كەلەشەكتى بولجاعان كەمەل جولداۋ

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جول­داۋىندا الداعى ون جىلعا ارنالعان ءمىن­دەتتەردىڭ ىشىندە ەكونوميكانى داعدارىس­تان كەيىنگى دامۋعا ازىرلەۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا ءمان بەرىلىپ, ونى ءارتاراپتان­دىرۋ تابىس كىلتى بولاتىنى اتاپ كورسەتىل­گەن. “تاياۋداعى ونجىلدىقتا تۇرلاۋلى دا تەڭدەستىرىلگەن دامۋ, – دەدى پرەزيدەنت, – جەدەل ءارتاراپتاندىرۋ جانە ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلەتىن بولادى”. ارتاراپتاندىرۋ: بارىمىز جانە باسىمدىقتارىمىز حالىقتىڭ قامىن ويلاۋدىڭ جارقىن ۇلگىسى مۇقانبەتقالي قازكەەۆ, قارعالى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى. قالاعا قاراستى قارعالى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ تۇرعىن­دا­رى دا ەلباسى نۇرسۇلتان نا­زار­باەۆتىڭ قازاقستان حال­قى­نا بيىلعى جولداۋىن تەلە­ديداردان كورىپ, تىڭداپ, باسپاسوزدەن وقىپ, قىزۋ قول­داپ جاتىر. وبلىس ورتالى­عى­مەن ىرگەلەس ورنالاسقان اۋىل تۇرعىندارى ەلىمىزدە بولىپ جاتقان وڭ وزگەرىستەردىڭ ءبىر­قاتار يگىلىگىن كورىپ وتىرعانى دا شىندىق. دەگەنمەن, الدا دا تۇرمىستىڭ جاقسارا ءتۇس­كە­نىن قالايتىنى تاعى راس. ال مۇنداي جاقسىلىقتاردىڭ ەل­باسى ساياساتى مەن ونىڭ جىل سايىنعى جولداۋلارىنان تا­مىر تارتاتىنىن كوزىمىز كو­رىپ ءجۇر. سوندىقتان دا ەل­با­سىنىڭ بيىلعى جولداۋى العا باسۋىمىزدىڭ باعدارشامى ىسپەتتى دەر ەدىم. ەگەمەندى, زايىرلى, ساياسي جانە ەكونوميكالىق رەفور­ما­لارى مەن ستراتەگيالىق جوسپارلارى قۋاتتى مەملە­كەت­تەردىڭ ءوزىن مويىنداتقان, الەم ساحناسىندا ءوز ورنى بار قازاقستان دۇنيە جۇزىندەگى دامىعان ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋگە قادام جاساۋدا. ەلبا­سىنىڭ بيىلعى جولداۋى وسى مەجەگە جەتۋدىڭ باعىتتارىن اي­قىنداعاندىعىمەن دە قۇن­دى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ سوزىمەن ايتساق, “بۇل – ءاربىر ازاماتتىڭ, قازاقستاندىقتىڭ ەل وركەندەۋىنە ۇلەس قوسۋى ار­قىلى” ورىندالاتىن مىندەت. دامىپ كەلە جاتقان ەلدىڭ تىرەگى ءبىلىمدى ۇرپاق ەكەنىن ەلباسى ۇدايى ايتىپ كەلەدى. بۇل ماسەلەنى وسى جولى دا اينالىپ وتپەدى. جولداۋدا ايتىلعان ءبىلىم سالاسىنا قا­تىستى ماسەلەلەر مەنى شى­نى­مەن قاناتتاندىردى. قاي سا­لا­دا بولسا دا باسەكەلەستىككە ءتۇسۋىمىز ءۇشىن وسى سالانى الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرۋىمىز كەرەكتىگىن قاداپ ايتقان پرە­زيدەنتتىڭ پىكىرى بولاشاقتى ويلاۋشىلىق دەر ەدىم. ەلور­دا­مىزدا حالىقارالىق ستان­دار­تتارعا جاۋاپ بەرەتىن عى­لى­مي-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسي­تەت­تىڭ اشىلۋى دامىعان ەلدەردىڭ وزىق تەحنولوگيالىق ۇلگىسى مەن دامۋ باعىتتارىنا بوي تۇزە­گەنىمىزدىڭ ايقىن كورىنىسى. وسىنداي ىرگەلى وقۋ ورىن­دارىنان ءبىلىم العان جاستارى­مىز ەلىمىزدىڭ ەرتەڭىنە قىز­مەت ەتەتىن بولادى. وسىنداي جوعارى وقۋ ورنى اقتوبەدە دە اشىلسا ءبىزدىڭ جاستارىمىز دا ءوز مۇمكىندىكتەرىن تولىق كورسەتەر ەدى. جولداۋدا “بالاپان” باع­دار­لاماسىنىڭ جۇزەگە اسى­رى­لاتىنى ايتىلدى. بۇل – ءبىز­دىڭ اۋىلدىق وكرۋگ قانا ەمەس, بۇكىل قازاقستاندىقتاردى قۋان­تاتىن ءجايت. ءبىزدىڭ وك­رۋگ­تە تۇراتىن 2000-عا جۋىق مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى با­لا­نىڭ نەبارى 300-ءى عانا بالا­باق­شاعا بارىپ ءجۇر. بۇل باع­دار­لاما اياسىندا قوماقتى قار­جى مەن اتقارىلاتىن شا­رۋالار اتالعان باعىتتا وڭ ءوز­گەرىستەر بولاتىنىنا سەندى­رە­دى. قارعالىلىقتار ەلباسى­نىڭ “جول كارتاسى” باعدار­لا­ماسى جالعاساتىنىن, اۋىل­دىق جەرلەردە سۋمەن قام­تا­ما­سىز ەتۋ, قالالاردا اۋىز سۋ سا­پاسى جاقساراتىنىن ەستىپ, ريزا بولىستى. ال, ستۋدەنت­تەردىڭ ستيپەندياسى كوتەرىلە­تىنى, بيۋدجەتتىك قىزمەت­كەر­لەردىڭ ەڭبەكاقىسىنىڭ مەجە­لەنگەننەن ءۇش اي بۇرىن وسە­تىندىگى داعدارىستى ەڭسەرگەن­دىگىمىزدىڭ دالەلى ەمەس پە. الدا اتقارىلۋى ءتيىس جۇمىستاردىڭ وزەكتىلەرىنىڭ قاتارىندا ەلباسى ءوز ءىسىن اشۋعا تالاپ قىلعان كاسىپ­كەلەرگە جان-جاقتى قولداۋ كور­سەتۋ قاجەتتىگىن اتاپ كور­سەتتى. سوڭعى جىلدارى قارعا­لى اۋىلى دا وسى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ ارقىلى بىرقاتار ناتيجەلەرگە قول جەتكىزگەنىن ايتقىم كەلەدى. كاسىپكەرلىكتىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى دە ارتا ءتۇستى. سونىڭ ارقاسىندا 21000 ادام تۇراتىن ءبىزدىڭ اۋىلدا تۇر­عىن­دار قاجەتىن وتەيتىن قىز­مەت تۇرلەرىنىڭ ءبارى بار. كاسىپكەر ىزباسقانوۆتاردىڭ كومەگىمەن سالىنعان مەشىت يماندىلىق نۇرىن شاشۋدا. شۇيىتباەۆتار باسقاراتىن “ازيات” تۇرمىستىق كەشەنى, جەكە كاسىپكەر مۇحامبەت­قا­ليەۆا­نىڭ باستاماسىمەن ور­تا­لىق ساياباعى حالىقتىڭ يگى­لىگىنە قىزمەت ەتۋدە. بۇدان ون جىل بۇرىن 200-دەي عانا تۇر­عىنى بار, گازى, سۋى, تەلەفون بايلانىسى بولماعان اقجار اۋىلىنىڭ حالقى ءۇش ەسە كوبەيدى, مۇندا بولاشاقتا ورتا مەكتەپ سالۋ جوسپار­لانۋدا. سونداي-اق اۋىلدى اباتتاندىرۋ جۇمىستارى ءجۇر­گىزىلۋدە. ورتا جانە شاعىن بيزنەستى دامىتۋ قازىردىڭ ءوزىن­دە قايتارىم بەرۋدە. ول ەل ەكونوميكاسىنىڭ جاڭا بيىكتەرگە كوتەرىلۋىنە ىقپال ەتەتىن ماڭىزدى فاكتور ەكەنى الدەقاشان دالەلدەندى. مەن ءوزىم وسى جەردە قى­رىق جىلداي ەڭبەك ەتىپ كەلە­مىن. مۇندا جيىرمادان استام ەتنوستىڭ وكىلدەرى تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ەلباسى مەم­لەكەتىمىزدىڭ باستى بايلى­عى تۇراقتىلىق پەن بىرلىك ەكەنىن ۇدايى جادىمىزدا جاڭ­عىرتىپ كەلەدى. مەن ءوزىم­نىڭ قىزمەتتىك مىندەتىممەن, ازاماتتىق پارىزىممەن وعان اتسالىسىپ جۇرگەنىمدى ماقتا­نىش تۇتامىن. قازىردىڭ وزىندە ەلباسى جولداۋىن حالىققا تۇسىندىرەتىن, ناسيحاتتىق توپ­تار قۇرىلىپ, جۇمىسقا كىرىسىپ كەتتى. ارينە, بۇل باعىتتا تەك جيىندار وتكىزۋمەن شەكتەل­مەي, جولداۋدىڭ ماڭىزىن اشاتىنداي, قاراپايىم حا­لىق­قا تۇسىنىكتى جەتكىزى­لە­تىندەي جۇمىس ادىستەرىن قولداناتىن بولامىز. ەلباسى جولداۋى – ءوز جۇمىسىمىزدا باسشىلىققا الاتىن ماڭىزدى قۇجات, ودان ەلىمىزدىڭ وركەن­دەۋ جولدارى اڭعارىلادى. اقتوبە وبلىسى. داعدارىستان – دامۋعا ارتاراپتاندىرۋ: بارىمىز جانە باسىمدىقتارىمىز ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جول­داۋىندا الداعى ون جىلعا ارنالعان ءمىن­دەتتەردىڭ ىشىندە ەكونوميكانى داعدارىس­تان كەيىنگى دامۋعا ازىرلەۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا ءمان بەرىلىپ, ونى ءارتاراپتان­دىرۋ تابىس كىلتى بولاتىنى اتاپ كورسەتىل­گەن. “تاياۋداعى ونجىلدىقتا تۇرلاۋلى دا تەڭدەستىرىلگەن دامۋ, – دەدى پرەزيدەنت, – جەدەل ءارتاراپتاندىرۋ جانە ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلەتىن بولادى”. راحمان الشانوۆ, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ شەتەلدەن كەلەتىن وسى زامانعى ونىمدەردىڭ سان الۋاندىلىعى مەن كەڭ نومەنكلاتۋراسىنا تاۋەلدى بولۋى, رەسپۋبليكادا وندىرىلەتىن كوبىنە شيكىزاتتىق تاۋارلاردىڭ ءوسىپ بارا جاتقان شەتىندىگى ءارتاراپتاندىرۋ پروبلە­ماسىن بارىنشا وتكىر قويىپ وتىر. ەگەر سىرتقى رىنوكتى يگەرۋگە, الەمدىك شارۋا­شىلىق بايلانىستارعا كىرىگۋگە باعىتتالعان ءبىرىنشى مىندەت ءىس جۇزىندە ورىندالدى دە­­سەك, مينەرالدىق-شيكىزاتتىق رەسۋرستاردى وتاندىق كاسىپورىنداردا بارىنشا قايتا وڭدەۋ جايى ءالى تولىقتاي شەشىلگەن جوق. شيكىزات ەكسپورتى قازاقستاندىق ءونىم­دەردى يمپورتتاۋشىلارعا ءبىز سىيلاعان الەۋەتتى قوسىمشا قۇن رەتىندە ءتۇسىندىرى­لەدى. مۇنداي ونىمدەر, وكىنىشكە وراي, پاي­داسىن ءبىز الماعان, دايىن ءونىمدى ءازىر­لەۋ­شىلەر الاتىن كۇيىندە ورالادى. شيكىزات­تىق شىلاۋدان ارىلۋ وڭاي شارۋا ەمەس, ونىڭ ۇستىنە رەسپۋبليكانىڭ ءىرى مەملەكەت­تەرمەن جاساسقان ونداعان ۇزاق مەرزىمدى كەلىسىمدەرى بار. الايدا قازىردىڭ وزىندە بۇل توسقاۋىلدى ەڭسەرۋدىڭ الەۋەتتى دە ناقتى مۇمكىندىكتەرى جەتكىلىكتى. وسى تۇرعىدان ءارتاراپتاندىرۋدىڭ ماڭىزى ايرىقشا بولسا كەرەك. ەلىمىزدە ءارتاراپتاندىرۋ شارالارى جۇرگىزىلمەدى دەۋگە بولماس, الايدا ونىڭ جەتىمسىز ەكەنى ۋاقىت وتكەن سايىن كورىنە بەرەتىنى ءسوزسىز. قازىرگى كەزدە ەكونوميكا سالالارىنىڭ نەگىزگى پروبلەمالارى وسكە­لەڭ ىشكى سالالىق باسەكەلەستىك, جاڭعىرتۋ ساپاسى, نەگىزگى قورلاردى جاڭارتۋ قارقى­نى, جاڭا تەحنولوگيالاردى يگەرۋ ينتەن­سيۆ­تىلىگى, الەمدىك رىنوكقا بىلىكتى شىعا ءبىلۋ, شەتەلدىك تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ ەلدىڭ ىشكى رىنوگىنا ساۋدا-ساتتىق شابۋىلى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان دا ءارتاراپ­تاندىرۋ ۇدەرىسىن قولداۋ جونىندەگى مەملە­كەتتىك ساياسات تەڭدەستىرىلگەن بولۋى ءتيىس. بارلىق سالالار دامۋدىڭ ءتۇرلى كەزەڭدەرى مەن دەڭگەيلەرىندە تۇر دەسەك, بۇلاردىڭ ءبىرى ينۆەستيتسيالىق قارجىلاي قولداۋعا ءزارۋ بولسا, ەكىنشىلەرى ىشكى رونوكتىڭ قورعالۋىن, ۇشىنشىلەرى سالىق پرەفەرەن­تسيالارىن قاجەت ەتەدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلىمىزدە تاۋارلار مەن قىزمەتتەر وندىرەتىن جاڭا سالالار پايدا بولدى. ولاردىڭ كەيبىرى قالىپتاسقان سالالاردان ءبولىنىپ شىعىپ, مۇنىڭ ءوزى شەكتەۋدى تالاپ ەتكەنى تۇسىنىكتى. ەلدىڭ وڭدەۋ ونەركاسىبىندە بولات پرو­كاتىنىڭ, شاقپاق مىستىڭ, مىرىشتىڭ, قورعاسىننىڭ, باستاپقى ءاليۋمينيدىڭ ءوندىرىسى, مۇناي وڭدەۋ باسىم بولدى. ونەر­كاسىپ سالالارىن ءۇش توپقا بولۋگە بولار ەدى. ءبىرىنشىسى – الەمدىك دەڭگەيگە جەتكەن­دەر, ەكىنشىسى – قالىپتاسقان ءارى ىشكى جانە ءىشىنارا وڭىرلىك دەڭگەيدە جۇمىس ىستەيتىن­دەر, ءۇشىنشىسى – قالىپتاسقان, پەرسپەك­تيۆاسى بار توپتار. الەمدىك رىنوكتا ۇلتتىق برەندكە اينالعان مىس, مىرىش, تەمىر پروكاتىمەن قاتار جاڭا سالالار  پايدا بولدى. بۇل – ۇن تارتۋ جانە تەرى يلەۋ وندىرىستەرى. قازىرگى كەزدە بۇل سالانىڭ ونىمدەرى الەمدىك دەڭ­گەيگە شىقتى. ۇن ەكسپورتى 2000 جىلمەن سالىستىرعاندا 2008 جىلى 20,4 ەسە ۇلعاي­دى. ەگەر رەسپۋبليكادان ەكسپورتقا 2000 جىلى 41,6 ملن. دوللاردىڭ ۇنى شىعارىل­سا, بۇل كورسەتكىش 2007 جىلى 867,8 ملن. دوللارعا, 2008 جىلى 849,2 ملن. دوللارعا جەتتى. قازاقستاننىڭ ۇن تارتۋشىلارى بۇل كورسەتكىش بويىنشا الەمدىك بىرىنشىلىكتى يەلەنىپ, ونى ءۇش جىل قاتارىنان ۇستاپ كەلەدى. 2008 جىلى 10,8 ملن. توننا الەمدىك ەكسپورتتان رەسپۋبليكانىڭ ۇلەسىنە 23,9 پايىزى كەلدى. بۇل جاعىنان قازاقستان ءتۇر­كيانى دا, ەۋرووداق ەدەرىن دە, ارگەن­تي­كانى دا ارتقا تاستادى. كورشىمىز رەسەي­دەن وسى كورسەتكىش بويىنشا 4 ەسە الدا ەكەنىمىزدى دە ايتۋعا بولادى. 2010 جىلى سىرتقى رىنوكقا 2,5 ملن. توننادان استام ءونىم جونەلتۋ, ءبىرىنشى ورىندا ساقتاۋ ءۇشىن اسسورتيمەنتتى جاقسارتىپ, جاڭا رىنوك­تارعا شىعۋ كوزدەلىپ وتىر. قازاقستاننىڭ ۇن تارتۋ قۋاتى جىل سايىن 6 ملن. توننا ۇن شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن, ۇن تارتۋ كاسىپورىندارىنداعى قۋاتتاردىڭ ورتاشا جۇمىس جۇكتەمەسى 50 پايىزدان اسپايتى­نىن ەسكەرسەك, مۇنداعى مۇمكىندىكتەردىڭ مول ەكەنىن تۇسىنەمىز. قازاقستاننىڭ تەرى يلەۋ ونەركاسىبى الەمدىك رىنوكقا سوڭعى جىلدارى عانا شىق­تى. 34 كاسىپورنى بار سالادا قۇرى­لىم­دىق ىلگەرىلەۋلەر ءجۇرىپ, قۇرال-جابدىقتارى ەسكىرگەن كاسىپورىنداردىڭ ورنىنا جاڭالارى كەلىپ جاتىر. مۇنداعى كورپوراتيۆتىك كوشباسشى سەمەي تەرى-مەح كومبيناتى نەمىس, يتاليان جانە تۇرىك قۇرال-جابدىقتارىمەن جاراقتاندىرىلعان. ول رەسپۋبليكاداعى قۋاتتى دا زاماناۋي تەرى يلەۋ كاسىپورنىنا اينالدى. ونىڭ تولىق وندىرىستىك قۋاتىنا كوشۋ جىلىنا ءىرى قارانىڭ 450 مىڭ داناعا دەيىن تەرىسىن يلەۋگە مۇمكىندىك بەرمەك. مۇنداعى قازىرگى شىعارىلاتىن ونىمدەر حروم اياقكيىمگە, حروم كيىمگە, باسقا دا قاجەتتىلىكتەرگە جاراتىلادى. سول سەكىلدى الماتى تەرى يلەۋ زاۋىتى مەن “جامبىل اياقكيىم تەرىسى” كومبيناتىن اتاپ وتۋگە بولادى. سوڭعى جىلدارى قوي تەرىسىن يلەۋ دە قولعا الىنا باستادى. 2008 جىلى قازاقستان 449 ملن. دوللارعا تون تەرىسىن ەكسپورتتادى. ولاردى نەگىزىنەن قىتاي مەن يتاليا  ساتىپ الدى. بۇل – اقش-تان, برازيليادان, ار­گەن­تينادان, ءۇندىستاننان كەيىنگى بەسىنشى كورسەتكىش. ەندى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ پەرسپەكتيۆا­لىق باعىتى سانالاتىن مەتالل وڭدەۋ ونەركاسىبىنە نازار اۋدارايىق. تابيعي ارتىقشىلىقتارعا يە قازاقستان ولاردى بارىنشا پايدالانا وتىرىپ, جوعارى باسەكەگە قابىلەتتى, ەكسپورتقا باعدارلانعان سالا قۇرۋى ءتيىس. بۇعان قازىرگى كەزدە 724 كاسىپورىن مەن ءوندىرىس جۇمىس ىستەيتىن مەتاللۋرگياداعى وڭ ۇردىستەر قولايلى بولىپ تابىلادى. ال قارا مەتاللۋرگيادا – بۇل مەتالل تۇيىرشىكتەرىن شىعارۋ. دۇنيە جۇزىندە قازىر مۇنداي ءوندىرىس­تەردى سالۋ قاۋىرت ءجۇرىپ جاتىر. ويتكەنى, وسىنداي ءونىم سالىستىرمالى تۇردە جوعا­رى قوسىمشا قۇنعا يە. ال ونى ءوندىرۋدى جولعا قويۋ كوپ قيىندىقتار تۋعىزبايدى. سوكولوۆ-سارىباي كەن-بايىتۋ وندىرىستىك بىرلەستىگىندە سالىنعان زاۋىت ءالى دە ازدىق ەتەدى. ۆولفرام, موليبدەن, حروم سەكىلدى مەتالداردىڭ بىرەگەي قورى بار رەسپۋبليكا توت باسپايتىن جانە باسقا ساپالىق قاسيەتتەرى بار بولات شىعارۋ جونىندەگى ءوزىنىڭ الەۋەتتىك مۇمكىندىكتەرىن جەتە پايدالانباي وتىر. مەتالل وڭدەۋ سالاسىندا بىرقاتار بۇيىم­دار شىعارۋ جولعا قويىلعان. جار­تى­لاي فابريكاتتاردىڭ, قارا مەتالدان جا­سال­عان بۇيىمداردىڭ ەكسپورتى وسۋدە. بۇل ءونىمنىڭ 12 ءتۇرىن 27 ەلگە ەكسپورتتاۋ 18 ەسە ءوسىپ, 2000 جىلعى 48,8 ملن. دوللاردان 2008 جىلعى 899,4 ملن. دوللارعا جەتكەن. الايدا ىشكى جانە سىرتقى رىنوكتار­دىڭ الەۋەتى سالانىڭ كەڭەيتىلۋىن تالاپ ەتۋدە. قازاقستان جىل سايىن مەتالدى كوپ قاجەت ەتەتىن ونىمدەردى – مۇناي-گاز قۇ­بىر­لارىن, تەمىرجول ۆاگوندارىن, مەتالل كونسترۋكتسيالاردى, سىمداردى, شەگەلەردى كوپ كولەمدە اكەلەدى. جەكە تاۋارلاردىڭ يمپورتى (ملن. دوللار) جىلدار           2000        2003        2007        2008 بولات قۇبىرلار  208,1       384,7       1065,1     2639 جۇك ۆاگوندارى  59,1         189,1       123          450 مەتالل شىبىقتار             34,1         97,6         665          442,4 تەمىر بۇرىشتار                22,4         53,0         269,3       255,5 2008 جىلى 2,8 ملن. توننا وسىنداي ونىمدەر سىرتتان اكەلىنگەن. قارا مەتالدان جاسالعان ونىمدەر يمپورتىنىڭ جالپى سو­ماسى سول جىلى 3,5 ملرد. دوللاردان اسىپ تۇسكەن. اقتوبە, اتىراۋ, اقتاۋ, ەكىباستۇز, رۋد­نىي قالالارىندا سالىنىپ جاتقان مەتال­لۋرگيا زاۋىتتارى, سىمداردى, ارماتۋرا­لار­دى, بۇرىشتاردى, تەمىر شىبىقتار مەن باس­قا دا سونداي ونىمدەردى شىعارا باس­تاۋى­مىز رەسپۋبليكانىڭ سۇرانىسىن قانا­عاتتاندىرىپ, ولاردى سىرتقا جونەلتۋدى كەڭەيتەر ەدى. بۇل جەردە بيزنەستىڭ ءوز ونىمدەرىن ىشكى جانە سىرتقى رىنوكتاردا وتكىزۋى ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ قاجەت. قازاقستاننىڭ كومپلەكتىلەۋ جانە قوسالقى بولشەكتەر شىعارۋدىڭ الەمدىك وندىرىسىنە بەلسەنە قاتىسۋى مەتالل وڭدەۋ ونەركاسىبى ءۇشىن ماڭىزدى باعىت بولماق. كوپتەگەن ەلدەر وسىنداي ادىسكە كوشە باستادى. ماسەلەن, رەسەيلىك كاسىپورىندار ەۋروپالىق جانە امەريكالىق ۇشاق جاساۋ­شىلار ءۇشىن تيتان  بۇيىمدار شىعارۋدى يگەرگەن. ال تۋنيس بولسا ەۋروپالىق اۆتووندىرىسشىلەر ءۇشىن كومپلەكتەۋشى بولشەكتەر شىعارۋدى جولعا قويعان. قازىرگى كەزدە جەدەل دامىپ, ايرىقشا نازاردى تالاپ ەتەتىن قۇبىر ونەركاسىبى تۋرالى باسا ايتقان ءجون. ەلىمىزدە بۇل سالانىڭ ونىمدەرىن شىعارۋ جيىرمادان استام كاسىپورىندا ۇلعايىپ كەلەدى. 2008 جىلى قۇبىر شىعارۋدىڭ جالپى كولەمى 170 مىڭ توننانى قۇراسا, سونىڭ ىشىندە بولات, شويىن قۇبىرلار 104,2 مىڭ, پلاستماسسا قۇبىرلار 58,5 مىڭ, اسبەست-تسەمەنت قۇبىرلار 6,8 مىڭ توننا بولعان. الايدا ىشكى رىنوكتىڭ سۇرانىسى تو­لىق كولەمدە قامتاماسىز ەتىلمەيدى. ءتىپتى جىلدىق قۋاتى 270 مىڭ تونناعا جەتەتىن, جىكسىز مۇناي-گاز قۇبىرلارىن شىعاراتىن “KSP Steel” زاۋىتىنىڭ (پاۆلودار ق.) ىسكە قوسىلۋى دا تاپشىلىقتى جابا الماي وتىر. وتاندىق بولات قۇبىرلار ءوندىرىسى يمپورت كولەمىنىڭ 10 پايىزىن عانا قۇراي­دى. مۇناي-گاز قۇبىرلارىنىڭ كوپتەپ سالىنۋى, ولاردىڭ اعىمداعى جانە كۇردەلى جوندەۋى بۇل ءونىم ءوندىرىسىن ۇلعايتۋدى تالاپ ەتەتىنى ءسوزسىز. وتاندىق قۇبىر ونەركاسىبى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلىپ, قاجەت ءونىمنىڭ شىعارىلۋىن قامتاماسىز ەتسە, قانشاما قاراجات باسقا سالالارعا جۇمسا­لار ەدى. سونىمەن قاتار بۇل ءونىم ەكسپور­تىنىڭ ءوسىپ وتىرعانىن دا ەسكەرۋ كەرەك. ماسەلەن, 2000-2008 جىلدارى قۇندىق تۇرعىدان العاندا بۇل كورسەتكىش 34,7 ەسە ءوسىپ, 2000 جىلعى 5,4 ملن. دوللاردان 2008 جىلعى 187,5 ملن. دوللارعا جەتكەن. ەلىمىزدە وتاندىق ۆاگون جاساۋدا بەت­بۇرىس بايقالادى. سولتۇستىك قازاقستان وب­لىسىنداعى “زيكستو” ماشينە جاساۋ­شى­لا­رىنىڭ قتج-عا ونىمدەرىن بەرە باس­تاۋى كوپتەن كۇتكەن جوبالاردىڭ ساپالىق ىلگەرىلەۋىن كورسەتەدى. ەكىباستۇز (“تامان” جشس), ارال (“ارالۆاگون”) قالالارىندا, اقتوبە وبلىسىنىڭ مارتوك اۋدانىنداعى قۇمساي كەنتىندە (“مارتوك مەحانيكا زاۋىتى”) جاڭا ۆاگون جاساۋ وندىرىستەرىنىڭ پايدا بولۋى ەلىمىزدە جۇك پلاتفورما­لارىن, جارتىلاي ۆاگوندار مەن مۇناي تسيس­تەرنالارىن شىعارۋ جونىندەگى تولىق­قاندى سالانىڭ قۇرىلۋىن قامتاماسىز ەتەدى. وڭىرلەردىڭ ىنتىماقتاستىعى تۋرالى مەموراندۋمدارعا قول قويۋ شىعىس قازاق­ستان جانە قاراعاندى ماشينە جاساۋ­شى­لارىنىڭ ۆاگون جاساۋشىلار ءۇشىن قاجەتتى بولشەكتەر بەرۋ جونىندەگى رەسۋرستارعا يە ەكەنىن كورسەتىپ بەردى. بەلگىلى عالىم جانە تەمىرجولشى مامان نىعمەتجان ەسەنعارين اتاپ وتكەنىندەي, بۇل ماڭىزدى ىستە “ۆاگون جاساۋ” بىرىڭعاي باعدارلاماسىن قۇرۋدى ۇيلەستىرۋ قاجەت, سوندا مۇمكىن بولاتىن قايتالاۋلار مەن قاجەتسىز باسەكەلەستىكتىڭ پايدا بولۋىنا جول بەرمەۋ ماقساتى ورىن­دالادى. ال ەندى ۆاگون جاساۋشىلار­دىڭ ايرىقشا قاجەت استىق تاسىمالداۋ قون­دىر­عىلارىن قۇراستىرماۋى تاڭ­دانارلىق جاعداي. سول سەكىلدى كولىكتىك ماشينەلەردى جاساۋ دا جاندانىپ كەلەدى. قازىر ەلەكتروۆوزدار مەن تەپلوۆوزدار (استانا, اتباسار, شۋ قالالارى), اۆتوموبيل (“ازيااۆتو”, وسكەمەن ق.), كاماز جۇك ماشينەلەرىن (كوكشەتاۋ, الماتى ق.), اۆتوبۋستار (سەمەي ق.), تروللەيبۋستار (الماتى ق.) جيناۋ, كەمە جاساۋ (ورال ق.) كاسىپورىندارى نازار اۋدارتادى. بۇل قاتارعا قوستاناي ديزەل زاۋىتىن دا قوسۋ كەرەك. مۇندا وتاندىق ماشينە جاساۋشىلار مەن مەتاللۋرگتەردى بارىنشا ىسكە قوساتىن جۇيەلى جۇمىس قا­جەت. ماڭىزدى كولىكتىك دەرجاۆا رەتىندەگى قازاقستان ءۇشىن تولىققاندى سالالىق ءماشي­نە جاساۋ ءوندىرىسىن قۇرۋ ايرىقشا ماڭىزدى. بۇگىنگى تاڭدا كومبايندار, تراكتورلار جانە باسقا تەحنيكا جيناۋدى قامتاماسىز ەتەتىن اۋىلشارۋاشىلىق ماشينەلەرىن جاساۋ, تۇرمىستىق جانە ونەركاسىپتىك ەلەكتروندىق ەسەپتەۋ قۇرالدارىن جاساي­تىن وننان استام كاسىپورىندى قامتيتىن اسپاپ جاساۋ, قازبا بايلىقتاردىڭ ءتۇر-ءتۇرىن قازۋمەن اينالىساتىن ەلىمىز ءۇشىن كەن ماشينەلەرىن جاساۋ, اككۋمۋلياتورلار, ترانسفورماتورلار, ەلەكتر كابەلدەرى مەن سىمدارىن, تومەن ۆولتتى اپپاراتۋرا, ايىر­عىش زاتتار شىعارۋدى قامتىپ وتىر­عان ەلەكتر-تەحنيكالىق ونەركاسىپ جاقسى وركەندەپ كەلەدى. بۇل سالادا كۇردەلى ەلەكتر-تەحنيكالىق بۇيىمدار مەن جاب­دىقتار (تەلەديدار, كىر جۋ ماشينەسى, ماگنيتوفون, سوراپتار, ەلەكتر دۆيگاتەل, گەنەراتور) شىعارۋدى يگەرۋ جونىندەگى ىزدەنىستەر ابدەن قاجەت. فارماتسەۆتيكا ونەركاسىبى – جەدەل دامۋشى سالالاردىڭ ءبىرى. ول قازىر مەدي-تسي­نا جانە فارماتسەۆتيكا ونىمدەرىن وندىرە­تىن 79 كاسىپورىندى قامتيدى. ال رەسپۋبليكادا شىعارىلاتىن بارلىق ءدارى-دارمەكتىڭ 90 پايىزدان استامى “حيم­فارم” اق, “سپ گلوبال فارم”, “رومات” فك, “نوبەل افف”, “نۇر-ماي فارم” جشس سەكىلدى بەس كاسىپورىننىڭ ۇلەسىنە كەلەدى. قاراعاندى فارماتسەۆتيكا زاۋىتى ءوندىرىستىڭ تولىق تسيكلىن يگەرگەن. ەلباسى ءوز جولداۋىندا اتاپ كورسەتكەنىندەي, ء“دارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسى ءۇشىن بارلىق قاجەتتى بازالىق جاعدايلاردى جاسادىق. دارىلەردىڭ 50%-ى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە شىعارىلاتىن بولادى”. ال ەندى ءدارى-دارمەك يمپورتى ءبىر جىلدا 500 ملن. دوللاردان اسقانىن ەسكەرسەك, وتان­دىق مەديتسينالىق جانە فارماتسەۆتيكالىق كاسىپورىندار مەن وسى سالا عالىمدارى­نىڭ الدىندا ۇلكەن مىندەتتەر تۇرعاندىعى انىق. كورپوراتيۆتىك كوشباسشىلارى “قا­زاق­ستان قاعازى” اق جانە “كاپوليگراف” اق بولىپ تابىلاتىن تسەلليۋلوزا-قاعاز ونەركاسىبى دە جاقسى قىرلارىنان كورىنگە­نى­مەن, ءالى دە بولسا سۇرانىس تولىق وتەلىپ وتىرعان جوق. “ىلە كارتون-قاعاز كومبي­ناتى” اق وراۋ كارتونى مەن وفسەتتىك قاعاز شىعارادى. سول سەكىلدى گوفروكارتون جانە گوفروىدىس شىعارۋ جونىندەگى وندىرىستىك بازالار اقتوبەدە, قوستانايدا بار. ال ىلە كومبيناتى قازاقستانداعى جانە ورتالىق ازياداعى وفسەت قاعاز شىعاراتىن بىردەن-ءبىر كاسىپورىن بولماق. قازاقستاندا 2000-2008 جىلدارى قاعاز بەن كارتون شىعارۋ 6,5 ەسە ۇلعايىپ, 35,8 مىڭ تونناعا جەتتى. الايدا ءوندىرىس سۇرانىستان كوپ قالىپ قويىپ وتىر. ماسەلەن, 2008 جىلى رەسپۋبليكاعا 166,6 مىڭ توننا قاعاز ونىمدەرى كەلىپ, ونىڭ سوماسى 324,5 ملن. دوللارعا جەتكەن. رەسپۋبليكادا قاعاز قال­دىق­تارىنىڭ 20 پايىزدان اسپايتىن ءمول­شەرى قايتا وڭدەلەتىنىن ەسكەرسەك, بۇل ءوندى­رىستى قاعاز قالدىقتارىن قايتا وڭدەۋ ارقى­لى كەڭەيتۋگە ابدەن بولادى. ءبىر عانا الماتى قالاسىندا جىل سايىن 110 مىڭ توننا قاعاز تاستالادى ەكەن, ال بۇل كورسەت­كىش ەلىمىز بويىنشا 420-480 مىڭ توننانى قۇرايدى. قىتاي, ماسەلەن, قاعاز ءوندىرىسى ءۇشىن قاعاز قالدىقتارىن قايتا وڭدەيدى, ال بۇل تۇرعىداعى تاپشىلىقتى اقش-تان, ەۋرووداق جانە باسقا ەلدەردەن قاعاز قال­دىق­­تارىن يمپورتتاۋ ارقىلى قامتاماسىز ەتەدى. ۇن تارتۋ ونەركاسىبىنىڭ دامۋىنا قاراي وركەندەي تۇسكەن ماكارون ونەركاسىبى سەگىز جىلدا 3,2 ەسە ءوسىپ, 122,4 مىڭ تونناعا جەتتى. بۇل ءونىمدى ءوندىرۋ بويىنشا قازاقستان الەمدە جيىرما توعىزىنشى ورىنعا شىقتى, ال الەۋەتى جاعىنان بەستىككە كىرۋ مۇمكىندىگى بار. ءارتاراپتاندىرۋ ۇدەرىسىنىڭ جۇرۋىنە وراي جەم-ءشوپ جانە جەم ونەركاسىبى, اينەك ونەركاسىبى, ەكولوگيالىق ونەركاسىپ اعاش وڭدەۋ جانە جيھاز ونەركاسىبى, حيميا ونەركاسىبى وركەندەپ كەلەدى. ارينە, بۇل سالالاردا اۋقىمدى شارالار اتقارىلۋى كەرەك. ايتپەسە, بىزدەگى قۇرىلىس ماتەريال­دارى ونەركاسىبىن, “اقتوبە رەنتگەن” زاۋىتى ارقىلى ايشىقتى كورىنىپ وتىرعان مەديتسينا ونەركاسىبىن, ءبىر كەزدەرى ءوزىمىز قۇلدىراتىپ الىپ, قازىر جاپپاي قولعا الىنىپ جاتقان توقىما ونەركاسىبىن, كونديتەر ونەركاسىبىن بالىق ونەركاسىبىن, مۇناي وڭدەۋ ونەركاسىبىن, زەرگەرلىك ونەركاسىبىن, پوليگرافيا ونەركاسىبىن, پارفيۋمەريا-كوسمەتيكا ونەركاسىبىن دامىتۋ ەلىمىز ءۇشىن, حالقىمىز ءۇشىن كوپ پايدا اكەلەتىنىن استە ۇمىتۋعا بولمايدى. داعدارىستان كەيىن ەكونوميكا ءبىرتىن­دەپ قالپىنا كەلىپ, سۇرانىس پەن ۇسىنىس تاياۋداعى ۋاقىتتا بۇرىنعى دەڭگەيىنە ورا­لاتىنى انىق. الايدا وندىرىستىك قىزمەتتىڭ ساپاسىنا قاتىستى ماسەلە ونە بويى الدان شىعادى. ويتكەنى مۇنىڭ ءوزى ادام كاپيتا­لىن دۇرىس پايدالانۋعا, باسەكەگە قابىلەت­تى­لىكتى ارتتىرۋعا, ەڭبەك ونىمدىلىگىن وسىرۋگە, ءونىم ساپاسىن جاقسارتۋعا اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز. قازاقستان ءىجو ءوندىرۋ بويىنشا الەمدە ەلۋىنشى ورىننان ءسال تومەن تۇر. ال ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ەسەبىنەن وركەندەتەر بولساق, تاياۋ بولاشاقتا بۇل كورسەتكىشتىڭ وزگەرەتىنى ءسوزسىز. ارينە, ءىجو كورسەتكىشىن ءوسىرۋدىڭ ەلدىڭ جانە حالىقتىڭ ءال-اۋقات دەڭگەيىن جاڭا دارەجە­گە كوتەرەتىنىن ەستە ساقتاۋ كەرەك. سوندىق­تان دا ەكونوميكانىڭ وسكەلەڭ الەۋەتىن ءار­تاراپتاندىرۋ نەگىزىندە قازاقستاندىق­تاردىڭ يگىلىگىنە اينالدىرۋ – ابدەن ناقتى دا قولجەتىمدى مىندەت. جاقسى ءداستۇر جالعاستىعى ەگەۋبەك دالباعاەۆ, الماتى وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى. كۇنى كەشە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا جاڭا جولداۋىن جاريا ەتىپ, قازاقستاندىقتاردىڭ ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن بەرىك سەنىمى مەن قاجىر-قايراتىن ەسەلەي ءتۇستى. جاستاردىڭ ومىرلىك كوزقاراسىن قالىپتاستىرۋدا اعا ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ تاعىلىمدى تاجىريبەسى, ايتار اقىلى اۋاداي قاجەت. ويتكەنى, بۇگىنگى ارداگەرلەر – كەشەگى وتان قورعاۋشىلار, ەلىمىزدىڭ كوركەيۋىنە زور ۇلەس قوسقان, ەڭبەگىمەن سوڭىنا ۇلگىلى, وشپەيتۇعىن ءىز قال­دىرعان جاندار. دەمەك, وتان قور­عاۋ­داعى ەرلىكتەرى, يگىلىكتى ىستەرىمەن كوزگە ءتۇسىپ, ەلىمىزدىڭ ىنتىماعى مەن  بەرەكە-بىرلىگىنىڭ ۇلگىسى بولعان قازىنالى قارتتاردىڭ ءومىر جولى ءاردايىم لايىقتى باعالانۋدا. جولداۋدا “ارداگەرگە قامقورلىق” بولىمىندە ء“اربىر سوعىسقا قاتىسۋشى مەن سوعىس مۇگەدەگىنە بيۋدجەتتەن 65 مىڭ تەڭگە مولشەرىندە بىرجولعى جاردەماقى تولەنەتىن بولادى. سول سياقتى سوعىسقا قاتىسۋشىلار مەن سوعىس مۇگەدەكتەرىنە تەڭەستىرىلگەن, ۇلى وتان سوعىسى ۋاقىتىندا قازا تاپقان اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ اتا-انالارى مەن جۇبايلارى, قازا بولعان سوعىس مۇگەدەكتەرى مەن ولارعا تەڭەس­تىرىلگەن مۇگەدەكتەردىڭ جۇباي­لارى, سوعىس جىلدارىنداعى تىل ەڭبەك­كەرلەرى دە ماتەريالدىق قولداۋسىز قالمايدى”, دەپ اتاپ كورسەتىلگەنى بارشا قاۋىمنان قولداۋ تاۋىپ وتىر. قازىرگى كەزدە وبلىستاعى ارداگەر­لەر قوعامدىق بىرلەستىگىندە 160 918 سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى بار بولسا, ولار 19 قالالىق, اۋداندىق, 739 باستاۋىش ۇيىمدارعا بىرىكتىرىلگەن. قۇندى قۇجات بارلىق باستاۋىش ۇيىم­داردا تالقىلانىپ, وسى شاقىرۋعا بايلانىستى اعا ۇرپاق قوعام الدىن­داعى جاۋاپكەرشىلىكتەرىن جەتە سەزىنىپ, قايتارىمدى ىستەرىمەن تانىلۋعا ۇمتىلۋدا. اتاپ ايتساق, وبلىستاعى  “ار­داگەر اجەلەر” ۇيىمدارى قۇرى­لىپ, داستۇرگە ساي ولار ۇرپاق ءتار­بيە­سىنە كەڭىنەن ارالاسىپ كەلەدى. ءناتي­جەسىندە  ارداگەرلەر ۇيىمى ءوزىنىڭ جۇمىسىن جىل ساناپ جەتىلدىرىپ, تەك مەملەكەت موينىندا تۇتىنۋشىلار عانا ەمەس, قوعامدىق