ۇكىاشا اتا – ەرقويان اتا
قۇمايلىقاستان كىلت وڭعا, سولتۇستىك شىعىسقا – قارت تا ءاز-قاراتاۋدىڭ كۇنگەي ەتەك قويناۋى – ۇكىاشا اتا اۋليەگە بۇرىلدىق. ەسكى قارا جولعا تۇستىك. ونشاقتى شاقىرىمداي-اق جول. بۇل جولدارمەن سانداعان مىڭ ادامدار نەشەمە ءجۇز مارتە ءجۇرىپ وتپەدى دەسەڭىزشى. جارىقتىق وسىناۋ جولدار – «قاسيەت, كيە, ەسكىرمەس تاريح, شەجىرە…». جۇك ماشينەسىنىڭ تابانى استىنان بۇرق-بۇرق اتقىلاعان ماي توپىراق ساناڭدى سىڭعىرلاتا سىلكىلەپ, وتكەننىڭ ەلەسى تىنىمسىز بۇلدىراڭ قاعادى.
ءيا-ءا-ءا... جولدا, «ەرقويان اتا» اۋليەگە تىزە بۇگەتىنبىز. قۇران وقىلاتىن. ودان «ۇكىاشا اتاعا» كەلىپ, تاعى دا قۇران باعىشتالىپ, «وگىزتاۋ» اساتىنبىز. سودان, جازعىتۇرى, قارت قاراتاۋىمىزدىڭ جون ارقاسى – تەپ-تەگىس جون... ەسكى, قارا جول – ءتىرى! تولقىپ, تولعانىپ تا بۇلقىنىپ جاتىر. انە… شۇباتىلعان كوش-كەرۋەن كەتىپ بارادى!
«ارۋاق اتتاماڭدار» دەگەن ءسوز بار. اۋدەم بەرىدەگى ەرقويان اتاعا ات باسىن بۇردىق. جارىقتىقتىڭ قابىرىنىڭ ۇزىندىعى ون بەس قادامداي; بيىكتىگى ەكى مەتردەي باستالىپ, ءبىر جارىم مەتردەي اياقتالادى. كەتپەن تاستاردان قالانعان, باس جاعىندا اق ماتا كەرىلگەن باقان اعاش. جان-جاعىندا جىپىرلاعان قورىمدار, ۋاقىت وتكەن سايىن جەرگە ءسىڭىپ, تەگىستەلىپ بارادى. باسىندا شىراقشى, كىشكەنە كۇركە تامى بار. وتىرا قالىپ دۇعامىزدى باعىشتادىق. بۇ جارىقتىق اۋليە ۇكىاشا اتانىڭ كومەكشىلەرىنەن بولسا كەرەك-ءتى...
ۇكىاشا اتا اۋليە – قارت قاراتاۋدىڭ تەگىستىككە ۇلاسارىنداعى قاپتال قويناۋدا. كەسەنەسى قىرىق تا ون بەس شارشى مەتردەي اۋماقتى الىپ جاتىر. تاستان قالانىپ, توبەسى تۇڭكەلەنىپ جابىلعان. قابىرى وتىز-وتىز بەس قادامداي ۇزىندىق (ۇزىن بولۋى – «باسى كەسىلگەندە, قانى شاشىراعان جەر تۇگەل قامتىلعان» دەلىنەدى), ءبىر جارىم مەتردەي بيىكتىك, تاستان قالانىپ, گيپسپەن سىلانىپ, اق ماتامەن كومكەرىلگەن. بەس ءجۇز مەتردەي جوعارىدا سىڭعىرلاعان سىلدىر بۇلاق. سۋى اۋليەنىڭ باس-اياعىنا جەتىپ, تومەندەگى مال قورا, قىستاۋلارعا جەتىپ جىعىلادى. مۇندا جەمىس اعاشتارىنىڭ جەتى اتاسى – جۇزىمگە دەيىن بار. وكىنىشكە قاراي توزىڭقىراپ بارادى. جاتىن, ناماز وقيتىن, تاماق ازىرلەيتىن, تاماقتاناتىن جايلار – قازان-وشاق, ىدىس-اياق, كورپە-توسەككە دەيىن جەتكىلىكتى.
