ماماندار ايتقان تسيفرلاردان جان شوشيدى. تىڭداپ وتىرىپ ويعا كەتكەنمىن. نەگە قوعامداعى پروبلەمانى ورتاعا سالعاندا ناقتى وقيعاسىن, سالدارىن عانا ءسوز ەتەمىز. نەگە ءتۇپ توركىنىن ىزدەپ, تامىرى قايدا جاتىر نەگە ءتۇبىرىن قازبايمىز دەگەن وي كەلگەن.
بۇرىنعى قازاق ومىرىندە جەكە ادام رۋىنان تىس تىرشىلىك ەتە المايتىن. ويتكەنى كوشىپ-قونسا دا, توپىراقتى ءولىمى مەن تورقالى تويىندا دا, كۇندەلىكتى تىرشىلىگىندە دە, بالاسىنىڭ تاربيەسىندە دە جەكە ءوزى تىرشىلىك ەتپەيتىن. «ۋ ىشسەڭ رۋىڭمەن» دەپ, شالىس باسىپ, جازا باسقاننىڭ دا ايىبىن رۋ بولىپ كوتەرىپ, قۇنىن تولەيتىن. قوعام اتقاراتىن جاۋاپكەرشىلىك قانداي جوعارى دەڭگەيدە بولسا, ءاربىر جەكە تۇلعا دا تۋرا جولدان اۋىتقۋدىڭ قانداي زارداپتارعا اكەلەتىنىن ءبىلىپ, وندايدان بويىن قاشىق ۇستاۋعا تىرىساتىن. اۋىلداعى قىز بالانىڭ عانا ەمەس, ۇلدىڭ دا تاربيەسىنە بۇكىل قوعام كوز تىگەتىن.
ارينە, باق-تىڭ قيىس كەتكەن جەرى از ەمەس, سەنساتسيا قۋىپ, جاڭالىق جەتكىزەمىز دەپ جاماندىقتى جەلپىلدەتىپ كەتەتىن تۇستار جەتىپ-ارتىلادى.
ترەنينگتە وسى ءبىر وتە نازىك ماسەلەنى قالاي جاريا ەتۋدىڭ جولدارىمەن ءبولىسۋ جايى قوزعالدى. جۋرناليست اقپارات جەتكىزۋشى, وقيعانى جاريالاۋ-
شى. ال جەتكىنشەكتەردىڭ جىنىستىق دەنساۋلىعى تۋرالى ماسەلە باق-تىڭ جۇرتشىلىققا جەتكىزۋىندە كەتكەن قاپىدان تۋىپ وتىرعان جوق. سوندىقتان الەۋەتتى ۇيىمداردىڭ ۇلتتىق داستۇرگە نەگىزدەلگەن حالىقتىق ينستيتۋتتاردىڭ قايتا جاندانۋىنا ۇلەس قوسۋىنا مۇمكىندىك بەرۋ تۋرالى ايتىلدى.
ترەنينگتە بالالاردىڭ تىم ەرتە جەتىلۋىندە وتباسىلىق جوسپارلاۋدىڭ ماڭىزىنا نازار اۋدارىلدى.
سونىمەن دەرەكتەر نە دەيدى؟ سوڭعى 5 جىلدا 33 مىڭ ءجاسوسپىرىم قىزدىڭ اياعى اۋىر بولىپ, ونىڭ 10 مىڭى جاساندى تۇسىك جاساتقىزعان. ماسەلەن, الەۋمەتتىك ساۋالداما جۇرگىزىلىپ, وعان ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىنان, قالاسى بار, اۋىلى بار 1166 ۇل-قىزى ارالاس ءجاسوسپىرىم قاتىسقان رەسپوندەنتتەردىڭ 14 پايىزى ەرتە جەتىلگەندەرىن كورسەتكەن. وسى 14 پايىزداعى بالالارعا ساۋالداردى ءارى قاراي تەرەڭدەتە قويعانداعى الىنعان جاۋاپتار جاعا ۇستاتارلىقتاي. ولاردىڭ 8 پايىزدان استامى 14 جاستان, 33 پايىزى 15 جاسىنان باستاپ ەرەسەك ءومىردى باستاپ كەتكەن. ارينە, فيزيولوگيالىق تۇرعىدا قانشا جەتىلدى دەگەنمەن, بالانىڭ اتى بالا. بالالى بولعان بالالاردىڭ سانىنىڭ ازايماۋى كوپتەگەن الەۋمەتتىك قيىندىقتاردى تۋدىرادى. نە وقۋ بىتىرمەگەن, نە ماماندىق الماعان, كامەلەتكە تولماعان بالانىڭ وزىمەن قوسا ومىرگە الىپ كەلگەن بالاسىنىڭ دا بولاشاعى ب ۇلىڭعىر بولارى بەسەنەدەن بەلگىلى. ماماندار تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جالعىز جولى جىنىستىق تاربيە بەرۋ, بالالاردى اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتۋ ەكەندىگىن ايتادى. راس, ەرتە جەتىلگەن بالاعا اقپارات كەرەك. كونتراتسەپتى پرەپاراتتاردى پايدالانۋدى ۇيرەتۋ جوعارىداعىداي پروبلەمانىڭ تۋماۋىنا وڭ ىقپالىن تيگىزەر. بىراق قازىر قوعامداعى بالالاردىڭ 20 پايىزدايى عانا جىنىستىق تۇرعىدا ەرتە جەتىلەدى ەكەن دە, ولارعا قاجەت اقپارات بەرەمىز دەپ جۇرگەندە قالعان 80 پايىزدان استام بالانىڭ ويىنا نە سالامىز, ولاردى جاسىنان ەرتە بەرىلگەن اقپاراتپەن ءبۇلدىرىپ المايمىز با, دەگەن ساۋال تۋادى.
ترەنينگتە شىمىلدىقتىڭ ارعى جاعىنداعى 15 جاستاعى اياعى اۋىر قىز جاعدايىمەن ءبولىستى. جىگىتى وزىنەن 6 جاس ۇلكەن, ماماندىعى دا بار, تاياۋدا ۇيلەنبەك ەكەن. ول ءسىرا, ءوزىنىڭ تىم ەرتەرەك جەتىلگەنىن ەسەپكە السا كەرەك, جاسوسپىرىمدەرگە 15 جاستان باستاپ جىنىستىق تاربيە بەرگەن دۇرىس دەپ ويلايتىنىن جەتكىزدى.
جۋىردا نەكەدەگى ەرلەر بەلسىزدىگىنىڭ 16 پايىزعا جەتكەنىن ب.جاربوسىنوۆ اتىنداعى ۋرولوگيا عىلىمي ورتالىعىنىڭ باسقارما توراعاسى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مىرزاكارىم الشىنباەۆ جاريا ەتكەن ەدى. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمدەۋىنشە, ەگەر ەلدەگى بەدەۋلىك 15 پايىزدان اسسا, بۇل الەۋمەتتىك-دەموگرافيالىق ماسەلەگە اينالادى ەكەن. وسى ترەنينگتە ءمالىم بولعان دەرەكتىڭ ءبىرى جوعارىداعى ەرلەر اراسىندا تۋىپ وتىرعان پروبلەمانىڭ ءبىر ءتىنى ءجاسوسپىرىم ۋاقىتتاعى جويداسىز بايلانىستاردا جاتاتىن كورىنەدى. ماسەلەن, دەيدى ماماندار, الەۋمەتتىك ساۋالدامادا ەرتە جەتىلگەن 15 پايىزعا ءارى قاراي تەرەڭدەتە بەرىلگەن ساۋال بويىنشا ولاردىڭ 24 پايىزى مەرەز, 30 پايىزى سوز, 38 پايىزى تريحومونياز ءتارىزدى اۋرۋ جۇقتىرىپ, جاسىرىن ەمدەلگەنى بەلگىلى بولدى. ال ونداي ەم قابىلداۋلاردان بارلىعى بىردەي قۇلان-تازا ايىعىپ, سوڭىنا ءىز قالدىرمادى دەۋ قيىن, دەيدى دارىگەرلەر. سوندىقتان ۇلت دەنساۋلىعىن ويلاعاندا, دەموگرافيالىق احۋالدىڭ كۇردەلى جاعدايعا ۇرىنۋىنا تەك قىزداردى كىنالاي بەرمەي, ەر بالالار تاربيەسىنە دە كوڭىل ءبولۋدىڭ وزەكتىلىگى العا شىعادى.
ءبىر قۋانارلىعى, بۇۇ حالىق قونىستانۋ قورى قوعامنىڭ بەتىن وسى پروبلەماعا اۋدارۋ ماقساتىندا الەۋمەتتىك ءمانى بار بىرقاتار شارا اتقارۋدا. ياعني وڭىرلەردە جاستار دەنساۋلىقتارىن ساقتاۋ ۇيلەرى اشىلىپ, جاسوسپىرىمدەرگە قاجەتتى اقپارات پەن دەنساۋلىق كۇتىمىنە قاتىستى كەڭەس بەرىلىپ, ءانشى اقمارجان كوشەرباەۆانىڭ (Kaliya) قاتىسۋىمەن «قىز تاعدىرى» اتتى جوبانىڭ جۇزەگە اسۋىنا ۇلەس قوسىپ وتىر. ناتيجەسىندە «قىز تاعدىرى» اتتى بەينەبايان تۇسىرىلگەن. ترەنينگكە قاتىسقان ءانشى ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى پاراقشاسىنا تاعدىرلى قىزداردىڭ كوپتەپ حابارلاساتىنىن ايتتى. راسىندا, قوعام ءوز جاراسىن ءوزى ەمدەمەي, ەلەڭ قىلماي جۇرە بەرسە اسقىنعان دەرتتىڭ مەڭدەمەي قويماسى انىق. ويلانارلىق ماسەلە!
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