ومىرگە بەلسەنە ارالاسىپ, جاستارىمىزدى اتا-بابالار ءداستۇرى نەگىزىندە تاربيەلەۋدە وزدەرى­نىڭ ومىرلىك باي تاجىريبەلەرىن ناسيحاتتاپ, حالقىمىزدىڭ رۋحاني بايلىعىن, دەڭگەيىن كوتەرۋگە ۇلەس قوسىپ وتىر. جولداۋدا ەلىمىزدەگى الەمدىك قار­جى داعدارىسىنىڭ الدىن الۋ, ەكو­نوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ, ينۆەس­تي­­تسيا تارتۋ, شاعىن جانە ورتا كا­سىپ­كەرلىكتى دامىتۋ, جاس ۇرپاققا ءبىلىم بەرۋ مەن حالىقتىڭ دەنساۋ­لىعىن جاقسارتۋ ماسەلەلەرى دە ور­نىقتى ورىن العانىن كورۋگە بولادى. سونى­مەن بىرگە, قوعامنىڭ جان-جاقتى دامۋى ىشكى ساياسي تۇراق­تىلىققا بايلانىستى ەكەندىگى تۋ­رالى دا ناقتى مىندەتتەر جۇيە­لەنگەنى اعا ۇرپاقتىڭ كوپتەن كوكەيدە جۇرگەن ماسەلەلەرىن ءدوپ باسقانىمەن قۇندى دەگەن ءجون. ءبىز اشتىقتى دا, سۇراپىل سوعىستى دا باستان كەشىردىك. دەمەك, قاي قو­عامدا ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ جوعارى ەكەندىگىنە ناقتى باعا بەرە الامىز. وسى ورايدا بۇگىنگى استا-توك زامان حالقىمىزعا ەگەمەندىكتىڭ ارقاسىندا عانا كەلگەن سىي. ارينە, قوعام دامىعان سايىن ادامداردىڭ ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋعا دەگەن تالاپ-تىلەگى وسەتىنى بەلگىلى. دەگەنمەن, كوزى قا­راقتى حالقىمىز جاقسى مەن جامان­نىڭ اراجىگىن اجىراتا ءبىلۋى ءتيىس. جولداۋدى وقي وتىرىپ, وسىنداي وي تۇجىرىمدادىم. جولداۋ ءار ادامدى ساياسي بەلسەندىلىك پەن سەنىم بيىگىنە قۇلشىندىراتىنى انىق. الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتتەر قاتارىنان ورىن الۋىمىزدىڭ العىشارتتارى الماتى جۇرتشىلىعى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىنىڭ باستى باعدارلارىن تالقىلادى. قالا اكىمى احمەتجان ەسىموۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن جينالىسقا ەلىمىزدىڭ بەلگىلى عالىمدارى, كاسىپكەر قاۋىم وكىلدەرى, الەۋمەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرى مەن جاستار قاتىستى. بۇكىل الەمدى شارپىعان ەكونومي­كا­لىق داعدارىستان ەڭسەسىن تۇسىرمەي كەلە جاتقان قازاقستان ءۇشىن الەمدىك قوعامداستىققا ەلدىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق الەۋەتىن پاش ەتەتىن ەلباسىنىڭ حالقىمىزعا ارناعان جاڭا جولداۋىنىڭ ءمانى ەرەكشە. قازاقستاننىڭ قارجى-ەكونومي­كا­لىق جانە مادەني ورتالىعى بولىپ وتىر­عان الىپ شاھار الماتىنىڭ كەلەشەكتەگى دامۋىنىڭ باستى بەلەستەرى پرەزيدەنت جولداۋىنداعى باستى باعدارلارعا تىكەلەي تاۋەلدى. دامىعان مەملەكەتتەر ەكونوميكاسىنىڭ باستى دىڭگەگى بولىپ تابىلاتىن شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك شوعىرلانعان الماتى قالاسىنىڭ تۇر­عىن­دارى ءۇشىن جولداۋدا ۇكىمەتكە 2011 جىلى بيزنەستى تىركەۋگە جانە جۇرگىزۋگە بايلانىستى وپەراتسيالىق شىعىنداردى 30%-عا, ال 2015 جىلى تاعى دا 30%-عا قىس­قارتۋ تاپسىرىلۋى كوپتەگەن ماسە­لەلەردىڭ شەشىلەتىنىنە ءۇمىت ۇيالاتادى. جولداۋ باعدارلارىنا سايكەس الما­تى­نىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتە­گياسى دا جاسالدى. ول ستراتەگيا بويىن­شا, بىرىنشىدەن, الماتى وتانىمىزداعى يسلام بانكينگىنىڭ ورتالىعى بولادى. ەكىنشىدەن, ەلىمىزدىڭ تۋريستەر ەڭ كوپ كەلەتىن ايماعى رەتىندە تانىلعان قالادا “ازيادا-2011-گە” ارنالىپ سالىنىپ جاتقان نىساندار كەڭىنەن پايدا­لا­نى­لادى. بۇل ءوز كەزەگىندە حالىقتى سالا­ماتتى ءومىر سالتىنا تارتۋعا ءوز سەپتىگىن تيگىزەدى. ۇشىنشىدەن, پرەزيدەنتتىڭ جولداۋىندا ەرەكشە اتاپ كورسەتىلگەن عىلىمي-يننوۆاتسيالىق جانە ءبىلىم ورتالىعى بولىپ قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كاسىپكەر­لەر­دىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق ايماق قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل رەتتە ەلباسىنىڭ “ىشكى سۇ­رانىس بازاسىنداعى سەكتورلاردى ءداستۇرلى يندۋستريالىق ورتالىقتار جانىندا, سونداي-اق قۋاتتى كادرلىق الەۋەتى بار الماتى مەن استانا قالالارىندا دامىتۋ قاجەت”, دەپ بۇل ماسەلەگە اسا ۇلكەن ءمان بەرۋى اتالمىش جوبانىڭ شاھار ءۇشىن ماڭىزدىلىعىن ايقىندايدى. كەڭەسكە جينالعان زيالى قاۋىم بيىلعى پرەزيدەنت جولداۋىندا جاۋاپتى ورگاندارعا تەك يدەولوگيالىق قانا ەمەس, ناقتى تاجىريبەلىك ءمانى بار ماسەلەلەر بويىنشا تاپسىرمالار بەرىلگەنىن باسا ايتتى. بيىلعى جىلدىڭ نەگىزگى ەرەكشە­لىكتەرى بولىپ تابىلاتىن الداعى ون جىلعا ارنالىپ جاسالاتىن ناقتى دامۋ جوسپارى, تاۋەلسىزدىك تۋىنىڭ استىندا ءوت­كىزگەن جىلدارىمىزدىڭ تەرەڭنەن سارالانۋى, قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋىنە بايلانىستى باسىم­دىقتار, قازاقستاننىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق مەملەكەت رەتىندە دامۋىن بەكەمدەۋ قۇجاتتىڭ تاريحي ءمانى مەن دوكترينالىق قۇندىلىعىن ايشىقتايدى. مەملەكەت باسشىسى داعدارىس جىلدارىن­داعى ەكونوميكالىق ەلەۋلى سىناقتارعا تالداۋ جاساي وتىرىپ, الداعى مىندەت­تەرىمىزدىڭ باعدارىن دا ايقىنداپ بەرگەن. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ “ ۇلى جولدا ۇلى مۇراتتى ماقسات ەتىپ قويا بىلگەن ەل قاشاندا بيىكتەردى باعىندىرماق”, دەگەن ءسوزى بۇگىندە ۇلاعاتتى قاعيداعا اينالۋى ءتيىس. وسى ورايدا, ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى بىزگە بىلدىرىلگەن ۇلكەن سەنىم بولىپ تابىلادى. سول ۇدەدەن شىعا ءبىلۋ زور جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەدى. ياعني, بۇل – ەلباسىمىز باستاعان ەگەمەن مەملەكەتىمىزدىڭ باياندى تاۋەل­سىزدىك جىلدارىنداعى تىڭ باستاما­لارىنىڭ, قىرۋار ەڭبەك پەن بىرلىگى جاراسقان ىنتىماقتىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولعان تابىستارىمىزدى نىعايتا ءتۇسۋ دەگەن ءسوز. وسى رەتتە ءسوز العان ەكونوميست راح­مان الشانوۆ قازاقستاننىڭ ەكونومي­كالىق الەۋەتىنىڭ زور مۇمكىنشىلىكتەرىن سارالاپ ايتا كەلە, ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتۋ ءۇشىن ناقتى باعدارلاما مەن كورەگەن ساياسات قاجەتتىگىنە توقتالدى. ال بارلىق باعىت بويىنشا كوشباسشىمىز, جول سىلتەرىمىز بولىپ تابىلاتىن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ حالىققا جولداۋى ءبىزدىڭ الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتتەر قاتارى­نان ورىن الۋىمىزدىڭ باستى قۇرال­دارىنىڭ ءبىرى دەسەك, قاتەلەسپەيتىنىمىز انىق. ايگۇل ەشماعامبەتوۆا, جۋرناليست, ارنايى “ەگەمەن قازاقستان” ءۇشىن. الماتى. دامۋدىڭ جولدارى ناقتىلانا ءتۇستى امانقوس شاۋقامبەرديەۆ, ماڭعىستاۋ وبلىستىق اۋرۋحاناسى  تراۆماتولوگيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جىل سايىنعى قازاقستان حالقىنا جول­داۋىن اسىعا كۇتۋ داستۇرگە اي­نا­لعان. ءويت­كەنى جولداۋدا ەلىمىزدىڭ ەكونومي­كا­لىق دامۋى, حالقىمىزدىڭ ءال-اۋقاتى جاي­ل­ى جان-جاقتى ايتىلۋىمەن قاتار, الداعى جىلدارداعى دامۋىمىزدىڭ باستى باعىتتارى بەلگىلەنىپ, ءتيىستى تالاپ­تار قويىلادى. وسى جىلى دا سولاي, تابىسقا جەتۋدىڭ, ورلەپ-ءوسۋدىڭ باستى تەتىگى ەكو­نو­ميكانى ورگە باستىرۋ جانە دە ەل ىن­تى­ماعى مەن حالىق بىرلىگى ەكەن­دىگى باسا ايتىلدى. جولداۋدا ەشكىم دە, ەشتەڭە دە نازاردان تىس قالمادى. دۇنيە­جۇزىلىك ەكو­نوميكالىق داعدارىس ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن اۋىرعا سوقپاعانى دەرەكتەر ارقىلى كولدەنەڭ تارتىلدى. ەندى 2020 جىلعا دەيىن­گى دامۋ ستراتەگياسىن ورىنداۋعا كىرىسەتىندىگىمىز جاريا ەتىلدى. ونجىل­دىقتاعى ورلەۋىمىزدىڭ نەگىزگى باعىتتارى بايىپتى تۇردە باياندالدى. ال حالىق دەنساۋلىعى – قازاق­ستاننىڭ ءوزىنىڭ ستراتەگيالىق ماق­سات­تارىنا جەتۋدەگى تابىسىنىڭ اجىراماس قۇرامداس بولىگى, دەپ اتاپ كورسەتىلۋى وسى سالا قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن ۇلكەن ءمار­تەبە, زور جاۋاپكەرشىلىك ەكەندىگىن بىزدەر جاقسى تۇسىنەمىز. ەلباسىنىڭ 2020 جىلعا قاراي انا مەن بالا ءولىمىن ەكى ەسە, جالپى ءولىمدى 30 پايىزعا, تۋبەركۋلەزبەن اۋرۋدى 20 پايىزعا قىسقارتىپ, ءومىر ءسۇرۋدىڭ ۇزاقتىعىن 72 جاسقا ۇلعايتۋدى العا قويۋى — ەل حالقىنىڭ كەلەشەككە دەگەن ءۇمى­تىن ۇكىلەندىرىپ, سەنىمدەرىن نىعايتا تۇسەتىن مەرەيلى مىندەت, ماڭىزى تەرەڭ ماقسات. بۇل ورايدا وبلىستا يگىلىكتى ىستەر بارشىلىق. سالاعا بولىنگەن قارجى الدىڭعى جىلدان 28 پايىزعا ءوستى. انا مەن بالا ءولىمى, تۋبەركۋلەزبەن اۋىرا­تىن­دار سانى ازايىپ كەلەدى. وبلىستىق اۋرۋ­حانا كۇردەلى جوندەلدى. جاڭادان كار­ديوحيرۋرگيا ءبولىمى اشىلىپ, جەرگىلىكتى ماماندار جۇرەككە وپەراتسيا جاساي باستادى. وبلىستىق قان ورتالىعى, بىرنە­شە اۋرۋحانا, ەمحانا قۇرىلىستارى وسى جىلى سالىنىپ بىتكەلى وتىر. وسىنىڭ ءبارى ەلباسى جولداۋىن ويداعىداي جۇزەگە اسىرۋعا بىزدە مۇمكىندىك تە, جاع­داي دا, ىنتا-جىگەر دە بار ەكەندىگىن بىلدىرەدى. اقتاۋ.