الايدا وندايدى مويىنداماي, ءححى جۇزجىلدىقتا دا وتكەن عاسىرلاردىڭ ستاندارتتارىمەن ويلاپ, ءتۇرلى تالاستى كۇشكە سالىپ, تىزەگە باسىپ شەشكىسى كەلەتىن كوشباسشىلار ءالى دە بار ەكەنى ادامزاتتى قىنجىلتادى. وندايلاردىڭ كەيبىرى ءتىپتى يادرولىق قارۋعا جۇگىنۋدەن دە باس تارتپايتىن سەسىن كورسەتۋدە. ال يادرولىق قارۋ قولدانىلسا قازىر تىل دەگەن بولمايتىنىن, رادياتسيانىڭ اۋاعا تاراپ, بارلىق ەلدەرگە جەتىپ, سونىڭ ىشىندە ءوز ەلىندە دە مىڭداعان, ءتىپتى ميلليونداعان جازىقسىز جانداردى مۇرتتاي ۇشىراتىنىن قالاي ويلامايتىندىعىنا تاڭعالاسىڭ.
ادامزاتقا زور قاتەر توندىرەتىن وسىنداي زالالدى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تەرەڭنەن تانىپ, ودان تولىقتاي باس تارتۋ قاجەتتىگىن الەمدىك ارەنالاردا بەلسەندى تۇردە ايتۋدا جانە ناقتى ۇسىنىستار جاساۋدا. 1991 جىلعى سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋمەن, ودان 1994 جىلى ەلدىڭ يادرولىق ارسەنالدان ەرىكتى تۇردە باس تارتۋمەن جانە باسقا دا ءىس-ارەكەتتەرمەن عانا شەكتەلمەي, وسىناۋ قارۋدىڭ جالپى ادامزاتقا تيگىزەتىن زاردابىن اشىق مالىمدەپ, ودان جاپپاي باس تارتۋ كەرەكتىگىن ايتۋدان تانعان ەمەس. 2015 جىلدىڭ 28 قىركۇيەگىندە بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ مەرەيتويلىق 70-سەسسياسىنىڭ مىنبەرىنەن «يادرولىق قارۋدان ازات الەم» دەكلاراتسياسىن قابىلداۋدى ۇسىندى. ونداعى سوزىندە جالعىز ۇندەۋ ەمەس, وسى باعىتتا ناقتى ارەكەت جاساۋ كەرەكتىگىن اشىق ايتتى. 2016 جىلدىڭ 7 جەلتوقسانىندا بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ پلەنارلىق وتىرىسىندا بۇل دەكلاراتسيا 133 مەملەكەتتىڭ قولداۋى, 23 مەملەكەتتىڭ قارسىلىعى جانە 28 مەملەكەتتىڭ قالىس قالۋىمەن قابىلداندى.
تۇتاس ادامزاتتىڭ مۇددەسىنە ساي بولسا دا, وعان دا قارسى داۋىس بەرگەندەر بولعانىن كورىپ وتىرمىز. ءسويتىپ جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيانى قازاقستان ديپلوماتياسى جاپپاي مويىندالعان پرينتسيپتەر مەن قول جەتكىزىلگەن كەلىسىمدەرگە نەگىزدەپ, كونسەنسۋستىق قۇجات رەتىندە ازىرلەگەنىمەن ونى بارلىق ەلدەر ءبىراۋىزدان قابىلداۋعا دايىن ەمەس ەكەندىگى كورىندى. يادرولىق قارۋى بار كەيبىر ەلدەر مەن ولاردىڭ جاقىن وداقتاستارى اجداھادان باس تارتۋدان جالتارىپ, وزدەرىنىڭ ءالى دە «يادرولىق قولشاتىردىڭ» استىندا قالا بەرۋدى قالايتىنىن ءبىلدىردى. بۇل تاكتيكالىق ساياساتتىڭ مۇددەسىن جالپىعا بىردەي بەيبىت ءومىر تالابىنان جوعارى قوياتىنداردىڭ از ەمەس ەكەندىگىن دە كورسەتتى.
