ارينە ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا تۇسىنداعى قازاقستاننىڭ كۇردەلى دە جاۋاپتى جۇزدەگەن الار اسۋلارى بار ەكەنىن حالقىمىز جاقسى بىلەدى. دەگەنمەن جولداۋ سولاردىڭ ءبارىنىڭ باسىن قوسىپ, توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنىن شىعارعان ەكەن.
تاريحي قۇجاتپەن تانىسقان ساتتەن-اق تاۋەلسىزدىكتىڭ ءبىرىنشى كۇنىنەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان قازاقستان جولى, نازارباەۆ مودەلى تەورياسى مەن پراكتيكاسىنىڭ ساباقتاستىعى ۇزىلمەگەنىن بايقادىم. ماسەلەن, الدىمىزدا تۇرعان ون مىندەتتىڭ جەتەۋى ەكونوميكاعا, قارجىعا, «اقىلدى قالاعا» بايلانىستى دايەكتەلگەنىنەن ءاربىر قازاقستاندىق «الدىمەن – ەكونوميكا, سونان سوڭ – ساياسات» فورمۋلاسىن ەسكە تۇسىرەتىنى ءسوزسىز. شىنىندا دا, بۇل فورمۋلا مەيلىنشە قاراپايىم, تۇسىنىكتى ءارى ايقىن بولا تۇرا, جاسامپاز, ومىرشەڭ الەۋەتىن تولىق دالەلدەدى.
ون مىندەتتىڭ مازمۇنى مەن اكەلەر ناتيجەلەرى ون نۇسقادا اشىلعان. الايدا كوزى قاراقتى جان بۇلار ءبىر-بىرىنەن اجىراعىسىز بايلانىس پەن قاتىناستاعى تۇتاس كەشەن ەكەنىن بايقاماي تۇرمايدى. ايتالىق ءبىرىنشى مىندەتتە باسا كورسەتىلگەن تالاپ – جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ونەركاسىپكە قانشالىقتى وزەكتى بولسا, تابيعي رەسۋرستارعا, اگرارلىق سالاعا, كولىك-لوگيستيكا ينفراقۇرىلىمىنا, قۇرىلىسقا جانە كوممۋنالدىق سەكتورعا قاجەتتىگى ءبىر مىسقال كەم ەمەس. بۇل – بۇل ما, جاڭا تەحنولوگيالارعا سۇيەنبەي ءبىرىنشى سىنىپتاعى «الىپپەنى» وقىتۋ, تۇماۋدى ەمدەۋ, ساپالى جۇمىسپەن قامتۋ, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ – ءبارى ەلەس قۋمەن پارا-پار. «اقىلدى قالا» دا اسپاننان تۇسە قالمايدى. ونى زاماناۋي تەحنولوگيالار قالىپتاستىرادى.
بيىلعى جولداۋدىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – ونىڭ, تۇتاستاي العاندا, ەلىشىلىك مىندەتتەرگە ارنالعانىندا. سويتە تۇرا الەمدىك وزات تاجىريبە مەن ۇزدىك جەتىستىكتەردى كوزدەن تاسا قالدىرماۋعا, دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنداعى نارىقتارعا وزگەلەردەن ۇتىمدى ونىممەن شىعۋعا جۇمىلدىرادى. بۇل – باسەكەلىك قابىلەت ماسەلەسى. ەلباسى بوتەننىڭ جاقسىسىن اسىرىپ, جامانىن جاسىرىپ وتىرعان جوق. ەڭ دامىعان وتىز ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋدىڭ ءتاسىلى مەن جولىن كورسەتۋگە ۇمتىلعان. وسى ورايدا وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ, ينفراقۇرىلىمداردىڭ, قالالاردىڭ, ەڭبەك ۇجىمدارىنىڭ ءوزارا تاجىريبە الماسۋى, دۇرىس باسەكەلەسۋى ەرەكشە ماڭىزعا يە.
جولداۋ «بۇگىندە الەم ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا داۋىرىنە, تەحنولوگيالىق, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك سالالارداعى تەرەڭ جانە قارقىندى وزگەرىستەر كەزەڭىنە قادام باسىپ كەلەدى» دەگەن سوزدەرمەن باستالادى. وسىنىڭ ءبارى – ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا دا, تەحنولوگيالىق, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك وزگەرىستەر دە ينتەللەكتۋالدىق ىزدەنىستەن تۋىندادى. باسقاشا ايتقاندا, دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرىن جۇزەگە اسىراتىن قۇدىرەت – ءبىلىم مەن عىلىم. بۇل – مىڭ, ميلليون رەت ايتىلعان, دالەلدەنگەن اقيقات, بۇلتارتپاس شىندىق.
