن ءبىرشاما ءساتتى ءوتتى. ءبىز مىناۋ الماعايىپ, تارتىس پەن كۇرەسكە, كۇش كورسەتۋ مەن ارانداتۋعا تولى الاساپىران, ءدۇبىرلى دۇنيەدە ەلدىڭ ىشكى تىنىشتىعى مەن تاتۋلىعىن, ۇلتتار اراسىنداعى كەلىسىمدى ساقتاپ قالدىق. جانە ءجونى كەلگەندە, مىنا ءبىر تاريحي اقيقاتتى ءارى باستى قۇندىلىعىمىز تۋرالى ايتۋ دا پارىز.
ەلىمىزدەگى وسىناۋ ۇلان-عايىر جەتىستىكتەردىڭ باستى تىرەگى, ۇيىتقى-مايەگى مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت – قازاق حالقى, ءتول مىنەز-تۇرپاتىنداعى ۇزدىك قاسيەتتەر. ونىڭ تابيعي ۇستامدىلىعى, ساياسي سالماقتىلىعى مەن سالقىنقاندىلىعى, ءار قوعامدىق قۇبىلىسقا, پارتيالار مەن قوزعالىستاردىڭ قىزمەتىنە بيىك تالاپپەن قارايتىن كوزقاراس-پاراساتى, تۋمىسىنان ساراپشىلدىق سياقتى باعا جەتپەس قادىر-قاسيەتتەرىنىڭ ەلىمىزدىڭ ساياسي رەفورمالار جولىمەن دامۋىنا ادامدىق-رۋحاني نەگىز بولعانى – بۇلتارتپاس اقيقات, باعا جەتپەس قازىنا.
قازاقتاردىڭ بويىندا بۇگىندە كوپتەگەن, اسىرەسە, جاس ۇلتتاردا سيرەك كەزدەسەتىن بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدەگى سالاۋاتتى ساياسي كونسەرۆاتيزم بار. سوندىقتان ەلىمىزدەگى كەيىنگى, اسىرەسە, 1991-1997 جىلدارداعى وتكىر الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قيىنشىلىقتاردىڭ تابيعاتىن ۇعىپ, ونىڭ وتپەلى سيپاتىن ءتۇسىنىپ, ءار ءتۇرلى داڭعازا ۇراندارعا ەرمەي, شىدامدىلىق, كەمەڭگەرلىك, ساياسي ۇستامدىلىق پەن بايسالدىلىق كورسەتتى. الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالار, مەملەكەتتىك-ساياسي قۇرىلىس – فورماتسيالار الماسۋى كەزەڭىندەگى تاۋقىمەتتى اسا ءبىر توزىمدىلىكپەن, مارتتىكپەن باستان وتكەرىپ, ەل بولاشاعىنا وپتيميزممەن قارادى. باسقا ەتنوس وكىلدەرىنە ۇيىتقى بولدى. دەكلاراتسيادا مۇنى ارنايى باعالاۋ پارىز ءھام ادىلەتتىلىك.
تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ مارتەبەلى دە جۇلدىزدى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى – قاسيەتتى سارىارقانىڭ توسىندە استانانىڭ جارقىراي بوي كوتەرۋى. ەلىمىزبەن بىرگە جاڭا, جاس ەلوردا جىل سايىن, اي سايىن, ءتىپتى كۇن سايىن تۇلەپ, اسقاقتاپ, ورلەپ, بيىكتەپ, بارادى.
بىزدە: «الماتى – تاۋەلسىزدىك بەسىگى», دەگەن قاناتتى ءسوز بار. وتە ورىندى ايتىلعان ءسوز. ال استانا – تاۋەلسىزدىك تىرەگى, ەگەمەندى ەلدىڭ الەمگە جارقىراي اشىلار مارتەبەلى ەسىگى, بولاشاق جەڭىستەرىمىز بەن اسقارالى بيىكتەرىمىزدىڭ ۇيىتقىسى, ۇلتتىڭ جاسامپازدىق الەۋەتى مەن ىنتىماق-ىرىسىنىڭ شايقالماس ءتۇپقازىعى. مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي: «قازاقستاننىڭ ەلورداسى بىرلەسۋ ورداسى, ەگەمەن قازاقستاننىڭ وركەندەۋىنىڭ نىشانى». الەم مەملەكەتتەرى مەن حالىقتارى مەيلىنشە وتكىر ماسەلەلەردى تالقىلاپ, بۇكىل الەمگە جاڭا سەرپىن بەرەتىن حالىقارالىق ساياساتتىڭ ناعىز ورتالىعى. مۇنىڭ باعاسىن نەگە بەرمەسكە؟ بۇعان قالاي ماقتانباۋعا, شاتتانباۋعا بولادى؟!
قورىتا ايتقاندا, ءبىز ەڭ الدىمەن جاڭا تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتىن قۇردىق. ونىڭ مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارىنىڭ كونستيتۋتسيالىق تۇعىرىن تۇبەگەيلى قالىپتاستىرىپ, بەكىتتىك. ەلىمىزدە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ دا سىندارلى جۇيەسى قالىپتاستى. وسىلاردىڭ ەشقايسىسى وڭايعا تۇسكەن جوق. سونىڭ ءبارىن ءبىز بىرگە كوردىك, كوتەردىك. تىكەلەي قاتىسۋشىلارى بولدىق. كوبىمىز, قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە ەلباسىنىڭ ساياساتىن قولداپ, جاس مەملەكەتتىڭ بەكىپ, نىعايۋىنا ءوز سالامىزدا شاما-شارقىمىز كەلگەنشە اتسالىستىق. قيىنشىلىقتار قانشاما كۇردەلى بولسا دا ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ دەربەس, تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋعا قۇلشىنىسى, ماقسات-مۇراتى ودان دا كۇشتى, تەگەۋرىندى ءھام قاسيەتتى ەدى. وسىلايشا ءبىز جيىرما جىلدىق مەرەكەنى ەڭسەمىزدى كوتەرىپ, مەملەكەتىمىز بولاشاعى بۇدان دا جارقىن, ەگەمەندى ەلدەر مەن وركەنيەتتەر قاۋىمداستىعىندا جۇلدىزى بيىكتەن جارقىرايدى دەگەن وپتيميستىك رۋحتا قارسى الىپ وتىرمىز.
سوڭعى جاڭالىقتار
كونستيتۋتسيانىڭ كىرىسپەسى نە ءۇشىن ماڭىزدى؟
اتا زاڭ • بۇگىن, 13:50
ۇلتتىق قورعانىس ۋنيۆەرسيتەتىنە جاڭادان باستىق تاعايىندالدى
تاعايىنداۋ • بۇگىن, 13:35
باقىت نۇرمۇحانوۆ, زاڭگەر: كوستيتۋتسيا مەملەكەتتىڭ قايدا بەت العانىن ايقىندايدى
اتا زاڭ • بۇگىن, 13:21
وتاندىق ماماندار رەۆماتولوگيالىق اۋرۋلاردى انىقتاۋ مەن ەمدەۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادى
مەديتسينا • بۇگىن, 12:35
ناۋرىز ايىنداعى ۇبت-عا قاتىسۋ ءۇشىن ءوتىنىش قابىلداۋ 15 اقپاندا باستالادى
ءبىلىم • بۇگىن, 12:26
رەفەرەندۋم–2026. ونلاين-مارافون
رەفەرەندۋم • بۇگىن, 12:00
ۇلىتاۋ وبلىسىندا وڭىرلىك كواليتسيا قۇرىلدى
ايماقتار • بۇگىن, 11:42
بۇگىن ەلىمىزدە قانداي تاسجولدار جابىلدى؟
قازاقستان • بۇگىن, 11:37
«بايان سۇلۋ» فابريكاسى ۇجىمى جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنا قولداۋ ءبىلدىردى
اتا زاڭ • بۇگىن, 11:17
قارجى • بۇگىن, 10:34
وليمپيادا-2026: 14 اقپاندا ەل نامىسىن كىمدەر قورعايدى؟
وليمپيادا • بۇگىن, 10:21
بۇگىن ەلىمىزدىڭ 10 قالاسىندا اۋا ساپاسى ناشارلايدى
اۋا رايى • بۇگىن, 09:53
رەفورمالارعا ازاماتتىق بەلسەندىلىك كەرەك
قوعام • بۇگىن, 09:50
ءتول ونەرىمىز – يسەسكو تىزىمىندە
قازاقستان • بۇگىن, 09:45