بارشا ادامزاتتىڭ پايداسىن كوزدەيتىن وسىنداي باستامانىڭ قازاقستاننان, ءبىزدىڭ ەلباسىمىزدىڭ تاراپىنان شىعۋىنىڭ ءوزى ەلىمىز ءۇشىن ۇلكەن ماقتانىش. الەمنىڭ وزىق ويلى ادامدارىنىڭ, ساراپشىلار مەن مامانداردىڭ ءوز ەلدەرىنىڭ كوشباسشىلارىنا قازاقستاندىق باستامانىڭ ماڭىزدىلىعىن ۇعىندىرا ءبىلىپ, ونىڭ بۇۇ باس اسسامبلەياسىندا قابىلدانۋى – جاس مەملەكەتتىڭ الەمدىك ارەناداعى سالماعى مەن بەدەلىن دە ارتتىرا ءتۇستى. ال بۇل قۇجاتتى ىلگەرىلەتۋمەن قازاقستاندىق ديپلوماتيا 5 جىل بويى اينالىسقان.
ءوزىنىڭ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنداعى سوزىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ يادرولىق قارۋدان ازات الەم دەكلاراتسياسىن قابىلداۋدى عانا ۇسىنىپ قويعان جوق, بۇۇ-نىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى بولاتىن 2045 جىلعا دەيىن بۇكىل دۇنيە ءجۇزى يادرولىق قارۋدان ازات بولىپ, ونى مۇلدە قالمايتىن جاعدايعا جەتكىزۋ قاجەتتىگىن دە ايتتى. ارينە, قازاقستاننىڭ بۇل باستاماسى بارلىق مەملەكەتتەر بىرلەسىپ, كۇش بىرىكتىرسە عانا ىسكە اسادى. سونىمەن بىرگە ونى عالامدىق جانە ايماقتىق حالىقارالىق ۇيىمدار بەلسەندى تۇردە قولداپ, بەيبىت الەم ورناتۋعا دەگەن وزدەرىنىڭ مىندەتتەرىنە ادال بولسا عانا باستامانىڭ ورىندالۋىنا مۇمكىندىك تۋاتىنى ءسوزسىز. ازىرگە اتالمىش ۇيىمدار, سونىڭ ىشىندە بۇۇ بۇل باستامانى بەلسەندى تۇردە قولداۋدا.
سونىمەن قاتار قازاقستان پرەزيدەنتى اتالمىش مىنبەردەن «بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قولداۋىمەن حالىقارالىق تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە قارسى تۇرا الاتىن الەمدىك بىرىڭعاي جەلى قۇرۋدى» ۇسىندى.
ايتا كەتەتىن جايت, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇۇ-نىڭ باس اسسامبلەياسىندا اتالمىش باستاماسىن جاريالاعان سوڭ 2016 جىلدىڭ 31 ناۋرىزىندا ءوزىنىڭ «الەم. ءححى عاسىر» اتتى مانيفەسىن جاريالاپ, ول دا الەمگە كەڭىنەن تانىستىرىلدى. وسى قۇجاتتا پرەزيدەنت عالامدىق دەكلاراتسيانىڭ ماڭىزى مەن ونىڭ قاجەتتىلىگى تۋرالى ايتتى. «الەمگە تاعى دا قاتەر ءتونىپ تۇر جانە ونىڭ اۋقىمىن ەسكەرمەۋگە بولمايدى. جانە بۇل قاتەر – جاھاندىق سوعىس!» دەي كەلىپ, «ميليتاريزم ادامداردىڭ ساناسى مەن مىنەز-قۇلقىنا تەرەڭدەي ەنىپ كەتكەن. حالىقتىڭ قولىندا قازىر 1 ميللياردتان استام اتىس قارۋى بولسا, ولاردان الەمدە كۇن سايىن مىڭداعان ادام كوز جۇمادى. اسكەري قاۋىپ بۇكىلالەمدىك اۋقىمداعى قاسىرەتكە اينالۋى ابدەن مۇمكىن», دەگەن ەدى.
سونىمەن بىرگە ول «يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى» شارتتاردىڭ ءوز مىندەتىن ورىنداي الماي وتىرعانىن دا سىنادى. سونداي-اق ەلباسى عالامشاردىڭ «قىرعي-قاباق سوعىستىڭ» جاڭا بەلەسىنە شىققانىن اتاپ ءوتتى. حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى تابىستى كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەسىندە اقش پەن رەسەيدىڭ يادرولىق ارسەنالدارى ايتارلىقتاي قىسقارعانىن جانە بەس يادرولىق دەرجاۆانىڭ اتوم قارۋىن سىناۋعا موراتوري جاريالاپ جانە ونى ۇستانىپ كەلگەنىن ەسكە سالا كەلىپ, وكىنىشكە قاراي بۇگىنگى تاڭدا جاڭا سيپاتتاعى تەكەتىرەستەر تۋىپ وتىرعانىنا وكىنىش بىلدىرگەن. «سوعىستىڭ تامىرىنا بالتا شابۋ – ادامزاتتىڭ ەڭ كۇردەلى وركەنيەتتىك مىندەتى. مۇنىڭ باسقا بالاماسى جوق. بۇل مىندەتتى الەمدىك كوشباسشىلار جاھاندىق كۇن تارتىبىندەگى وزگە پروبلەمالاردىڭ اياسىندا ءابسوليۋتتى باسىمدىق رەتىندە قاراستىرۋعا ءتيىس», دەدى ول.
ءسوزىنىڭ توق ەتەرىندە پرەزيدەنت ادامزاتقا ء«ححى عاسىر: سوعىسسىز الەم» اتتى كەڭ اۋقىمدى باعدارلاما قابىلداۋ قاجەتتىگىن ايتىپ, ونىڭ قاراستىرۋعا ءتيىستى مىندەتتەرىن سانامالاپ بەردى. سونىڭ ىشىندە ءولىم سەبەتىن قارۋلاردى عارىش كەڭىستىگىنە, الەمدىك مۇحيتتىڭ بەيتاراپ سۋلارىنىڭ تۇبىنە, اركتيكاعا ورنالاستىرۋعا تىيىم سالاتىن جاھاندىق شەشىم قابىلداعان ءجون. جاپپاي قىرىپ-جوياتىن جاڭا قارۋ تۇرلەرىن جاساۋ ءۇشىن عىلىمي جاڭالىقتاردى پايدالانۋعا تىيىم سالاتىن حالىقارالىق قۇجات كەرەك جانە ونى ورىنداۋدى مىندەتتەۋ ماڭىزدى, دەگەن ەدى ن.نازارباەۆ.
قازىر ءبىزدىڭ پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىن قولداۋعا قارسى بولعان مەملەكەتتەرمەن جۇمىستار جۇرگىزىلىپ, بۇۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى ولاردىڭ ءوز پوزيتسياسىن وزگەرتۋلەرىنە كۇش سالۋدا. اتالمىش دەكلاراتسيانى كەزەڭ-كەزەڭمەن ىسكە اسىرۋ كوزدەلىپ وتىر. ول ءۇشىن بارلىق مەملەكەتتەردىڭ دەكلاراتسيانى ىسكە اسىرۋ بارىسى تۋرالى ەسەپ بەرۋ تەتىگى قاراستىرىلعان. بۇل الەمدىك قوعامداستىقتىڭ نازارىن دەكلاراتسيانىڭ ماقساتتارى مەن پرينتسيپتەرىنە ۇنەمى اۋدارىپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. دەكلاراتسيانىڭ ىسكە اسىرىلۋى وتە كۇردەلى پروتسەسس, يادرولىق قارۋعا جىلدار بويى ميللياردتاعان قاراجات شىعارىپ, اقىرى جاساۋعا قول جەتكىزگەن مەملەكەتتەردىڭ ەندى ودان باس تارتۋى قيىن, ارينە. سوندىقتان ولار يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ سياقتى كەلىسسوزدەرمەن شەكتەلۋدى قالايدى. مۇنىڭ ءوزى كەلىسسوزدەردىڭ ۇنەمى جالعاسا بەرۋىمەن ادامزاتتى الدارقاتادى. ال ا.چەحوۆتىڭ «ساحنادا مىلتىق ءىلۋلى تۇرسا, ول ويىن بىتكەنشە ءبىر اتىلۋعا ءتيىس» دەگەن اتاقتى سوزىنە سۇيەنسەك, ساقتاۋداعى يادرولىق قارۋ – قاۋپى ۇنەمى ۇزىلمەيتىن اجداھا. ونىڭ ۇستىنە سوڭعى جىلدارى وكىمەت باسىنا حالىقتىڭ اراسىندا, بيلىكتىڭ قۇرىلىمدارىندا, ساياساتتىڭ قالىبىندا ءپىسىپ-جەتىلگەن ەمەس, پوپۋليستىك ۇراندارمەن, جاۋاپسىز مالىمدەمەلەرمەن, اقشانىڭ كۇشىمەن وتكەن كەزدەيسوق ادامدار دا شىقتى. كىلتى وسىندايلاردىڭ قولىنا تۇسكەن اجداھانىڭ ادامزاتقا توندىرەتىن قاۋپى ارتا بەرەرى ءسوزسىز. سوندىقتان ن.نازارباەۆتىڭ ونى ءتۇپ-تامىرىمەن قۇرتۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىسىنا تۇسىنىستىك ءبىلدىرىپ جاتقاندار قاتارى جىل سايىن ءوسىپ كەلەدى. الايدا يادرولىق دەرجاۆالار ونى جويۋدىڭ ۋاقىتىن ناقتى بەلگىلەۋگە قارسى. سول سەبەپتەن ن.نازارباەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن قابىلدانعان دەكلاراتسيا بارلىق جاقتىڭ مۇددەسىن ەسكەرىپ, ماسەلەگە رەاليستىك تۇرعىدان قاراپ جاسالعان. ول يادرولىق ارسەنالدى جويۋ پروتسەسىن ۋاقىتپەن بەلگىلەۋمەن قاتار ناقتى مەرزىمىن كورسەتپەگەن, سونىمەن قاتار قۇجاتتا جويىلۋ ۋاقىتى بارلىق ەلدەرمەن كەلىسىلۋى كەرەكتىگى ايتىلادى.