نيەتتەنىپ الىپ شىققان ءۇش توقتىمىزدىڭ ءبىرىن قۇدايعا قۇلشىلىعىمىز جولىندا باۋىزداپ, اۋليەنىڭ باسىندا دا, داستارقان ۇستىندە دە دۇعالارىمىزدى قايتا-قايتا قايىرىپ, «قۇدىققا» بەتتەدىك.
تاريحتان شاما-شارقىمىزشا ماعلۇمات بەرە كەتسەك: ۇكىاشا اتا – تىكەلەي مۇحامەد س. ع. ا. پايعامبارىمىزدىڭ الدىنان قاسيەتتى سوڭعى ءدىنىمىزدى تاراتۋعا شىققان كورىنەدى. «پايعامبارىمىزدىڭ ارقاسىنداعى – جاۋىرىنىنداعى ءمورىن كورىپ, سۇيگەن» دەلىنەدى. ءىرى ادام بولسا كەرەك. تۇيەدە وتىرعانىندا, اياعى جەر سىزار ەكەن. سودان بىردە نامازعا ۇيىپ وتىرعانىندا جاۋلارى باسىن شاپقان. ء(بىر اڭگىمەلەردە ايەلى ساتقىندىق جاساپ, جاۋلارىنا وسال تۇسىن ايتىپ بەرگەن). باسى دومالاعاننان-دومالاپ, قاشىپ بارىپ, ءبىر شاقىرىمدايداعى بەتكەيدەگى تاستىڭ قۋىسىنا (قۇدىققا) ءتۇسىپ كەتكەن. ءسويتىپ, جەر استى سۋى ارقىلى مەككەگە جەتكەن... تاعى ءبىر تاريحتى قوزعاپ وتسەك ابەستىك بولماس: قۇدايسىز قىزىل سوۆەتتىڭ كەزىندە حالىقتىڭ توقتاۋسىز اعىلا بەرگەنىنەن قورىنعانسىپ قىزىل بەلسەندىلەر اۋليەنىڭ قابىرىن دە, كەسەنەسىن دە بۋلدوزەر تراكتورمەن تاس-تالقان ەتىپ, سىرىپ تاستاعان. بىراق تا بۇكىل يمانى تۇزىك مۇسىلمان اعايىندار (بۇ جارىقتىق اۋليەگە وزدەرىمىزدەن – ورتالىق ازيادان باسقا دا, سوناۋ پارسى, اراب ەلدەرىنەن دە زياراتشىلار اعىلىپ جاتادى عوي) جابىلىپ ءجۇرىپ, بۇرىنعىسىنان دا ۇلكەن دە كورىكتى كەسەنە تۇرعىزىپ, قازىرگى قابىرىنىڭ نوبايىن جاساعان. بىرنەشە جىلدار اۋليەنىڭ باسىندا كۇزەتكە تۇرعان, – «قۇدايسىزدار تاعى دا ءبۇلدىرىپ جۇرەر مە ەكەن» دەپ.
ۇيدەي-ۇيدەي شومبال تاستاردىڭ جارىعىنداعى قۇدىقتىڭ تەرەڭدىگى – قىرىق قۇلاشتاي. شەلەكپەن تارتىپ, سۋىن ىرىمداپ ىشەسىز, الىپ تا كەتەسىز. ء«جونسىز ادامدارعا سۋ شىقپايدى» دەلىنەدى. تالاي پەندەلەردىڭ بىرنەشە كۇندەپ باسىندا كوز جاستارىن توگىپ وتىرعاندارىن دا كورگەن ەدىك-اۋ...