ناعىز ءبىلىم مەن عىلىم بار جەردە, وعان سۇرانىس ساياسي, قارجىلىق, قۇقىقتىق راسىمدەلگەندە جاڭا تەحنولوگيالار تۇزىلمەي تۇرمايدى. تۇيمەدەي مينەرالدىق رەسۋرسى جوق جاپونيانى, ادام سانى قازاقستاننان 3 ەسە از فينليانديانى ۇشپاققا ءبىلىم مەن عىلىم, وسىلاردان ءنار العان تەحنولوگيالار شىعاردى.
جولداۋدا قازاقستاننىڭ ءبىلىمى مەن عىلىمى ەگجەي-تەگجەيلى ءسوز بولعان. ون مىندەتتىڭ ونى دا ولارعا سوقپاي كەتپەيدى. ءبىرىنشى مىندەتكە بايلانىستى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىن, يننوۆاتسيالىق تەحنوپاركتىڭ, ءۇشىنشى مىندەتتە اگرارلىق عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ, ءتورتىنشى مىندەتتە ينتەللەكتۋالدى كولىك جۇيەسىنىڭ, بەسىنشى مىندەتتە زاماناۋي تەحنولوگيالاردىڭ, سونداي-اق ادامي كاپيتالدىڭ ءبىلىم بەرۋمەن بايلانىستا قاراستىرىلۋى استە كەزدەيسوقتىق ەمەس. جولداۋداعى: «...اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ءرولىن قايتا قاراۋ كەرەك. ولار ديپلوم بەرىپ قانا قويماي, اۋىل شارۋاشىلىعى كەشەنىندە ناقتى جۇمىس ىستەيتىن نەمەسە عىلىممەن اينالىساتىن مامانداردى دايىنداۋعا ءتيىس» دەگەن جولدار «اقىلدى قالا» عانا ەمەس, بولاشاقتا ينتەللەكتۋالدى اۋىل-سەلونىڭ نەگىزى قالاناتىنىن بولجايدى.
ءيا, تاۋەلسىزدىك تۇسىندا ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ جاڭا جۇيەسى ءتۇزىلدى, الەمدەگى ايگىلى ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن عىلىمي ورتالىقتاردا مىڭداعان قازاقستاندىق ازاماتتار ءبىلىم الۋدا, ەڭبەك ەتۋدە. بەدەلدى حالىقارالىق سىيلىقتارمەن ماراپاتتالعان ۇستازدار مەن عالىمدارىمىز بار.
بىراق تابىستان باس اينالاتىن ۋاقىت ەمەس. تاپ وسى سالادا قىزمەت ەتىپ جۇرگەندىكتەن ماعان شەشىم تاپپاعان تۇيتكىلدى ماسەلەلەر سانى باستاعى شاشتان دا كوپ ءتارىزدى كورىنەدى. وقۋشىلار, ستۋدەنتتەر وقيتىن وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارىنىڭ ساپاسى توڭىرەگىندەگى داۋ-دامايدان قۇلاعىمىز تىنشىمادى. مۇعالىم بەدەلىنىڭ تۇسكەنى, مەكتەپتەردە ادەپسىزدىك ورىن الاتىنى ۇنەمى ايتىلۋدا.
دەگەنمەن شۇعىل شەشۋدى تالاپ ەتەتىن قايشىلىقتار بار. ناقتىراق ايتساق, وقۋ ورىندارىنىڭ اراسىنداعى ساپالىق الشاقتىق تىم ۇلعايىپ بارادى. قوعامداعى بايلار مەن كەدەيلەردىڭ اراسىنداعى الشاقتىق 8-10 ەسەدەن ارتسا, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە قاتەر تونەدى ەكەن. ساپالى ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارى مەن ساپاسىز ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارى اراسىنداعى ساندىق الشاقتىق سالدارى دا وسىعان پارا-پار. سونى ازايتۋ بيىلعى جولداۋ اياسىندا قولعا الىنعانىن قالايمىن.
