سوندىقتان «ەل بولامىن دەسەڭ بەسىگىڭدى تۇزە» دەگەن ۇلى جازۋشى م.اۋەزوۆ ايتقان عيبراتتى ەسكە الا وتىرىپ, رۋحاني جاڭعىرعان جاڭاشىل ۇرپاق قانا ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى, ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعى بولاتىندىعىن ەسكەرگەنىمىز ءجون. قازىرگى ءبىزدىڭ مەكتەپتەرىمىزدە وقۋشىنى بىلىمىنە قاراي باعالاپ, ونىڭ ءتارتىپ, تاربيەسىنە اسا كوڭىل بولىنە بەرمەيدى. سونىمەن قاتار جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ مۇعالىمدى تىڭداماۋى, وعان قارسى سويلەۋى, سىيلاماۋى كوبەيىپ بارادى. بۇل, ارينە مۇعالىم تاجىريبەسىنىڭ ازدىعىنان ەمەس, ياعني وقۋشى ساناسىنىڭ تومەندىگىنەن جانە رۋحاني تاربيەنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن. مىنە, وسىلايشا شاكىرت الدىندا ۇستاز بەدەلىنىڭ تومەندەپ كەتكەندىگىن كورەمىز. وسى تۇستا ۇلى اقىنىمىز م.جۇماباەۆتىڭ «الاشتا ءتور كىمدىكى دەسە, مۇعالىمدىكى دەر ەدىم» دەگەن ءسوزى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى. ارينە مۇعالىم مارتەبەسى وتە جوعارى بولۋى كەرەك. بولاشاق پرەزيدەنت تە, مينيستر دە, قايسىبىر تۇلعالار بولسىن مۇعالىمنىڭ ءتالىم-تاربيەسىنەن, ءدارىس-بىلىمىنەن ءنار الىپ بارىپ, جاڭا ومىرگە قانات قاعادى. قازىرگى قوعامدا وسى ماسەلەنى دە شۇعىل قولعا الىپ, ءبارىنىڭ شەشىمىن تاباتىن رۋحاني دۇنيەنىڭ قاينار كوزىن اشۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىن. وسى ورايدا ءال-فارابي عۇلامانىڭ «ادامعا ەڭ ءبىرىنشى ءبىلىم ەمەس, تاربيە بەرۋ كەرەك, تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم ادامزاتتىڭ قاس جاۋى, ول كەلەشەكتە ونىڭ ومىرىنە اپات اكەلەدى» دەگەن ءسوزىن ەسكەرگەنىمىز ءجون.
ۇلتتىق رۋحتى, ءتىل مەن ءدىلدى كۇشەيتۋدىڭ جولى باستاۋىش مەكتەپتەگى وقۋ جوسپارىن مەيلىنشە دۇرىس قالىپتاستىرا بىلۋىمىزدە. الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەنسەك, جاپوندىقتار باستاۋىش مەكتەپتى «انا مەكتەبى, ۇلت بەسىگى» دەپ اتايدى. ولاردىڭ 6 جىلدىق باستاۋىش مەكتەبىندە ءوز ۇلتىنىڭ ءتىلى مەن ءدىلىن بويىنا ءسىڭىرىپ, تەك انا تىلىندە عانا وقىتادى. ويتكەنى كەيىن قاي تىلدە وقىسا دا «ۇيادا نە كورسە, ۇشقاندا سونى ىلەتىندىگىنە» بەكەم سەنەدى. 6 جاستان باستاپ 6 جىلدىق باستاۋىش مەكتەپتە وقىعان جاپوندىق بالانىڭ جاسى ون ەكىگە كەلگەندە وڭى مەن سولىن تانىپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن بويىنا جيعان, ۇلتتىق ساناسى تولىق قالىپتاسقان بولىپ شىعادى. مىنە, بۇل ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ «ون ۇشتە وتاۋ يەسى» دەگەن ۇلتتىق ساناسىمەن سايكەس ەدى. ارينە بۇل اتا-بابالارىمىزدىڭ ون ءۇش جاسقا دەيىن بالالارىنا وڭى مەن سولىن تانىتىپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن بويىنا ءسىڭىرىپ, وزىندىك جاۋاپكەرشىلىگى قالىپتاسقان, بولاشاق ومىرگە قادام جاساۋعا دايىن ازامات تاربيەلەپ كەلگەندىگىن تانىتادى ەمەس پە؟ ەندەشە ءبىزدىڭ دانىشپان اتا-بابالارىمىزدىڭ ومىرلىك قاعيداسى جاپوننىڭ وسى زامانعى وزىق ۇلگىلەرىنە پارا-پار دەۋگە بولادى.