ءتيىستى پارىزدارىمىزدى اتقارىپ بولىپ, اۋليەنى دوڭگەلەنە باۋىرىنا باسىپ جاتقان بوز توبەگە كوتەرىلدىك. ءار شوقىداعى وبالاردى – قاراۋىل تاستاردى ارالادىق. كوڭىل تەربەتەر ءتاتتى جەلكەم جەلپيدى. توبە-توبەلەر بىرتە-بىرتە بيىكتەپ, مۇنار تاۋلارعا ۇلاسىپ كەتكەن. قۋارعان راڭنىڭ با, سارعايىپ پىسكەن بوز ءشوپتىڭ بە, ەندى قاقتالا باستاعان قۋىرداقتىڭ با, كوك جەلكەن جۋسان, كيىك وتى, كوكەمارالدىڭ با… سىرلارىن ىشىنە بۇككەن مىنا مىڭداعان جىلدىق تاس-جارتاستاردىڭ با, ولاردىڭ اقتى-قىزىلدى-جاسىلدى شور-شور قىنالارىنىڭ با, الدە ءبارى-ءبارىنىڭ ءبىر قازاندا قايناپ-پىسكەن تۇزدىقتارىنىڭ با, ايتەۋىر – مۇڭكىگەن قويۋ قوڭىر يىستەر تاناۋ-تاڭدايىڭدى قىتىقتاپ, قولقاڭدى اتادى, باسىڭدى جەڭىل عانا اينالدىرادى, ماسايتادى. بىلاي قاراساڭ – ەن دالا… ولاي قاراساڭ – مۇنار دا مۇنار… مۇنار تاۋلار. كوز جانارىڭدى ۇزاتىپ سالساڭ – كوكجيەكپەن قولتىقتاسىپ, ءسىڭىسىپ-اق كەتەسىڭ. «بەۋ, دۇنيە-اي – كەڭ-اقسىڭ-اۋ!؟.»
وگىزتاۋ
ء«بىسسىمىللامىزدى» ايتىپ, وتىز شاقىرىمدايداعى وگىزتاۋعا بەت قويدىق. ۇكىاشا اتانىڭ شىعىسىنداعى جوتاعا كولىگىمىز تىگىنەن ىڭىرانا ىتقىپ شىققان بويى, ءبىرشامادان سوڭ جامانتاستىڭ ورىنە ىلىگىپ, شوقىراقتاپ ءجۇرىپ ءوتىپ, سارىوبانىڭ شوقىسىنا شىقتىق. ودان ءارى قاراتا, وگىزتاۋعا قۇلار ەرنەۋگە دەيىن جازىقتىق – «كىشى جون» دەسەك تە بولار. وڭ قاپتالىمىزداعى «تاڭبالى تاسقا» بۇرىلىپ وتتىك...
وسىناۋ كىشى جوننىڭ ۇستىندە – وگىزتاۋعا قۇلار ەرنەۋدە تۇرىپ, الدىڭىزداعى ايقارىلا جايىلعان قاسيەتتى دە كيەلى كەڭ قۇلاش اڭعارعا كوز جىبەرەسىز دە ويعا باتاسىز: كەڭ قۇلاش اڭعاردىڭ وڭ جاق ورتالىعىندا – توبەسى تاقيا نەمەسە تۇيەنىڭ قومى ىسپەتتى «وگىزتاۋ» تاۋى ايرىقشالانىپ, ايباتتانىپ تا تۇرادى. سول تاقيا يا قوم ىسپەتتى توبەسى – جاۋگەرشىلىك كەزەڭدەردەگى قورعان. قورعاننىڭ ءتىپ-تىك شىڭىراۋ ارعى استى – سوناۋ ۇلكەن جوننان – التىنبۇلاقتان باستالاتىن ۇيرەكاتا وزەنى. اڭعاردىڭ سول جاعىندا – قاسقاشانىڭ وزەنى, ەكى وزەن اڭعاردىڭ اياقتالار جەرىنەن قوسىلىپ («قوسپا» اتالىنىپ), قۇمايلىقاس, اقسارى جازىعىنا كەتىپ جاتىر. مەنىڭ اكەم جارىقتىق – باقشا (باقداۋلەت) ايمەن ۇلى (1904-1985 ج.ج.) ايتا بەرۋشى ەدى: «وگىزتاۋدىڭ ورمانىنان اتساڭ وق وتپەيتىن» دەپ. ءبىزدىڭ ءوزىمىز دە شەت-جاعاسىن كوردىك قوي: ۇلكەن باۋ, سىزدىقتىڭ باۋى, سارسەننىڭ باۋى, تۇرىمبەتتىڭ باۋى... نايزاباي... دولانا بۇلاق... تال-تەرەك, ءسامبى تالدارى نايقالىپ, ورىك, تۇت, الما-الشالارى توگىلىپ جاتاتىن. «جانكەشتى قىزىل سوۆەت» ورىكتەرىن تۇيە-كەرۋەنمەن تۇركىستانعا تاسىپ, ودان ءارى ماسكەۋ جاققا اسىراتىن دا ەدى-اۋ. «قازاق ەگىن ەكپەگەن» دەيدى (وزدەرىمىز دە). وتىرىك. وگىزتاۋدىڭ – ەكى وزەننىڭ قيا بەتكەيلەرىنىڭ ءبارى قارا تاستى قىرشىپ-قوپارىپ سالىنعان وقپان ارىقتار. قولدان جاسالعان وقتاي تەپسەڭدەر. ەگىنشىلىك ەتەك العان كادۋىلگى مالىمىزبەن بىرگە. «ەگەمەن تارى پىسكەن جوق, قاراشور بوجبان تۇسكەن جوق» دەگەن سودىرلاردىڭ (قاراقشىلاردىڭ) ءسوزى سودان قالعان. ءۇي-جايلار, مەشىت-مەدرەسەلەر تاستان قالانعان, بۇگىندەرى ىزدەرى عانا سايراپ-سىڭسىپ جاتىر... (وگىزتاۋدىڭ بار قىزعىلت-كۇرەڭ شەلپەك تاستارىن بۇگىندەرگى حارام اقشانىڭ يىسىنە ەلىتىپ, ەسىنەن تانعان يمانسىزدار تاسىپ اكەتتى عوي). وگىزتاۋدىڭ تەرەڭ جىرالارىندا شۇڭعىل اپاندار بار «زىندان» دەيدى حالىق. مەنىڭشە, بۇلار – پاتشالىق رەسەي كەزىندە اعىلشىنداردىڭ «جارىلعىشپەن» جاساعان شاحتالارى. اينالا تولى قاپ-قارا كۇيگەن تاستار. بالكىم, بۇرىندارعى ءوز بابالارىمىز دا بولار كەن قازعان, قارۋ-جاراق, تۇرمىستىق زاتتار جاساۋ ءۇشىن؟..
جانە دە ءبىر ايتىپ وتەرىمىز: قارت تا كونەكوز, ءاز-قاراتاۋ – ەرتە-ەرتە كەزەڭدەردە ەڭ بيىك تاۋلاردىڭ ساناتىنان بولعان; بىرتىندەپ شوككەن. ونىڭ ورنىنا ء«بىرى شوككەن سوڭ, ەكىنشىسى ىتقىپ شىقپاي ما», – بۇگىندەرگى جاس تا تاكاپپار تاۋلار – الاتاۋلار, ءتاڭىر تاۋلار ءوسىپ-ءونىپ شىققان.
جالپى, قارت قاراتاۋدىڭ ەكى بەتى – كۇنگەيى مەن تەرىسكەيى «اۋليەلى» جەرلەرگە تولى ەكەندىگىن دە ايتىپ وتەلىك. كۇنگەيدەگى: «سايرامدا – سانسىز باپ, تۇركىستاندا – تۇمەن باپ, باپتاردىڭ بابى – ارىستان باپ»; «ۇكىشا اتا, ەرقويان اتا, ۇيرەكاتا, بالىقشى, قاراشاش انا»; تەرىسكەيدەگى: «ىسقاق باپ, بابا-اتا, قارا بۋرا, اقسۇمبە, اقبيكەش, ت. ت.».
ۇيرەكاتا
بۇيىرلەي قىسقان, قۇلاما ەكى تاۋدىڭ ارالىعىنان – ۇيرەكاتانىڭ جىنىستى شاتقالىنان, بۇرالاڭ-بۇلتىڭ وزەنىنەن ءارلى-بەرلى كەشكىلەپ ءجۇرىپ ءوتىپ, اۋليەنىڭ باسىنا دا جەتتىك. ۇيرەكاتا اۋليە دە ۇكىاشا اتانىڭ كومەكشىلەرىنىڭ بىرىنەن بولسا كەرەك-ءتى... وزەننىڭ يرەلەڭ بۇرىلىسىنداعى قيا بەتكەيدە تاستان قالانعان كىشىگىرىم – ىقشام كەسەنە. كەسەنەنىڭ ىشىندە اۋليەنىڭ قابىر-مۇردەسى, جانىندا تاعى ءبىر قابىر – «ۇيرەكاتانىڭ اناسى الدە قىزى» دەپ ايتىلادى. تاباق بۇلاقتىڭ – بۇگىندەرى قاڭسىپ قالعان (وگىزتاۋدىڭ, جالپى, قاراتاۋدىڭ سۋلارىن كەنتاۋدىڭ دۇنيەجۇزىلىك رەكوردشىل «ستاحانوۆشى» شاحتالارى جۇتتى ما, الدە «ادام جالماۋىزدىڭ» ءوزى مە, ءبىر قۇدايىم بىلەر) – باسىنداعى بەلۋاردان كەلەر كوك-مايسانىڭ ۇستىنە كىلەم-تەكەمەتتەرىمىزدى توسەپ, جايلانىسىپ الدىق. مالىمىزدى باۋىزداپ-سويىپ, داستارقانىمىزدى جايىپ, جوعارىدا ەگىن سالىپ, مال ۇستاپ, جاز جايلاپ كيىز ۇيدە وتىرعان ەكى «جەتىمدەر» وتباسىن شاقىرىپ, دۇعامىزدى باعىشتادىق...
ءتۇس اۋا, جوعارىداعى بايمەن اتانىڭ (ايمەن اتانىڭ اعاسى) باۋىنان, ءالى اتانىڭ (ايمەن اتانىڭ ءىنىسى) قىستاۋىنان ءوتىپ, سولتۇستىك باتىستاعى ۇيرەكاتانىڭ ءور اسۋىنان اسىپ, دولانا بۇلاققا زاۋىلداعان كۇيى قۇلادىق. دولانا دەسە – ىرىلىگى الشاداي كۇرەڭ-قوڭىر جەمىستەر, كۇز-كۇزەۋدە پىسەدى. بيىك تەپسەڭنىڭ استىندا قۇم-قيىرشىعى بۇرقىلداپ اتقىلاپ جاتقان (ۆۋلكان ىسپەتتى) كيىز ءۇيدىڭ اۋماعىنداي تەلەگەي بۇلاق, (ارينە, بۇگىندەرى ورتايىپ قالعان) – ءبىر وزەن-سۋ ءبىر-اق اعىپ شىعادى. بۇل وزەن كوپ ۇزاماي قاسقاشانىڭ وزەنىنە قيسىنداپ بارىپ قوسىلادى.
ۇلكەن وگىزتاۋ اڭعارىنان كىشى جاربۇلاق الابىنا اسا بەرە, قيا بەتكەيدەگى شيلىبۇلاققا توقتادىق. بال-شەكەر سۋىنان ءسىمىرىپ, ءشولىمىزدى باستىق. شيلىبۇلاقتا وتىرىپ, تومەندەگى سوناۋ قوسپاعا كوز جانارىڭىزدى ۇزاتساڭىز – اياگوز-انا قىستاۋى, بەكايدار قاراباي ۇلى بابامىزدىڭ (بايمەن, ايمەن, ساڭعىلباي, ءالى اتالاردىڭ اكەسى) مەكەنى. كوزىڭىزگە جاس ءۇيىرىلىپ, ساعىم دا ساعىنىش تىلسىم ءبىر كۇيگە ەنىپ سالا بەرەسىز... ەندى دىڭگىل توبەنى اينالىپ ءوتىپ, قارت قاراتاۋىمىزدىڭ ەڭ بيىك نۇكتەسى – مىڭجىلقى-بەسسازدىڭ كۇنباتىسىنداعى شۇقىرقاناتتان باستاۋ الاتىن, شاڭىراقسالدىمەن تولىعاتىن مول سۋلى وزەنگە قۇلديلايمىز. ودان جوڭعار-قالماق قىرعىنىنداعى «تاما باتىر» ارۋاقتىڭ قابىرىنە تاعزىم ەتىپ, تىكەسىنەن-تىكە تەمىراستاۋ بيىگىنە تارتامىز. ءاي, كولىگىڭىزدىڭ ءبىر قينالاتىن جەرى... سول جاعىڭدا – سۇستانعان ۇكىتاۋ مۇلگيدى, ودان ءارى – اسقاقتانعان پىستە تاۋ تۇنجىرايدى...
ءاۋپىرىم-ءتاڭىرىمىزدى ايتىپ ءجۇرىپ, قارت تا ءاز-قاراتاۋىمىزدىڭ جون ارقاسىنا – بيىك جونعا كوتەرىلدىك. مۇنداي جوندار ءاربىر ۇلكەن وزەندەردىڭ ارالىعىندا بار. پىشاقپەن كەسكەندەي تەپ-تەگىس, قانداي كۇش ەكەن-ءا, تاۋدىڭ توبەسىن تەگىستەپ قيىپ وتكەن؟!.» ءشوپتىڭ (كوبىسى دارىلىك) قىرىق اتاسى ىرعالىپ-جايقالادى; ارەگىدىك كوكوراي ساز. ەڭ ءبىر تاڭىرقارىڭ – تاۋدىڭ وسىناۋ بيىك توبەسىندە سۋى شۇپىلدەگەن تابيعي قۇدىق. اڭىزي تاريح: «جىلاعان اتانىڭ جاڭا تۋعان بوبەك-بالاسى قاشىپ كەلە جاتىپ وسى قۇدىققا توقتاعان; سۋ ءىشىپ, ءبىرشاما اينالاسىنداعى جالپاق تاستاردى ساۋساقتارىمەن شۇقىلاپ ويناپ وتىرعان» دەلىنەدى جالپيعان تاستاردىڭ بەتتەرى شۇپىرلەگەن مايدا-مايدا ۇڭعىشاقتار.
وھ, شىركىن, اڭسارلانعان «جىلاعان اتامىزعا» دا جەتتىك-اۋ! ەكى بۇيىردەن قاۋسارلاي قىسقان, ۇشارىنا قاراساڭ تاقياڭ تۇسەر تاۋلار وزەنگە كەلىپ ءبىر-اق تىرەلگەن, وزەننىڭ ەكى جاعاسىندا اياق باسار ارتىق-باس ورىن جوق ەسەبى. تەك, كۇنشىعىس تاۋدىڭ ءتۇپ ەتەگىندە تۋلاقتاي عانا كوگەسىندى الاڭقاي. شىراقشىنىڭ جايى. قازان-وشاق, ىدىس-اياق, كيىز-كىلەم, كورپە-توسەكتەر تۇراتىن باستىرمالى تام. تاۋدىڭ اۋدەم بيىگىندە اپپاق قۋداي قۋراعان ءزاۋلىم بايتەرەك, – جاي ءتۇسىپ ىرسالانعان بولسا كەرەك. اينالامىزداعى بەينە ءبىر ديۋ ىسپەتتى شومبال جارتاستاردان ساۋمىلدەگەن تامشىلار – سوناۋ ۇشارلاردان باستاپ, تاۋ-تاستاردىڭ استىن كەۋلەپ, وسىمدىكتەردىڭ تامىرلارىن ارالاپ, ءسۇزىلىپ تە سىرسىلىپ ءوتىپ جاتقان ءنارلى دە دارۋمەن سۋ. جارتى ساعات وتەر-وتپەس, ءتورت-بەس مەتر بيىكتىك تەكپىشەكتىڭ سول بۇيىرىندەگى اپان-ۇڭگىردەن ءبىر ارىق سۋ سالدىرلاپ-گۇلدىرلەپ اعىپ كەپ بەرسىن!.. جاپا-تارماعاي, شۇپىرلەسىپ, ءبارىمىز ءبىر ادامداي بوپ جابىسىپ-قابىسىپ, توبەمىزدەن ارقىراعان قاسيەتتى دە كيەلى سۋدىڭ استىنا تۇرا-تۇرا قالىستىق. ىشىمىزدەن – جان-جۇرەكتەرىمىزدەن شىققان ء«بىسسىمىللامىز دە, اللاھۋىمىز دا, شۇكىرشىلىك-تاۋبەمىز دە, ءبارى-ءبارى دە» اقتارىلىپ-توگىلۋدە... بەس-التى مينۋتتەي وتكەندە, توبەمىزدەن ارقىراي قۇلاعان ءبىر ارىق سۋ پىشاق-كەستى, ساپپا تيىلعان!.. بۇل سۋ, وسىلايشا, ءاربىر جارتى ساعاتتاي ۋاقىتتا ارقىراي اعىپ, كىلت دوعارىلىپ, قايتالانىپ تۇرادى. جەر استىندا كىم اشىپ-جاۋىپ تۇر؟.. مۇنى دا بىلە بەرمەيمىز.
