سول تۇستا گەرمانياعا ىسساپارمەن بارا قالعان ءبىر توپ قازاقستاندىق جۋرناليست ءار نارسەنى قىزىقتايتىن اۋەستىكپەن بەرليندەگى پاتەرلەردىڭ باعاسىن سۇراستىرىپ كورگەن ەدىك. مۇندا دا ءۇش بولمەلى قالىپتى پاتەرلەردى 170-200 مىڭ دوللارعا ساتىپ الۋعا بولاتىندىعىن ەستىگەنىمىزدە, «ويپىرماي, ءبىزدىڭ جاس استانامىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى كوپتى كورگەن كارى بەرلينمەن تەڭەسىپ قالعان ەكەن عوي» دەپ وزىمىزشە دۇرىلدەگەنىمىز ەسىمىزدە قالىپتى.
سودان سوڭ بولىپ وتكەن دەۆالۆاتسيالاردان كەيىن قازاقستاننىڭ ءىرى قالالارىندا تۇرعىن ءۇي نارىعىندا قالىپتاسقان كوبىك جارىلدى دا, باعا بىرتە-بىرتە ورنىنا كەلە باستادى. ايتەۋىر سوڭعى ءبىر-ەكى جىلدىڭ بەدەرىندە, الەمدىك نارىقتاعى مۇناي باعاسى قۇلدىراعاننان كەيىن, قازاقستانداعى تۇرعىن ءۇي باعالارىندا بالەندەي اۋىتقۋشىلىق سەزىلمەيتىن بولدى. راس, دوللارعا شاققاندا باعانىڭ قۇلدىراۋى سەزىلگەنىمەن, تەڭگەگە شاققاندا ول ورىندا قالدى. بۇعان ءبىر ەسەپتەن استانا, الماتى, شىمكەنت سەكىلدى ءىرى قالالاردا ءارتۇرلى باعدارلامالار ناتيجەسىندە (ەكسپو-نىڭ سالىنۋى, قىسقى وليمپيادانىڭ وتكىزىلۋى, «نۇرلى جەر» باعدارلاماسىنىڭ ىسكە قوسىلۋى, ارەندالىق تۇرعىن ۇيلەردىڭ سالىنۋى, تاعى باسقالار) تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ قارقىن الۋى دا ىقپال ەتىپ وتىرعان سەكىلدى.
جاڭا باستالعان 2018 جىلى ەلىمىزدىڭ ءىرى قالالارىندا تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى جاعداي قالاي قالىپتاسپاق؟ باعا قالاي قاراي بەت الماق؟ وسىنى بىلمەك بولىپ ءبىراز دەرەكتەردى ساراپتان وتكىزىپ بايقادىق. جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىنداعى مامانداردىڭ پىكىرىمەن تانىستىق. دامىعان ەلدەردىڭ ءىرى قالالارىنداعى پاتەرلەر باعالارىن دا ينتەرنەت ارقىلى شولىپ وتتىك.
ءدال قازىر بەرليندەگى پاتەرلەر باعاسى قانداي ەكەن دەگەن ساۋال قىزىقتىرعان ەدى. بۇل جونىندەگى سوڭعى باعا ساراپتامالارى بەرليندەگى جاڭا سالىنعان قالىپتى پاتەرلەردىڭ ءار شارشى مەترى ورتا ەسەپپەن 2700 ەۋرونىڭ, ال قايتالاما نارىقتاعى, ياعني پايدالانىلعان پاتەرلەردەگى شارشى مەتر قۇنى 1700 ەۋرونىڭ اينالاسىندا ەكەندىگىن كورسەتتى. بۇل كورسەتكىشتەردىڭ قاي-قايسىسى بولماسىن استانا مەن الماتى باعالارىنان ەكى ەسەدەي ارتىق.
ال لوندونداعى جاڭا پاتەرلەردىڭ شارشى مەترىنىڭ قۇنى 10000-12000, پاريجدە 6000-7000, ماسكەۋدە 3500-4500 ەۋرو ەكەن. سوندا ەۋروپاداعى ەڭ تاۋبەسىنە قاراعان باعا گەرمانيا استاناسى بەرليندە بولىپ شىقتى.
ال ەندى قازاقستان جاعدايىنا كەلسەك, ساراپشىلاردىڭ ايتۋى بويىنشا, 2017 جىلى استانادا سالىنعان جاڭا تۇرعىن ۇيلەردىڭ ءار شارشى مەترىنىڭ باعاسى 318 مىڭ تەڭگە دەڭگەيىندە تۇراقتانىپتى. الماتىداعى باعا 430-450 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا اۋىتقىپ بارىپ, جىل سوڭىندا 438 مىڭ تەڭگەنى قۇراعان.
قايتالاما تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى باعا ەكى قالادا دا 5-8 پايىزعا, كەيبىر وڭىرلەردە 10-11 پايىزعا تومەندەگەن.
قازاقستان ريەلتورلارى بىرلەسكەن اسسوتسياتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ەلەنا گريۆا 2018 جىلى جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىندا بالەندەي باعا وزگەرىسى بولا قويمايدى دەپ ەسەپتەيدى.
«سوڭعى بىرنەشە جىلدان بەرى باعانىڭ ماۋسىمدىق اۋىتقۋى بولعان جوق. باعا قۇبىلىسى, ادەتتە, سۇرانىستاعى ەكونوميكالىق فاكتورلارعا تاۋەلدى بولىپ كەلەدى. ەگەر وسىنداي فاكتورلاردىڭ قازىرگى اعىمدارىنا تالداۋ جاسايتىن بولساق, 2018 جىلى دا باعادا سونداي ءبىر وزگەرىستەر بولا قويمايتىندىعىن بايقايمىز. ماسەلەن, الماتى قالاسىندا ءبىزدىڭ بولجامىمىز بويىنشا باعا بىلتىرعى دەڭگەيدە قالادى نەمەسە ازداعان ءوسۋ اعىمى بايقالاتىن بولادى. سەبەبى قالادا ساتىپ الۋشىلاردىڭ بەلگىلى ءبىر مولشەردەگى پۋلى قالىپتاسىپ وتىر. ونى بىلتىرعى جىلى پاتەر ساتىپ الۋدى ساقتانۋ ماقساتىندا كەيىنگە شەگەرگەن ادامدار قۇراپ وتىر. مىنە, وسى پۋلدىڭ قالىپتاسۋى ناتيجەسىندە بيىل دا مەگاپوليستە ساتۋ-ساتىپ الۋ كەلىسىمدەرىن جاساۋشىلار سانى از بولمايدى. ال ەلوردا جاعدايىنا كەلەتىن بولساق, مۇندا «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ ىسكە كىرىسۋى قالاداعى جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىنىڭ قوزعالىسىنا وڭ سيپات بەرەتىن بولادى», دەيدى ەلەنا گريۆا.
قازاقستان ريەلتورلارى بىرلەسكەن اسسوتسياتسياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى نينا لۋكيانەنكونىڭ پىكىرى بويىنشا دا جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىنداعى باعا بىلتىرعى دەڭگەيدەن كوپ اۋىتقي قويمايدى. وعان وسى نارىقتا جاڭا مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ىسكە قوسىلۋى ىقپال ەتەتىن بولادى.
«قازاقستاندا 2017 جىلدىڭ قاڭتار-قاراشا ايلارىنداعى تۇرعىن ءۇي نارىعىندا جاسالعان كەلىسىمدەر ونىڭ الدىنداعى جىلدىڭ وسى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 28,6 پايىزعا وسە ءتۇستى. مۇنىڭ ءوزى حالىقتىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتىنىڭ ارتقاندىعىن بىلدىرە مە؟ مەنىڭ ويىمشا, ولاي ەمەس. كەلىسىمدەر سانىنىڭ ءوسۋىنىڭ ءبىرىنشى سەبەبى – ءوزىنىڭ تۇرعىن جاعدايىن جاقسارتقىسى كەلەتىندەر كوڭىلىنىڭ مازاسىزدىقتان ارىلىپ, سەنىمگە قايتا يە بولۋى. ويتكەنى وسى ۋاقىتقا دەيىن كوپتەگەن ادامدار ۆاليۋتا باعامىنداعى وزگەرىستەردى ىشتەي باقىلاپ, پاتەر مەن ۇيگە قاراجات سالۋدان ىركىلىستە بولدى. ەندى ولار باعا تۇراقتىلىعىن بايقاپ, ىسكە نەعۇرلىم بەلسەندىرەك كىرىسە باستادى», دەيدى ول.
نينا لۋكيانەنكونىڭ پىكىرىنشە, جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىنداعى سۇرانىس جوعارى دەڭگەيدە بولادى. بىراق بۇل سۇرانىستاعى تولەم قابىلەتىنىڭ جوعارى بولۋى نەعۇرلىم ماڭىزدىراق. جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىندا ەلەۋلى قوزعالىستىڭ شىنايى تۇردە قايتا كۇشەيگەندىگىنە سوندا عانا كوز جەتكىزۋگە بولادى ەكەن.
«جالپى, ەل بويىنشا تۇرعىن ءۇي نارىعىنا تالداۋ جاسايتىن بولساق, ونداعى جاسالىنعان كەلىسىمدەردىڭ 70 پايىزى پاتەرلەر ۇلەسىنە تيەدى. الماتى مەن استانادا بۇل كورسەتكىش ەداۋىر جوعارى. استانادا كەلىسىمدەردىڭ 95 پايىزى, الماتىدا 85 پايىزى پاتەرلەردىڭ ۇلەسىندە, قالعانى جەكە تۇرعىن ۇيلەرگە تيەسىلى. ال قىزىلوردا مەن سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا كەرىسىنشە. بۇلاردا جاسالعان كەلىسىمدەردىڭ 30-40 پايىزىن پاتەرلەر ساۋداسى, قالعان باسىم بولىگىن جەكە تۇرعىن ۇيلەر قۇرايدى», دەيدى نينا لۋكيانەنكو.
ساراپشى تۇرعىن ءۇي نارىعىندا باعا وزگەرىسىنىڭ بولا قويمايتىندىعىنا سەنىمدى. ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنايدىڭ اسەرىمەن شارىقتاعان باعا قازىر قالپىنا كەلىپ ۇلگىردى. دەگەنمەن بۇرىنعى باعانى كوكسەپ, ءوز پاتەرلەرىن تىم قىمباتقا باعالاپ وتىرعاندار ءالى دە بار. مىنە, سونداي ادامدارعا باعا قۇلدىراپ بارا جاتقانداي كورىنۋى مۇمكىن.
«نەگىزىندە 2017 جىلعى باعا مولشەرى 2018 جىلى دا ساقتالاتىن بولادى. بۇل نارىققا ءبىراز قوزعالىس اكەلەدى. پاتەر مەن ءۇي ساتىپ الۋشىلار كوبەيە تۇسەدى. بىراق باعا ەندى وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىنعىداي شارىقتاپ كوتەرىلە المايدى. ويتكەنى حالىقتى تۇرعىن ۇيمەن قامتۋ باعىتىندا ىسكە قوسىلعان ءتۇرلى مەملەكەتتىك باعدارلامالار ناتيجەسىندە تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى ۇسىنىس سۇرانىسقا جاۋاپ بەرە الاتىن بولادى», دەيدى ساراپشىلار.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