قازاقستاننىڭ عالامدىق تىنىشتىقتى ساقتاۋ جولىنداعى باستامالارىنىڭ ءبىرى – اتوم جوباسى. اعىلشىنشا «Abolish Testing – Our Mission» دەگەن ءسوز تىركەسىنىڭ باس ارىپتەرىنەن قۇراستىرىلعان بۇل اببرەۆياتۋرانىڭ قازاقشا ماعىناسى ء«بىزدىڭ ميسسيامىز – سىناقتاردى توقتاتۋ» دەگەنگە سايادى. وندا بارلىق الەم سەمەي سىناق پوليگونى ايماعى جانە الەمدەگى باسقا دا يادرولىق سىناق جاسالعان مەكەندەر تۇرعىندارىنىڭ قاسىرەتىمەن تەرەڭنەن تانىسا ءتۇستى. جاپونيا, رەسەي, اقش, نورۆەگيا, گەرمانيا, اۆستريا, چەحيا, ءۇندىستان, مەكسيكا جانە ت.ب. ەلدەرگە تىكەلەي تانىستىرىلعان بۇل جوبانى الەمنىڭ ميلليونداعان ادامدارى قولدادى. سەمەي پوليگونى جابىلۋىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان ۇندەۋىندە بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن ن.نازارباەۆتىڭ انتيادرولىق باستامالارىنا عالامدىق مىنبەردەن جوعارى باعا بەردى. سونىمەن بىرگە الەمنىڭ ايتۋلى ساراپشىلارى مەن وسى سالا ماماندارى دا ونىڭ ەڭبەگىن جوعارى باعالاۋدا. وسىلاردى كورىپ وتىرىپ بۇگىنگى تاڭدا عالامدىق پروبلەمانىڭ شەشىلۋىن, ادامزاتتىڭ اجداھادان قۇتىلۋىن جان-تانىمەن قالاپ جۇرگەن جالعىز ەلباسى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكەنىن بىلەسىڭ.
ن.نازارباەۆتىڭ باستامالارى الەمدىك قوعامداستىق تاراپىنان قازاقستانعا ناقتى پايدالار دا كەلتىرۋدە. ونىڭ مىسالىنا جۋىردا عانا نيۋ-يوركتە بۇۇ باس اسسامبلەياسى ەكىنشى كوميتەتىنىڭ قابىلداعان قارارىن ايتۋعا بولادى. 23 مەملەكەت وكىلدەرى قاتىساتىن وسى كوميتەت كونسەنسۋستىق نەگىزدە سەمەي يادرولىق پوليگونى تۇرعىندارىن وڭالتۋ, قورشاعان ورتانى قالپىنا كەلتىرۋ جانە وسى ايماقتى ەكونوميكالىق تۇرعىدان دامىتۋ ماقساتىن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق جانە ارەكەتتەردى ۇيلەستىرۋ جولىمەن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى كەلىسىم قۇجاتىن قابىلدادى. بۇل قارار بۇۇ باس اسسامبلەياسىندا بەكىتىلمەك. قۇجات بەكىتىلسە, الەمدىك قاۋىمداستىق تاراپىنان اتالمىش ماقساتقا قىرۋار قاراجات بولىنەتىنى ءسوزسىز. وسىنىڭ ءوزى تىكەلەي ن.نازارباەۆتىڭ بەدەلىنىڭ ارقاسىندا قولعا الىنىپ جاتقان ماسەلە ەكەنى داۋسىز.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