ەلباسى جولداۋىندا بىزگە وقۋشىلاردىڭ جۇكتەمەسى تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە ەڭ جوعارى بولىپ وتىرعانى جانە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى ەلدەرىنە قاراعاندا ورتا ەسەپپەن ۇشتەن ءبىر ەسەدەن كوپ ەكەنى ايتىلدى. جوعارى مەكتەپ پەداگوگتەرىنىڭ جۇكتەمەسى دە جويداسىز كوپ. كرەديتتىك تەحنولوگيا جاعدايىندا 700-800 ساعات جۇكتەمەنى ورىنداۋ ءۇشىن ولار 8-9 ءپاندى جۇرگىزۋگە, 6-7 ساعات بويى اۋديتوريادا ءدارىس وقۋعا ءماجبۇر. بۇعان قاعازباستىلىقتى قوسىڭىز. قايدان ساپا بولسىن, قاشان عىلىممەن اينالىسادى؟
بىرەر ءسوز عىلىم تۋرالى. وتاندىق عىلىمدى نارىققا جىعىپ بەرمەۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان شۇعىل شارا قولدانىلماسا, بۇگىنگى الەۋەتتى ساقتاپ قالۋ, عىلىمعا تالانتتى جاستاردى تارتۋ قيىننىڭ قيىنى بولعالى تۇر. 60-90 مىڭ تەڭگە ايلىقپەن جۇرگەن عالىمنان ۇلكەن عىلىمدى تالاپ ەتۋ – ۇستالماعان ايۋدىڭ تەرىسىن بولگەنمەن پارا-پار. ارينە جاستارعا مىنەز-ق ۇلىق پراگماتيزمى جاراسادى. دەگەنمەن وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن ايتىلعانداي, عىلىمعا ىشكى جيىنتىق ءونىمنىڭ 3 پايىزىن دەمەيىك, ءبىر پايىزىن بولگەندى كورۋ ارمانعا اينالىپ بارادى.
عىلىمعا پلاگياتورلار, ياعني سۋماقايلار وراسان زور زيانىن تيگىزۋدە. سۋماقايلىقتى مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى جەمقورلىقپەن بىردەي ايىپتايتىن ۋاقىت كەلدى. مۇمكىن ارنايى زاڭ قابىلداۋ كەرەك شىعار. ازىرشە ۇرلىعى اشىلعان سۋماقاي ۇيالعانسيدى, ۇياتسىزدارى تۇك بولماعانداي جالعاندى جالپاعىنان باسىپ ءجۇر. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى وسى ىستە تىم سالعىرت. بىلەتىندەردىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى جىلدارى عانا عىلىمداعى جەمقورلار 5 ملرد تەڭگەنى جىمقىرىپتى. قازىرگى تاريحشى عالىمدار قاتارىندا – ماگيستردەن پروفەسسورعا دەيىن – شامامەن ءاربىر بەسىنشى جان سۋماقاي. عىلىمي كونفەرەنتسيانىڭ ماتەريالدارى توپتاستىرىلعان كەز كەلگەن جيناقتا, باق بەتىندەگى ماقالالاردا مۇندايلار ءورىپ ءجۇر. ارىپتەستەرىنىڭ ءبىر ەمەس, بىرنەشە مونوگرافياسىنا «جيەندىك» جاساعانداردى كوزىمىز كوردى. اشكەرەلەنگەندەرى ءبىر توعىز, اشكەرەلەنبەگەندەرى ۇيىرىمەن ءۇش توعىز. بىرەن-سارانى ۇلكەندى-كىشىلى عىلىمي-پەداگوگيكالىق نەمەسە عىلىمي ۇجىمدى باسقارىپ وتىر.
كەڭەستىك جىلدارى ءاربىر ون عىلىم كانديداتىنا ءبىر عىلىم دوكتورىنان كەلەتىن. بۇگىندە ول ارا قاتىناس 1:4-كە جەتتى. قوعامدا عىلىم دوكتورلارىنىڭ كوبەيگەنى ەمەس, لايىقسىزدارىنىڭ جويداسىز تايراڭداۋى, كەۋدەمسوقتىعى, بيلىكقۇمارلىعى الاڭداۋشىلىق تۋعىزۋدا. عالىمنىڭ دا, عىلىمنىڭ دا قادىرىن كەتىرگەندەر وسىلار. ءتونىپ كەلە جاتقان اپاتتان ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتتى قۇتقارۋ ءۇشىن جوو-نى ءۇش ساتىلى وقىتۋ جۇيەسىنە, عىلىم اكادەمياسىن قوعامدىق بىرلەستىككە كوشىرۋگە ءماجبۇر بولدىق. رەفورمادان تاپقانىمىزدان گورى جوعالتقانىمىز كوپ ءتارىزدى. سول سەبەپتى ەلباسىنىڭ جولداۋىنداعى ون مىندەتتەن استارلى سىندى جانە كەمەڭگەرلىكتى كورەمىن.
«بۇدان دا جامانىمدا تويعا بارعانمىن» دەگەن ەكەن وپتيميست قازاق. ءبىز بۇگىنگىدەن الدەقايدا اۋىر سىن-قاتەردى ەڭسەرگەن حالىقپىز. ەلىمىزدە تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىق بولسىن. سوندا جولداۋدا بەلگىلەنگەن 10 مىندەت جۇزەگە اسىپ, ەكونوميكامىزدى, ساياساتىمىزدى, سانامىزدى جاڭعىرتۋ جوبادان اقيقاتقا اينالادى.
حانكەلدى ءابجانوۆ,
قازۇاۋ «رۋحاني جاڭعىرۋ» گۋمانيتارلىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى, ۇعا اكادەميگى