ءبىر قىزىعى, مالمانداي بولعان ءۇستى-باسىمىز دەمدە كەۋىپ كەتكەن بۇل دا ءبىر سۋدىڭ قاسيەتى-اۋ, قۇدىرەتتىڭ ءىسى. اڭتارىلىپ, نە بولعانىن ءتۇسىنىپ تە ۇلگىرمەي, وشارىلىپ, وتىرىسىپ قالعانبىز. سالدەن سوڭ, ءوز-وزىمىزگە كەلىپ, تاعى دا بىلگەنىمىزدى قايتارا-قايتارا وقىپ, جان-جاعىمىزدى بارلاي باستادىق. وتىزشاقتى قادامداي جوعارىدا ۇلكەن قاقپاتاس. قاقپا تاستىڭ ءبىر مەتردەي اشىق ارالىعىنان وزەن سۋى سىعىلا سارقىراپ, كوك بورەنگە بۇرقىراي قۇيىلۋدا. ويپىر-اي, كوك بورەنگە بىلايشا قاراساڭىز – تەرەڭدىگى جارتى-اق مەتردەي كورىنەر; ال, ىشىنە ءتۇسىپ كورسەڭىز (تاستاي – بالداي دا سەزىنەر قاسيەتتى سۋعا ىرىمداپ سۇڭگىدىك تە عوي) – قولىڭىزدى جوعارى سوزعاننىڭ وزىندە بويلامايسىز!.. بۇل نە كەرەمەت!؟ مۇنىڭ شەشۋى دە جۇمباعى سول: سۋ – كىرشىكسىز تابيعي تازا.
اڭىزي تاريح: ەرتە-ەرتە زامانداردا, تۇركىستاننىڭ ماڭىندا شال مەن كەمپىر ءومىر ءسۇرىپتى. بالالارى بولماپتى. جاراتقان جالعىز يەسىنە نالىپ تا جۇرەر ەكەن. سودان, ءبىر كۇندەرى, بۇگىندەرگى «مەس» اتالاتىن ەلدى مەكەندە كەمپىر جۇكتى بولىپ, ۋاقىت-مەزگىلى جەتكەندە بوسانىپ, بالا ورنىنا – مەس (قارىن) تۋادى. شال مەن كەمپىر: «ا, قۇداي, بالا بەرمەي – مەس بەرگەنىڭ قايسى» دەپ تاعى دا ناليدى. سو مەزەت, مەس جارىلىپ كەتىپ, ىشىنەن شىققان بالا تاۋدى بەتكە الىپ جۇگىرە جونەلەدى. شوشىنىپ قالعان شال مەن كەمپىر, اپىل-عۇپىل ەستەرىن جيىسىپ, بالانى قۋىپ كەپ بەرەدى. و كەزدەرى قۇرعاقشىلىق بولىپ, مىنا وزەن دە سۋالىپ, ەل قيىنشىلىققا كەزىككەن ۋاق ەكەن. بالا سايدى قۋالاي جۇگىرگەننەن-جۇگىرىپ (قاشىپ), سودان, جونداعى قۇدىققا كەلىپ ءشولىن باسىپ, ءبىرشاما ۋاقىت تاستى شۇقىلاپ ويناپ وتىرىپ, الگى كەزدەگى «پالۋان تاستى» ورناتىپ-بەكىتىپ, قازىرگى وزدەرىمىز كۋا بولىپ وتىرعان وزەن جاعاسىنداعى – بيىك تەكپىشەكتەگى ۇڭگىرلەردىڭ بىرىنە كىرىپ كەتىپتى. جىلاپ-سىقتاعان شال مەن كەمپىر دە جەتە-جىعىلىپ, بالا كىرگەن ۇڭگىردى باعىپ وتىرىپ قالىپتى. ءبىرشاما ۋاقىتتار وتكەندە, ۇڭگىردەن بالانىڭ كۇڭگىرلەگەن داۋسى ەستىلەدى: «اكە, انا, ەلگە قايتىڭىزدار, ارقالارىڭىزدان ءبىر وزەن سۋ ىلەسىپ وتىرادى, بۇرىلىپ قاراۋشى بولماڭىزدار, مەن ەندىگى وسىندا قالامىن, ىزدەپ اۋرەلەنبەڭىزدەر» دەگەن. امالسىز, جىلاپ-سىقتاعان اتا-انا ەلدەرىنە بۇرىلادى, ءبىر وزەن سۋ ىلەسىپ وتىرادى. ەلگە جەتىپ قالعاندارىندا, شىدامدارى تاۋسىلىپ, ارقالارىنا بۇرىلىپ قاراپ قالادى. سو مەزەت, جەر ويىلىپ كەتىپ, ءبىر وزەن سۋ سول ويىققا قۇيىلىپ, جوق بوپ كەتە بارادى. قازىرگى كۇنى دە, «مەس» اتالاتىن ەلدى مەكەننىڭ اۋدەم جەلكەسىندە وزەننىڭ سۋى اپانعا قۇيىلىپ, ءۇزىلىپ جاتىر.
«سول كۇندەردەن باستاپ, ەل سۋلانىپ, نارلەنىپ, ەسىن جيىپ تا قالعان ەكەن» دەسەدى. اۋليەلى مەكەننىڭ – «جىلاعان اتا» اتالۋى دا سودان قالىپتى...
اۋليەنىڭ باسىندا تۇنەمەلەپ, – قۇدىرەتى شەكسىز جاراتقان جالعىز يەمىزگە سانسىز قۇلشىلىعىمىزدى ايتىپ, ارۋاقتارعا دۇعالارىمىزدى باعىشتاپ, ەرتەسىنە ساسكە تۇستە توبەمىزدەگى بيىك جونعا جىپكە تىزگەندەي ىركەس-تىركەس كوتەرىلىپ, كولىگىمىزگە جايعاسىپ الىسىپ, تومەن قاراتا – ەل-جۇرتىمىزعا قاراي زىرعىپ كەلەمىز.
جايلاپ, ساپارلاس اعايىندارىمنىڭ جۇزدەرىنە كوز سالىپ قويامىن: ۇلكەن كىسىلەر, اپالار, قاتارلاس ءھام جاسى كىشى باۋىرلار, بالالارعا دەيىن, ءبارى-بارلەرىنىڭ دە – جۇزدەرى نۇرلانىپ, جان-دۇنيەلەرى تولايىپ, بۋسانىپ تا بۋىرقانىپ, تىلسىمدانىپ, ەرەكشە ءبىر كۇيگە ەنگەن. ءبارى-ءبارىمىز دە – كوكىرەك-سارايلارىمىز اشىلىپ, جاڭارىپ تا جاسارىپ, وزگەرىپ سالعاندايمىز... «انادان جاڭا تۋعاندايسىڭ دا-اۋ...»
مىنە, انەكي, «رۋح» كۇشى! قۇدىرەت كۇشى.
يگىلىك ايمەن