ەلىمىزدە ەرتەڭگى وسكەلەڭ ۇرپاققا, ۇلتتىق سانا مەن ۇلتتىق تاربيەگە تەرەڭ ءمان بەرەتىن «رۋحانيات» ءپانىن ەنگىزۋ قاجەت دەپ ويلايمىن. بۇل رۋحاني جاڭعىرىپ جاتقان جاڭاشىل كەزەڭدە ءوسىپ كەلە جاتقان جاس بۋىندى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى تانۋعا, دۇرىس دۇنيەتانىم قالىپتاستىرۋعا, ۇلتتىق تۇرعىداعى ءتالىم مەن تاربيەگە باۋليتىن, ءمان-ماعىناسى زور, پىكىر الۋاندىعىنا جول اشاتىن رۋحاني دۇنيە بولماق. مۇندا بالانىڭ ويلاۋ قابىلەتىنىڭ دامۋىنا, ءوز ويىن ەركىن ايتا بىلۋگە, قوعامدىق دۇرىس كوزقاراس قالىپتاستىرا وتىرىپ, ءوز بويىنداعى كەمشىلىكتى جويۋىنا, جاقسى قاسيەتتى دامىتۋعا جەتەلەيدى. جالپى العاندا, ساناسىن ءوسىرىپ, ءوزىن-ءوزى تانۋعا كومەكتەسەدى. وقۋشىنى ىلعي ءبىر سارىندى وقىتا بەرمەي, ونىڭ ويلاۋ قابىلەتىن ارتتىرىپ, ىنتا-جىگەرىن وياتاتىن, بۇرىنعىلارعا, ءتىپتى ۇقسامايتىن, كىتاپتىڭ جاتتاندى ءسوزىن ەمەس, ءوزىنىڭ وي-پىكىرىن ءبىلدىرۋى رۋحاني ءپان بولماق. «رۋحانيات» پانىندەگى بەرىلگەن ءار تاقىرىپتى اقيقاتىن اشىپ, شىندىعىن شىمىر دالەلدەي وتىرىپ وقىتۋىمىز كەرەك. سونىمەن قاتار ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن ۇرپاق بويىنا ءسىڭىرۋ ءۇشىن مادەني تاربيە (مادەنيەتتانۋ) ءپانىن دە باستاۋىش سىنىپتارعا ەنگىزگەن ءجون. بۇل ۇلتتىق ءتىلىن, ءدىنىن, ءدىلىن, قۇقىعىن, ءداستۇرىن, ادەبىن تانىپ وسۋگە, ءارى سىيلاۋعا ۇيرەتەدى. مىنە, ءبىز وسىنداي رۋحاني تانىم ارقىلى عانا وتانشىلدىق رۋحتاعى, رۋحى بيىك ۇلتجاندى ۇرپاق تاربيەلەي الامىز.
ەلباسىمىز «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىندا «باسەكەلىك قابىلەت دەگەنىمىز – ۇلتتىڭ ايماقتىق نەمەسە جاھاندىق نارىقتا باعاسى, ءيا بولماسا ساپاسى جونىنەن وزگەلەردەن ۇتىمدى دۇنيە ۇسىنا الۋى. بۇل ماتەريالدىق ءونىم عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ءبىلىم, قىزمەت, زياتكەرلىك ءونىم نەمەسە ساپالى ەڭبەك رەسۋرستارى بولۋى مۇمكىن» دەپ اتاپ وتكەندەي, ايماقتىق نەمەسە جاھاندىق نارىق بولسىن باسەكەلەستىكە توتەپ بەرە الاتىن ۇلتتىق قۇندىلىعى زور ءبىلىم مەن تاربيە جۇيەسىندەگى بىردەن-ءبىر رۋحاني دۇنيە بولارى ءسوزسىز. «بىلىممەن بىلىكتىلىگىڭدى كورسەتەسىڭ, تاربيەمەن تەكتىلىگىڭدى تانىتاسىڭ» دەپ وتە ورىندى ايتىلعان. وركەنيەتتى ەل بولامىز دەسەك, قوعامداعى بولىپ جاتقان كەلەڭسىزدىكتەرگە تويتارىس بەرۋىمىز كەرەك. اتاپ ايتاتىن بولساق, سىبايلاس جەمقورلىق, كىسى اقىسىن جەۋ, تاستاندى بالا, اتا-انانى سىيلاماۋ, مۇعالىمدى سىيلاماۋ, قارتتار ۇيىنە وتكىزۋ, وزگە دىندەرگە كىرۋ دەگەن سياقتى كەلەڭسىز جايتتار ءبىزدىڭ قوعام ازاماتتارىنىڭ جان دۇنيەسىنىڭ رۋحاني جۇتاڭ ەكەندىگىن كورسەتىپ وتىر. اباي اتامىزدىڭ «ار مەن ۇيات ويلاماي ءتانىن اسىراپ, ەرتەڭى جوق بۇگىنگە بولعان قۇمار» دەگەنىندەي, ۇلتتىڭ ەرتەڭىن, ۇرپاقتىڭ بولاشاعىن ويلايتىن ازاماتتارىمىز ازايىپ بارا جاتقانداي. ارينە بىلىممەن بيىك بەلەستەردى باعىندىرۋعا بولادى, بىراق ۇلتجاندىلىق, وتانسۇيگىشتىك, كىشىپەيىلدىلىك, مەيىرىمدىلىك ءتالىم-تاربيەمەن كەلسە كەرەك.
«رۋحانيات» ءپانىن ورتا مەكتەپتەردىڭ 6-7-سىنىپتارىنىڭ وقۋ جوسپارىنا ەنگىزۋ قاجەت. سونىمەن قاتار 10-11-سىنىپ وقۋشىلارىنا «ابايتانۋ» ءپانىن ەنگىزسەك وتە ورىندى بولار دەپ ويلايمىن. «ابايتانۋ» ءپانى دۇنيەتانىمى دۇرىس قالىپتاسقان ءاربىر ازاماتتى قازاقتىڭ فيلوسوفياسىنا, پسيحولوگياسىنا تەرەڭ بويلاتپاق.
«رۋحانيات» رۋحاني جاڭعىرۋ اياسىندا وقۋلىق قۇرالىنا ەنگەن اسا ماڭىزدى ۇلتتىق قۇندىلىق بولارى ءسوزسىز. ويتكەنى ونى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنداعى التى باعىتتى دا قامتيتىن, ۇلكەن رۋحاني دۇنيە دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ۇلتتىق جاڭعىرۋ بارىسىندا, ۇلتتىق سانا-سەزىمنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتىپ قانا قويماي, ونى بەلگىلى دارەجەدە ايشىقتاي تۇسەرى انىق. ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ساقتاي وتىرىپ, باسەكەگە قابىلەتتى, جاھاندىق جانە ايماقتىق نارىقتا وقۋ ءپانىنىڭ وزىق ۇلگىسىن جاساماقپىز. قاساڭ قاعيدالار مەن كەرتارتپا ۇعىمداردى جانىشتاپ, ۇلتتىق قاسيەتتەرىمىزدى جاڭعىرتپاق. ىسىراپشىلدىق پەن نەمقۇرايدىلىققا جول بەرمەي, كەرىسىنشە, ۇستامدىلىق پەن قاناعاتشىلدىققا, قاراپايىمدىلىق پەن ۇنەمشىلدىككە تاربيەلەيتىن تاعىلىمى مول دۇنيە. ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ بارىسىندا دا ۇلتتىق بولمىستى اشىپ, مادەنيەتىمىز بەن سالت-سانامىزدى جاڭعىرتۋدىڭ جاڭا ءبىر ۇلگىسىندە داميتىن بولماقپىز. ءبىلىمنىڭ سالتانات قۇرعان جاڭا داۋىرىندە, ءبىلىم سالاسىنا تىڭ يدەيالار مەن جاڭا باعىت-باعدارلار ەنگىزۋدىڭ ءوزى ۇلتتىڭ جاڭاشا ورلەۋ سيپاتىن كورسەتەدى. ەلىمىزدىڭ XXI عاسىرداعى ەۆوليۋتسيالىق دامۋى ۇلتىمىزدىڭ ورلەپ وسۋىنە, وزىق ەلدەردىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ قويماي, سولاردان قالىسپاي وركەندەۋىمىزگە جول اشاتىنىمىز ايرىقشا ماڭىزعا يە. وسىنداي ءبىلىمنىڭ اياسىندا وزگەلەردەن تاجىريبە عانا الىپ قويماي, ولاردىڭ ەڭ وزىق جەتىستىكتەرىنەن ۇلگى الا وتىرىپ, رۋحاني قاسيەتكە باي, ۇلتتىق قۇندىلىققا تەرەڭ بويلايتىن, زەردەنىڭ اشىقتىعىن كورسەتەتىن, سانانىڭ كەڭىپ كەمەلدەنۋىنە الىپ كەلەتىن, كەلەشەكتىڭ كەمەل دامۋىنا, ابىرويى اسقاقتاعان ەل بولۋعا بىردەن-ءبىر كۇش-جىگەر بەرەتىن رۋحاني دۇنيە «رۋحانيات» ءپانى بولماق.
رۋحاني جاڭعىرۋ اياسىنداعى جاسالىپ جاتقان قانداي دا ءبىر ءىس-شارالار بولسىن, زياتكەرلىك ءونىم, اعارتۋشىلىق ماتەريالدار بولسىن ءار ازاماتقا رۋحاني ءنار بەرىپ, رۋحىن كوتەرىپ جىگەرلەندىرە ءتۇسۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. ءاربىر ازامات رۋحاني تۇلەپ, رۋحاني سۋسىنداپ, ساناسىنا تەرەڭ وي سالىپ, جان دۇنيەسىن جاڭعىرتىپ وتىراتىن قۇندىلىعى زور رۋحاني دۇنيەلەر قاجەت. رۋحاني جاڭعىرۋ ءاربىر قازاق ازاماتى ءۇشىن پارىز دەپ بىلەمىن. سولاي سەزىنگەندە عانا, ءبىز بولاشاق ۇرپاق بويىنا رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ ءدانىن سەبە الامىز. سول داننەن وسكەن ۇرپاق قانا رۋحاني باي, رۋحى بيىك, ۇلتجاندى, پاتريوت ازاماتتار بولاتىندىعىنا كامىل سەنەمىن. ۇلتىڭ ۇلىلىعىن ايشىقتايتىن ونىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى, ونەرى مەن ەرلىگى دەسەك, ول دا وسى ۇعىم مەن قاسيەتتىڭ تەرەڭىندە رۋحاني دۇنيەدەن سۋسىنداپ ءنار الىپ جاتقاندىعىن ايتپاي-اق مويىندايمىز. ەندەشە «ادام رۋحاني باي بولماي, ماتەريالدىق بايلىقپەن تولىق باقىتتى بولا المايدى» دەگەن قاعيدانى ەسكەرگەنىمىز ءجون. «رۋحانيات» ءپانى ءبىزدىڭ قوعامعا اۋاداي قاجەت رۋحاني دۇنيە بولارى ءسوزسىز, اعايىن!
نۇرجان بەكسۇلتانوۆ,
«ەجەلگى تاراز ەسكەرتكىشتەرى» تاريحي-مادەني قورىق مۋزەيىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى
