مەملەكەت – تاريحي قۇبىلىس. ول ادامزات بالاسىمەن بىرگە تۋماعان. العاشقى قاۋىمدىق قۇرىلىس مەملەكەت دەگەندى بىلمەگەن. ول جەكە مەنشىكتىڭ پايدا بولۋىمەن بىرگە عانا ومىرگە كەلگەن. مەملەكەتتىڭ شىعۋىن ديدرو, گوببس, رۋسسو سياقتى فيلوسوفتار قوعامدىق كەلىسىمنىڭ جەمىسى, ياعني ادامدار جەكە مەنشىكتى قورعاۋ جانە قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋ ءۇشىن ءوزارا كەلىسىمگە كەلۋ جولىمەن دۇنيەگە كەلگەن دەپ ءتۇسىندىرەدى. ادامدار وزدەرىنىڭ تابيعي قۇقىقتارىنىڭ ءبىر بولىگىن ءوز ەركىمەن مەملەكەت بيلىگىنىڭ ۇلەسىنە بەرگەن دەپ ۇعىندىرادى. ال فۋرە بولسا, بۇعان قارسى. قوعامداعى ازاماتتاردىڭ ءبارى بىردەي جەكە مەنشىككە يە ەمەس, كوبىندە ەش بايلىق جوق. سوندىقتان دا ولار ءوز ەركىمەن قوعامدىق كەلىسىمگە مويىنسۇنا قويمايدى. ارقايسىسىنىڭ مۇددەلەرى ءارتۇرلى. ماركسيستەر بولسا, مەملەكەت قوعامدىق كەلىسىمنىڭ ناتيجەسى ەمەس, سوتسيۋمداعى ۇستەم تاپتىڭ ءوز مۇددەسىن قورعاۋدىڭ, ەكىنشىسى, تاپتىڭ قارسىلىعىن جويۋدىڭ قۇرالى دەپ تۇسىندىرەدى.
قوعامداعى ەڭبەك ءبولىنىسى كەزىندە بىرەۋدىڭ ۇستەم جاعدايعا, ەكىنشىسىنىڭ باعىنىشتى جاعدايعا تۇسەتىنى ءسوزسىز. 
ماسەلەن, ءبىر وتباسىنىڭ وزىندە تابىستى كوپ تاباتىن وتاعاسى ايەلى مەن بالالارىنا بيلىك جۇرگىزەدى. ولاردى ءوز امىرىنە ءتاۋەلدى ەتەدى. ايەل مەن بالا وتباسىنىڭ يەسىنە باعىنىشتى بولادى, ويتكەنى, ول ءۇي ءىشىن اسىراۋشى, تاماقتاندىرىپ, كيىندىرەتىن دە سونىڭ ءوزى.
ال قوعام جەكە وتباسىلاردان قۇرالادى. ولاردىڭ تابىستارى دا ءارتۇرلى, قوعامداعى ورىندارى دا ءارتۇرلى. الەۋمەتتىك ستاتۋسى ولاردىڭ بايلىعىنا, مەنشىگىنىڭ كولەمىنە تىكەلەي بايلانىستى.
ف.ەنگەلستىڭ: «مەملەكەت دەگەنىمىز, ءبىر توپتىڭ ەكىنشى توپتى باسىپ-جانشۋدىڭ ماشيناسىنان باسقا ەشتەڭە ەمەس», – دەگەنى بەلگىلى, ياعني ول ەشقانداي دا قوعامدىق كەلىسىمنىڭ جەمىسى ەمەس, ولاي بولۋى مۇمكىن دە ەمەس. ويتكەنى, ەشبىر تاپ ءوزىن باسىپ-جانشيتىن قۇرالدىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە مۇددەلىلىك تانىتپايدى. تەك قوعامدا ۇستەمدىككە يە بولعاندار عانا قولىنداعى بايلىعى مەن بيلىگىن ساقتاۋ ءۇشىن مەملەكەتتىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە ءمۇددەلى بولادى. مەملەكەت قوعامعا قىزمەت ەتۋگە, ەلدىڭ تىنىشتىعىن ساقتاۋعا, ونى سىرتقى شابۋىلدان جانە ىشكى قارسىلىقتاردان قورعاۋعا قاجەت بولعاندا زاڭدى تۇردە كۇش قولدانۋعا قۇقىعى بار فەنومەن بولىپ تابىلادى. مەملەكەتتىك بيلىك بۇكىل ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتى, قوعامداعى تىنىشتىقتى ساقتاۋدى, مەنشىك يەلەرىنىڭ مۇددەسىن قورعاۋدى, سولارعا قولايلى جاعداي تۋعىزۋدى جۇزەگە اسىرادى. سونىمەن بىرگە جالعىز ءىرى مەنشىك يەلەرىنىڭ عانا ەمەس, ولارعا جالدانىپ جۇمىس ىستەۋشىلەردىڭ دە مۇددەسىن قورعاعان كەيىپ بىلدىرەدى. ولارعا ءىشىنارا جاعداي جاساپ, الەۋمەتتىك شارالاردى ىسكە اسىرادى, وقتىن-وقتىن جالاقىلارىن كوتەرىپ, سالىقتارىن ازايتادى. بىراق بۇل جالدامالى جۇمىسكەرلەردىڭ تۇبەگەيلى مۇددەسىن شەشە المايدى. تەك الەۋمەتتىك تىنىشتىقتى ساقتاۋدى, ەل ىشىندە سىلكىنىس, ب ۇلىنشىلىك ەتەك الماۋىن عانا كوزدەيدى. سوندىقتان ف.ەنگەلس ءحىح عاسىردىڭ سوڭىندا اقش-تاعى مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ قوعامنان وقشاۋلانۋ پروتسەسىن قاتتى سىنعا الدى. «مى ۆيديم تام دۆە بولشيە باندى پوليتيچەسكيح سپەكۋليانتوۆ, كوتورىە پوپەرەمەننو زابيرايۋت ۆ سۆوي رۋكي گوسۋدارستۆەننۋيۋ ۆلاست ي ەكسپلۋاتيرۋيۋت ەە پري پوموششي سامىح گريازنىح سرەدستۆ ي دليا سامىح گريازنىح تسەلەي, ا ناتسيا بەسسيلنو پروتيۆ ەتيح دۆۋح بولشيح كارتەلەي پوليتيكوۆ, كوتورىە ياكوبى ناحودياتسيا ۋ نەە نا سلۋجبە, ا ۆ دەيستۆيتەلنوستي گوسپودستۆۋيۋت ناد نەي ي گرابيات ەە». (ك.ماركس, ف.ەنگەلس, يزب.سوچينەنيا. ت.4. س 309).
ءبىزدىڭ ەلىمىز, اتا زاڭىمىزدا جازىلعانىنداي, دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت قۇرۋعا بەرىك باعىت ۇستاپ وتىر. مەملەكەت ءۇشىن ەڭ باستى قۇندىلىق ادام جانە ونىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىعى بولىپ تابىلادى. مەملەكەت وزىنە تيەسىلى قۇزىرەتىنە ساي وسى ماقساتتى ورىنداۋ جولىندا قىزمەت ەتىپ كەلەدى. مەملەكەتتىڭ تارتىمدىلىعى, پارمەندىلىگى, الەۋمەتتىك ۇنامدىلىعى حالىقارالىق فورۋمدار, سپورت جارىستارىن, كينوفەستيۆالدار, مادەنيەت كۇندەرىن وتكىزۋمەن عانا ولشەنبەيدى. بۇلار, ارينە, ەلدى تانىتۋ ءۇشىن قاجەت, بىراق بۇل باستى ءولشەم ەمەس. باستى ولشەم – مەملەكەتتىڭ زاڭدىلىقتى ساقتاۋى, ەڭبەك ەتۋگە قولايلى جاعداي تۋعىزۋى, ادام قۇقىعى مەن بوستاندىعىن قورعاۋى, تىنىعۋعا, ءبىلىم الۋعا, كاسىبي شەبەرلىگىن شىڭداۋعا قولايلى جاعداي جاساۋى بولىپ تابىلادى.
مەملەكەتتىڭ ءوز ازاماتتارىنىڭ مۇددەسىن ىشتە دە, سىرتتا دا قورعاي ءبىلۋى, ءار ازاماتتىڭ ءوزىن ەركىن سەزىنۋى ارقاسىندا ۇلكەن وتانىنىڭ تۇرعانىن ءاردايىم تۇيسىنە ءبىلۋى مەملەكەتتىڭ بەدەلىنە قىزمەت ەتەدى. وسىنداي مەملەكەت قانا ءوز ازاماتتارىنىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنەدى, قۇرمەتىنە يە بولادى. ونى سىرتقى جاۋلاردان قورعاۋعا اركەز دايىن تۇرادى. ەلدە ەركىندىكتىڭ سالتانات قۇرۋى مەملەكەتتىڭ حالىقارالىق بەدەلىنىڭ بىردەن-ءبىر كورسەتكىشى بولىپ تابىلادى.
الەۋمەتتىك سانالۋاندىق جاعدايىنداعى قازىرگى زاماندا مەملەكەتتىڭ ءرولى مەن ءمانى تۋرالى كوپ ءسوز بولا باستادى, بيىلعى 7 قىركۇيەكتە رەسەيدىڭ ياروسلاۆل قالاسىندا بولىپ وتكەن الەمدىك ساياسي فورۋم وسى ماسەلەگە ارنالدى. كۇن تارتىبىنە بۇل ماسەلەنىڭ قويىلۋى كەزدەيسوق ەمەس. مەملەكەتتىڭ تۇرلەرى مەن فۋنكتسياسىنا تۇرلىشە كوزقاراس قالىپتاسا باستادى, ءبىر ساياساتكەرلەر ۇلتتىق مەملەكەتتىڭ تاعدىرىنا كۇمانمەن قارايتىن بولدى. بۇگىنگى جاھاندانۋ جاعدايىندا ۇلتتىق مەملەكەت ءوزىن ءوزى ساقتاي الا ما, ونىڭ بولاشاعى بار ما دەگەن سۇراق كوبەيە ءتۇستى. مىسالعا اقش-تى الايىق. بۇل ەلدە ارجاقتان كەلگەن كەلىمسەكتەر جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن بەلگىلى كۇرەستەن سوڭ «بالقىتۋ قازانىنا» ءتۇسىپ, بارلىعى دا امەريكالىق اتالىپ كەتتى. سونى ءبىز باسقالارعا ۇلگى ەتىپ, العا تارتىپ كەلگەن ەدىك. ەندى بۇل ەلدەگى بالقىتۋ قازانى باسقا جەرلەردە ناتيجە بەرمەدى. ەۋروپا ەلدەرىنە جۇمىس ىزدەپ كەلگەن ازيا مەن افريكا كەلىمسەكتەرى جەرگىلىكتى حالىقپەن كىرىكپەدى. ولار كەلگەن ەلدەرىنىڭ ءتىلىن ۇيرەنگەنمەن ءوز ۇلتىنىڭ مادەنيەتىنەن, داستۇرىنەن, ادەت-عۇرپىنان, دىلىنەن, تىلىنەن قول ۇزە قويمادى. امەريكالىق ءتاجىريبە ومىرگە كىرىگە قويمادى. «بالقىتۋ تايقازانى» ءىس جۇزىندە ءوزىن اقتامادى. جاڭا ەلدەرگە قونىستانۋشىلار تاسقىنى تايقازاندا قايناپ بالقىپ كەتە المادى. ومىرگە امەريكالىق بۇل «بالقىتقىش قازاننىڭ» ورنىنا جاڭا اعىم كەلدى. ءارتۇرلى ەتنوكونفەسسيالىق توپتاردى ۇلتتىق-مەملەكەتتىك يدەنتيفيكاتسيالاۋ كونتسەپتسياسى تۇجىرىمدالدى. ول مۋلتيكۋلتۋراليزم دەپ اتالدى. مۇنىڭ يدەولوگتارى دانيەل كون-بەنديت پەن توماس شميد بولدى. ولار ەتنو-كونفەسسيالىق جانە ەتنومادەني توپتاردىڭ شوعىرلانىپ, ساياسات جانە قۇقىق جۇزىندە ۇلت مەملەكەتتەردىڭ شەڭبەرىندە وزدەرىنىڭ جەكە-دارا زاڭدارىمەن ءومىر سۇرۋىنە رۇحسات ەتىلۋىن جاقتايدى. بۇل ەل ىشىندەگى ەتنيكالىق, ءدىني قاقتىعىستاردىڭ ەتەك الماۋىنا كومەكتەسەدى. كۆوتا ارقىلى قونىس اۋدارۋشىلاردى قابىلدايتىن ەۋروپا ەلدەرى ولاردىڭ ەكونوميكالىق جانە باسقا سۇرانىستارىن قاناعاتتاندىرۋدى ءوز مويىندارىنا الۋلارى كوزدەلەدى.
مۋلتيكۋلتۋراليزمنىڭ نەگىزىندە شاعىن ەتنيكالىق جانە ءدىني توپتاردىڭ مۇددەسىن كوزدەۋ سياقتى دەموكراتيالىق مازمۇندار جاتقانىمەن, ءىس جۇزىندە ول ۇلتتىق مەملەكەتتەردە قوعامدىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. سوڭعى ۋاقىتتا فرانتسيادا, ۇلىبريتانيادا بولعان يمميگرانت-جاستاردىڭ ب ۇلىنشىلىگى, كوشە ءتارتىبىن بۇزۋى, عيماراتتاردى تالقانداپ, ءدۇكەندەردى توناۋى وسىعان ءدالەل. سوندىقتان دا ا.مەركەل, د.كەمەرون, ن.ساركوزي سياقتى مەملەكەت باسشىلارى مۋلتيكۋلتۋراليزم يدەياسى ءومىردە ءوزىن اقتامادى, تۇيىققا ءتىرەلىپ, داعدارىسقا ۇشىرادى دەپ جاريالادى.
شىندىعىندا, ءبىر ۇلتتىق مەملەكەتتە سىرتتان قونىس اۋدارعاندار ءارتۇرلى ەتنيكالىق, كونفەسسيالىق توپتاردىڭ ساياسي, مادەني, الەۋمەتتىك, ءدىني تالاپتارىن مۇلتىكسىز قاناعاتتاندىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ماسەلەن, گەرمانيا حالقىنىڭ 20 پايىزىن يمميگرانتتار قۇرايدى. يمميگرانتتاردىڭ ەتنيكالىق مەنتاليتەتى, مادەنيەت جانە ءبىلىم دارەجەسى, پسيحولوگيالىق جانە كاسىبي داعدىلارى ولاردىڭ جەرگىلىكتى ۇلتپەن كىرىگىپ كەتۋىن قيىنداتادى. سوندىقتان دا ۇلتتىق مەملەكەتتەر سىرتتان كەلىپ قونىستانۋشىلاردى وزدەرىنىڭ ەگەمەندىگىنە قاۋىپ توندىرەتىن فاكتور دەپ سانايدى.
باتىستا دا, شىعىستا دا, بۇرىنعى كەڭەس وداعى ەلدەرىندە دە كوپكونفەسسيالىق, كوپەتنوستىق قاۋىمداستىققا ازىرشە تەوريا جۇزىندە دە, پراكتيكا جۇزىندە دە سوڭعى نۇكتە قويىلعان جوق. كوڭىلگە دەمەۋ بولاتىن جاي, ءبىزدىڭ قازاقستاندا بۇل ءماسەلە ءتاپ-ءتاۋىر جۇزەگە اسىرىلىپ وتىر. كوپەتنوستىق, كوپكونفەسسيالىق ەلدىڭ تۇتاستىعىنا, حالىقتاردىڭ ىنتىماعىنا كولەڭكە ءتۇسىرىپ وتىرعان جوق. مۇنى تولىق سەنىممەن ۇلت كوشباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەلدىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىن, دالىرەك ايتقاندا, ۇلت ساياساتىن كورەگەندىكپەن, سابىرلىلىقپەن, بىلگىرلىكپەن جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىپ وتىرعانىنىڭ ناقتى جەمىسى دەپ باعالاۋ كەرەك. مۇنى قازاقستان حالقى كۇندەلىكتى ومىردەن, ساياسي احۋالدان انىق كورىپ وتىر. ليبەرتاريزم مەملەكەتتى جەكە ادام بوستاندىعىن شەكتەۋشى, تۇنشىقتىرۋشى دەپ قارايدى, ياعني جەكە ادامنىڭ مۇددەسىن جالپىحالىقتىق مۇددەدەن جوعارى قويادى. شىندىعىندا جەكە ادامنىڭ بوستاندىعىن مەملەكەت ەمەس, قوعامدا قالىپتاسقان الەۋمەتتىك نورمالار, ءدىني سەنىمدەر, وتباسىلىق ادەت-عۇرىپتار, يدەولوگيالىق شارتتىلىقتار جانە نارىقتىق زاڭدىلىقتار شەكتەپ تەجەيدى, دەڭگەيدەن جىراق جىبەرمەي باقىلايدى. مۇنى ادام قۇقىقتارىن بۇزۋ دەپ تۇسىنۋگە بولمايدى. ءبىر ادامنىڭ بوستاندىعى ەكىنشى جاننىڭ قۇقىعىنا نۇقسان كەلتىرمەۋمەن ولشەنەدى. مەملەكەت قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋ ءۇشىن, ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋ ءۇشىن زاڭدى تۇردە كۇشتەۋ, جازالاۋ شارالارىن جۇزەگە اسىرۋمەن شۇعىلداناتىن بىردەن-ءبىر فەنومەن بولىپ تابىلادى.
قازىرگى جاھاندانۋ جاعدايىندا بۇكىل الەمدە مەملەكەتتىڭ قوعامداعى قىزمەتى (فۋنكتسياسى) مەن ءرولى جونىندە كوزقاراس تۇرلىشە قالىپتاسىپ وتىر. ليبەرال-دەموكراتتار مەن كونسەرۆاتورلار اراسىنداعى پىكىر ءبىر-بىرىنەن الشاق جاتىر. بىرىنشىلەرى بولسا, مەملەكەتتى قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋشى (تۇنگى كۇزەتشى), سىرتقى-ىشكى جاۋلاردان قورعانۋ شارالارىن جۇزەگە اسىرۋشى رەتىندە عانا تانىپ, ونىڭ ەكونوميكاعا ارالاسۋىن قالامايدى. نارىق جاعدايىنداعى ەكونوميكا ءوزىن-ءوزى رەتكە كەلتىرىپ داميدى, وعان مەملەكەتتىڭ ارالاسۋى كەرەك ەمەس, ول كەرىسىنشە, ءوندىرىستىڭ دامۋىن تەجەيدى, شارۋاشىلىقتاعى باسەكەلەستىككە تۇساۋ بولادى دەپ توپشىلايدى. سوندىقتان دا ولار ەكونوميكانى قوعامنان, مەملەكەتتىڭ ىقپالىنان تىس ءوزدى-ءوزىن قوزعالىسقا كەلتىرەتىن, ءوز الدىنا وقشاۋ جەكە قۇبىلىس دەپ سانايدى. بۇل باتىستاعى كوزقاراس رەسەيدە دە, تمد ەلدەرىندە دە كوپ قولداۋ تاۋىپ وتىر. ءىرى كاسىپورىنداردىڭ ءبارىن جەكەشەلەندىرىپ, مەملەكەت مەنشىگىنەن الۋ ەكونوميكانى شاپشاڭ دامىتۋدىڭ العىشارتى دەپ تانۋ كەڭىنەن ءورىس الۋدا. الپاۋىتتاردىڭ كورپوراتسياسى قوعامدا بيلەۋشى كۇشكە اينالىپ, ايتقاندارىن بيلىككە ورىنداتىپ وتىر. بۇل, ەكونوميكانى شاعىن توپتىڭ ءوز قولىندا ۇستاۋىنا قولايلى جاعداي جاساپ وتىر دەگەن ءسوز. ليبەرال-دەموكراتتار باتىستا دا, شىعىستا دا ەكونوميكانى رەتتەۋگە مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىن قۇپتامايدى. نارىقتىق ەكونوميكا ءبارىن ءوز ورنىنا كەلتىرەدى دەگەن پايىمدى باسشىلىققا الادى. نارىق سىرتتان وزگە كۇشتىڭ ارالاسۋىن قاجەت ەتپەيدى. ول ءوز زاڭىمەن ءومىر سۇرەدى دەگەن پىكىردى ۇستانادى.
تاريح بۇعان قاراما-قارسى قاعيدالاردى دا بىلەدى. ماسەلەن, اعىلشىن ەكونوميسى دجون كەينس (1863-1946) 1930 جىلى «اقشا تۋرالى تراكتاتىن» جاريالادى. ءوندىرىستىڭ قۇلدىراۋىن ول سۇرانىستىڭ كەمۋىمەن بايلانىستىردى. جەكە مەنشىك سەكتور سۇرانىستى قاناعاتتاندىرا المايدى. ونى قاناعاتتاندىرۋدى مەملەكەت ءوز قامقورلىعىنا الۋى كەرەك. كەينس كاپيتاليستىك ەكونوميكانىڭ ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ تەتىگىنە كۇمان كەلتىرىپ, قوعامنىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ومىرىنە مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ قاجەتتىگىن دۇرىس دەپ تاپتى. بۇل ەكونوميستىڭ تەورياسى اقش-تىڭ ۇلى دەپرەسسيادان شىعۋىنا كومەكتەستى. دج.كەينس داعدارىستان شىعۋدىڭ تۇڭعىش رەت باعدارلاماسىن جاسادى. ول تۇتىنۋدى مەملەكەت تاراپىنان رەتتەۋ جولىمەن «ەڭ ءتيىمدى سۇرانىستى» قالىپتاستىرۋ ارقىلى داعدارىس پەن جۇمىسسىزدىقتى ەنسەرۋدى ۇسىندى. جەكە سەكتور بۇعان ق ۇلىقسىز, سوندىقتان مەملەكەتتىك رەتتەۋدى ىسكە قوسۋدىڭ ماڭىزى زور. وسى ەكونوميكالىق ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى د.رۋزۆەلت باسقارعان اقش ۇزاققا سوزىلعان داعدارىستى جەڭە الدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا كۇيرەگەن نەمىس ەكونوميكاسى ليۋدۆيگ ەرحاردتىڭ باسشىلىعىمەن شارۋاشىلىققا مەملەكەتتىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن قايتادان قالپىنا كەلتىرىلدى. بۇل مىسالدار مەملەكەتتى ەكونوميكادان الاستاتۋدىڭ پايدالى ەمەستىگىن, كەرىسىنشە, ەكونوميكا مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ ارقاسىندا جەدەل وركەندەي الاتىنىن كورسەتەدى. بۇل تاريح ساباقتارىنا قاراماستان, پوستكەڭەستىك ەلدەردە باتىس اقىلشىلارىنىڭ, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ كەڭەستەرىنە باس شۇلعىپ «ەسەڭگىرەتۋ ەمىن» باسشىلىققا الدى. نارىق زاڭىنا قانىق ەمەس بۇل ەلدەر شىن مانىندە ەسەنگىرەۋدىڭ بۇكىل اۋىرتپالىعىن باستان كەشىردى. قازىر اۋىر كۇندەر ارتتا قالدى. سوندىقتان دا, نارىق ەل ەكونوميكاسىن ءوزى رەتتەيدى, تەك شىدامدىلىق, توزىمدىلىك كەرەك دەگەن قاعيداعا بىرجاقتى قاراماۋ كەرەك. مەملەكەت, ارينە, ۇساق-تۇيەك شارۋالارعا ارالاسپاي, ياعني شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە كەڭىنەن ەركىندىك بەرىپ, وعان قولداۋ كورسەتۋمەن بىرگە, ەكونوميكانىڭ ستراتەگيالىق سالالارى مەملەكەت قۇزىرەتىنەن ءبىرجولا شىعىپ كەتپەۋى كەرەك. بيزنەستىڭ تۇتقاسى جەكە ادامداردىڭ قولىندا ەكەنى بەلگىلى. ادەتتە جەكە ادام, بىرىنشىدەن, ءوز قامىن ويلايدى, ءوز تابىسىن مولايتۋدى, قولدا بار مۇمكىندىكتەردىڭ ءبارىن پايدالانىپ, كىرىسىن ەسەلەي ءتۇسۋدى مۇرات تۇتادى. ونىڭ قاراپايىم حالىقتا شارۋاسى جوق. حالىق قامىن ويلايتىن, وعان قىزمەت ەتەتىن جالعىز مەملەكەت بار. سونىڭ قولىندا ماتەريالدىق, قارجىلىق رەسۋرستار بولسا, بۇكىل قوعامنىڭ مۇددەسىنە جۇمسايدى. الەۋمەتتىك ساياساتقا كوپ كوڭىل بولەدى, عىلىم, ءبىلىمدى دامىتادى, ەل قورعانىسىن, قوعام قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە كۇش سالادى. ال ءبىزدىڭ ليبەرالدار بولسا, مەملەكەت مەنشىگىنەن تابىستى سالالاردىڭ ءبارىن جەكە قولدارعا تاراتىپ بەرۋگە بەيىم تۇرادى. مەملەكەت قاراماعىنان ءىرى ستراتەگيالىق سالالاردى الۋ قوعامنىڭ, ەلدىڭ كۇيرەۋىنە اسەر ەتەتىنىن ءاردايىم ەسكەرە بەرمەيدى. باتىستىڭ بولسىن, ءبىزدىڭ بولسىن ليبەرال-دەموكراتتاردىڭ مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاعا ارالاسۋىنان ات-تونىن الا قاشۋىنىڭ تۇبىندە نە جاتىر؟ ولار شىندىعىندا قوعامنىڭ الەۋمەتتىك جاي-كۇيىنىڭ جاقسارۋىن كۇيتتەپ, ەل ەكونوميكاسىنىڭ گۇلدەنۋىن قالاپ وتىر ما, الدە ات توبەلىندەي الپاۋىتتاردىڭ جەكە ءوز مۇددەلەرىن كوزدەپ, ەشقانداي باقىلاۋسىز, شەكتەۋسىز ولاردىڭ ءوز دەگەندەرىن جۇزەگە اسىرۋىنا مۇددەلى بولىپ وتىر ما؟ ماسەلە – وسىندا. شاعىن توپ ستراتەگيالىق ماڭىزى كۇشتى ءوندىرىس سالالارىن وركەندەتۋگە مۇددەلى مە, الدە وزىنە شاپشاڭ مول تابىس اكەلەتىن, وندىرىستىك اينالىمعا تەز ءتۇسىپ, تەز كىرىس اكەلەتىن سالالاردى دامىتۋعا, ياعني قىزمەت كورسەتۋ سالالارىنا قارجى جۇمساۋعا مۇددەلى مە؟ ارينە, الپاۋىتتار ەلدىڭ قورعانىسى ءۇشىن, قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن جاۋاپ بەرمەيدى, ول بۇلاردىڭ قۇزىرەتىنە دە جاتپايدى. وعان مول پايدا اكەلەتىن ەكونوميكا سالاسىن دامىتۋ ءتيىمدى. ماسەلەن, ەلدە اپاتتى جاعداي بولدى دەلىك. تابيعاتتىڭ دۇلەي كۇشى كەنەتتەن عالامات شىعىن اكەلدى دەلىك. مەملەكەتتىڭ ءوز قولىندا ارتىق ماتەريالدىق-قارجىلىق قاراجات جوق, كەلگەن توتەنشە شىعىندى ورنىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ول كىمگە قولىن جايماق؟ ارينە, الپاۋىتتارعا. بىراق ولار مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ تالابىنا تۇسىنىستىكپەن قاراي قويار ما ەكەن؟ بۇل جاعى, ارينە, بەلگىسىز. كەسىپ-ءپىشۋ, تۇپكىلىكتى شەشىم ايتۋ قيىن. ەكىنشى جاعىنان, قولىندا جۇمسار كۇشى جوق, مانەۆر جاسايتىن ەكونوميكالىق قاجىر-قايراتى جوق مەملەكەت قوعامعا قالاي قورعان بولماق؟ ەكونوميكا مەملەكەتتىڭ قولىندا بولماي, وعان مۇنىڭ قاتىسى شامالى بولسا, سوندا ليبەرال-دەموكراتتارعا قانداي مەملەكەت كەرەك؟
قوعامداعى ىشكى تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ءۇشىن, الەۋمەتتىك شايقالىستاردى بولدىرماۋ, ولاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ قۇزىرىندا بيۋدجەتتىك قوردان باسقا ماتەريالدىق-قارجىلىق قوسىمشا مول رەزەرۆ تە بولۋى كەرەك. الەۋمەتتىك تولقۋلاردى قارۋدىڭ كۇشىمەن باسۋ تۇپكىلىكتى ناتيجە بەرمەيتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان دا, بيلىك ەرەۋىلشىلەردىڭ, مەملەكەت ساياساتىنا قارسىلىق تانىتۋشىلاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تالاپتارىن ءىشىنارا بولسا دا ورىنداۋعا ءماجبۇر بولادى. مۇنسىز قوعامداعى قايشىلىقتاردى ءبىرىڭعاي كۇش قولدانۋ تاسىلىمەن شەشۋگە بومايتىنى ءسوزسىز. مۇنداي قايشىلىقتار بيلىكتەگىلەردىڭ, ءتىپتى جەرگىلىكتى عانا ەمەس, ورتالىقتاعى بيلىكتىڭ وراشولاق ساياساتىنىڭ, الدىن-الا ويلاستىرىلماعان ۇشقارى شەشىمدەرىنىڭ سالدارىنان دا تۋىنداۋى ىقتيمال. سوندىقتان بيلىك قاسارىسپاي, ءوز كەمشىلىگىن تۇزەتۋگە ارلانباي, شيەلەنىستى ودان ءارى ۋشىقتىرىپ جىبەرمەي, جىلدام قاجەتتى شارالار قولدانۋلارى كەرەك. بۇل قوعامعا دا, بيلىككە دە پايدالى. بۇدان مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بەدەلى السىرەمەيدى, كەرىسىنشە, ونىڭ قوعامدى باسقارۋعا جەدەل شارا قولدانۋعا بەيىمدىگى, ياعني بيلىكتىڭ شيراقتىعى, ومىرگە جاناسىمدىلىعى, ەل باسقارۋ شەبەرلىگىنە جەتىلە تۇسكەندىگى انىق تانىلادى. سوندىقتان دا ليبەرال-دەموكراتتاردىڭ قوعامدى باسقارۋداعى مەملەكەتتىڭ ءرولىن شەكتەۋ جونىندەگى ساياساتى سوڭعى كەزدە قاتتى سىنعا ۇشىراپ, قوجىراي باستادى.
باتىس ەۋروپا ەلدەرىندەگى الەۋمەتتىك تولقۋلار, بىرقاتار ەلدەر ەكونوميكاسىنىڭ دەفولتقا ۇشىراۋى, جاپپاي داعدارىستىڭ ەتەك الۋى قاراپايىم جانداردى عانا ەمەس, ساياساتكەرلەردى, مەملەكەت باسشىلارىن دا ويلانتا ءتۇستى. گەرمانيا, فرانتسيا جانە باسقا ەلدەر ليدەرلەرى دە مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ قازىرگى جۇيەسىنە سىن كوزبەن قاراپ, ونى جەتىلدىرۋ قاجەتتىگىن اشىق ايتا باستادى. ءتىپتى دۇنيە جۇزىندەگى الپاۋىت ەل – اقش-تىڭ بيلىك ساياساتىنىڭ كىناراتسىزدىعى دا كۇمان تۋعىزىپ وتىر. امەريكانيزم مەن باتىستىق ليبەرالدىق جۇيەنىڭ ارتىقشىلىعىنا بۇل كۇندە كۇدىك كوبەيدى.
مەملەكەتتىك بيلىك ءوزىنىڭ قوعامدى باسقارۋ قۇرالى بولۋ مىندەتىنەن بىرتىندەپ قول ءۇزىپ, بۇل ساياساتىنان قازىر دە تانعان جوق. ءىشىنارا الەۋمەتتىك ساياساتىنا وزگەرىستەر ەنگىزگەنىمەن مەملەكەتتىڭ ءبىر توپتىڭ ەكىنشى توپتى باسىپ-جانشۋ قۇرالىنا اينالعانى بەلگىلى. مەملەكەت بۇل ىشكى ءمانىن ەشقاشان جوعالتقان ەمەس, كەرىسىنشە, ونى جەتىلدىرىپ, امال-تاسىلدەرىنىڭ ءوڭىن اينالدىرىپ, ادامي سيپات بەرگەن بولىپ كەلەدى. ءسويتىپ, اقش ەكى عاسىر ىشىندە الەمدەگى ەڭ باي, ەڭ كۇشتى, ەڭ وركەنيەتتى, ەڭ دەموكراتياشىل ەل بولىپ سانالدى. شىندىعىندا, بۇل تابىستارعا اقش ءوزىنىڭ قارجىلىق ساياساتى ارقىلى باسقا ەلدەردى توناۋ جولىمەن قول جەتكىزدى. امەريكانىڭ سىرتى جىلتىراعان كوزبوياۋشىلىق ساياساتىنىڭ بۇل كۇندە بەت-پەردەسى اشىلىپ, ءوزىنىڭ ىشكى ءمانىن جاسىرا المايتىن دەڭگەيگە جەتتى. اڭىزعا اينالعان امەريكالىق اسىل مۇراتتىڭ ارتى اشىلا باستادى.
مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنداعى «جاڭا قۇرلىق» پەن بەرگى جاعىنداعى «ەسكى قۇرلىق» مەملەكەتتىڭ ەكونوميكادان تىسقارى تۇرۋىنا مۇددەلى بولۋىندا نە ءمان جاتىر؟ ات توبەلىندەي الپاۋىتتار مەملەكەت بيلىگىن ءوز قولىندا ۇستاعىلارى كەلەدى. سوندىقتان دا ولار بيلىكتىڭ قۇزىرەتىن شەكتەپ, ەكونوميكادان الشاقتاتىپ, وندىرىستىك كۇش-قۋاتتىڭ ءبارىن ءوز يەلىگىندە ۇستاۋدى قالايدى. مەملەكەت ەكونوميكاعا ىقپال ەتە المايتىن بولسا, ونىڭ ايبارى, قۇدىرەتى شامالى بولاتىنى بەلگىلى.
ەلدىڭ قۋاتى, قورعانىس قابىلەتى, قاۋىپسىزدىگى, تەحنيكالىق, عىلىمي, ازىق-ت ۇلىكتىك تاۋەلسىزدىگى ەكونوميكاعا تىكەلەي بايلانىستى ەكەنى ءسوزسىز. ەگەر مەملەكەت بۇل سالادان تىسقارى تۇرسا, ول قالاي ەلدى باسقارا, وعان ىقپال ەتە الادى؟ مەملەكەت قولىندا قۋاتتى ەكونوميكا, وزىق تەحنيكا, دامىعان عىلىم, يننوۆاتسيالىق تەتىك, ستراتەگيالىق ءوندىرىس سالالارى – كوسموس, اۆياتسيا, تەمىر جول, زاماناۋي بايلانىس قۇرالدارى بولۋعا ءتيىس. ايتپەسە, مەملەكەت وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى – ەلدىڭ وركەنيەتتى جولمەن دامۋىن قامتاماسىز ەتە المايدى. اتالعان سالالاردى الپاۋىتتاردىڭ يەلىگىنە بەرۋ ءوزىن اقتاي ما؟ قورعانىس, سوعىس قۇرالدارىن جەتىلدىرۋ, عارىشتى يگەرۋ, عىلىمنىڭ ىرگەلى سالالارىن دامىتۋعا وليگارحتار مۇددەلى مە؟ وعان بۇل ماڭىزدى ما, الدە ءوز قالتالارىن بايىتا ءتۇسۋ, جىلدام تابىس اكەلەتىن قىزمەت كورسەتۋ سالالارىنا قارجى سالۋ پايدالى ما؟ ءىرى كاسىپكەرلەردىڭ مۇددەسى وتان, ەل مۇددەسىمەن ءاردايىم ۇشتاسىپ جاتا ما؟ شىن مانىندە حالىقتى, جەردى, ەلدى قورعاۋ الپاۋىتتاردىڭ مىندەتى مە؟ بۇلار – تاۋەلسىز, ەركىن جاندار, قالاسا قورعايدى, قالاماسا – قول ۇشىن بەرمەيدى. قايدا كوپ پايدا تاپسا, سوندا مەكەن اۋىستىرا بەرەدى. ونىڭ قايدا بيزنەسى, بانكى تابىس اكەلسە, سوندا ونىڭ وتانى. ەلدە الەۋمەتتىك داعدارىس بەلەڭ الدى, اشتىق, جۇت بولدى, تابيعي اپات, جەر سىلكىنىسى, توپان سۋ قاپتادى نەمەسە قۇرعاقشىلىقتىڭ كەسىرىنەن ەگىن, ءشوپ شىقپادى دەلىك. سوندا الپاۋىتتار ءوز بايلىعىن ەلگە ءبولىپ بەرە مە؟ ولار ءتيىستى سالىعىن تولەيدى. باسقاسىن ءوزى بولەدى, مەملەكەت وعان ءامىر ەتە المايدى, سۇراۋشى, ءوتىنىش ءبىلدىرۋشى عانا ءرول اتقارادى. بيۋدجەتى تاپشى, كەدەي مەملەكەت ءوزى ەشتەڭە شەشە المايدى, سوندىقتان دا, مەملەكەت قولىندا جەتكىلىكتى ماتەريالدىق بايلىق, يگىلىك بولۋى كەرەك. بۇل ءۇشىن مەملەكەت جالاڭاش قالىپ, الپاۋىتتارعا قول جايىپ, تەلمىرىپ وتىرىپ قالماۋى كەرەك. بيلىك ءوز يەلىگىندەگى ىرىسىن, ىرزىعىن ەمىن-ەركىن ءتيىمدى پايدالاناتىن بولۋى كەرەك. ليبەرالدار بولسا, نارىق جاعدايىندا مەملەكەت ەكونوميكاعا ارالاسپاۋى كەرەك دەيدى. ءوندىرىستى سۇرانىستىڭ ءوزى, ياعني رىنوكتىڭ ءوزى رەتتەيدى, ءوندىرىس, ەكونوميكا ءوز كەزەگىمەن, ءوز زاڭىمەن دامي بەرەدى, مەملەكەتتىڭ ارالاسۋى ەكونوميكاعا قولبايلاۋ بولادى, تۇساۋ سالادى دەپ قاقسايدى. سونداعىسى نە؟ الدە مۇنىڭ باسقا سىرى بار ما؟
رەسەيدە دە ورتالىق بانك مەملەكەتتىك ەمەس كوممەرتسيالىق قۇرىلىم بولىپ ەسەپتەلەدى. ول مەملەكەتتىك دۋما الدىندا ەسەپ بەرەدى. سوعان تاۋەلدى دەپ سانالادى. ءىس جۇزىندە اقش-تىڭ فەدەرالدىق رەزەرۆتىك جۇيەسىنىڭ ءبىر بولىمشەسى سەكىلدى. رەسەيدىڭ ورتالىق بانكى بيۋدجەتتىڭ تاپشىلىعىن وتەۋ ءۇشىن ۇكىمەتكە قارجى بولە المايدى. ۇكىمەت حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنان كرەديت سۇراۋعا ءماجبۇر بولادى. رەسەيدىڭ ورتالىق بانكى ءوز ەركىمەن التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆى ەسەبىنەن قارجى بولە المايدى. بۇل تاۋەلسىز كوممەرتسيالىق قۇرىلىمعا رەسەي ورتالىق بانكىنە – ەشكىم دە, پرەزيدەنت تە, پرەمەر دە ىقپال ەتە المايدى. بۇكىل ەكونوميكانى, اسىرەسە, ستراتەگيالىق نىسانداردى جەكە كاپيتالدىڭ قۇزىرىنا بەرۋدىڭ تيىمسىزدىگىن ەكونوميستەر دە, ساياساتكەرلەر دە ءجيى ەسكەرتىپ كەلەدى. رەسەيدىڭ بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرى, عالىم ولەگ پوپتسوۆ: «مەملەكەتتى ەكونوميكانى باسقارۋدان الاستاتۋ كاپيتاليستىك جۇيەنى كۇيرەتۋمەن پاراپار», دەپ جازدى. ماقالادا جازىلعانداي, تمد ەلدەرىندە كاپيتاليستىك جۇيە قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن جوق, ءبىزدىڭ ىستەس بولىپ وتىرعان ساياسي جۇيەمىز – جابايى كاپيتاليزم. سوندىقتان دا, نارىقتىق جۇيەگە بارلىق جاۋاپكەرشىلىكتى اۋدارا سالۋ نەگىزسىز.
الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستان كەيىن ەۋروپادا دا كاپيتاليستىك جۇيەنىڭ مىنسىزدىگىنە كۇمان كوبەيە ءتۇستى. كاپيتاليستىك جۇيەنىڭ ۋاقىت سىنىنا توتەپ بەرە الماي وتىرعانىن, ونىڭ ءالسىز جاقتارىن جالاڭاشتاپ, ناقتىلاپ بەردى. كاپيتاليزمدى سىناۋ ەل باسشىلارىنىڭ وزدەرىنىڭ اۋزىنان ەستىلەتىن بولدى. ماسەلەن, فرانتسيا پرەزيدەنتى ن.ساركوزي, گەرمانيا كانتسلەرى ا.مەركەل تاراپىنان كاپيتاليزم ءمىنسىز قوعامدىق جۇيە دەپ قابىلدانباي وتىر. كەرىسىنشە, كوپتەگەن تەورەتيكتەر مەن پراكتيكتەر قازىرگى داعدارىستىڭ سەبەبىن قوعامدىق جۇيەنىڭ كىناراتىنان دەپ قابىلداي باستادى. سوندىقتان دا, سوتسياليستىك جۇيەنىڭ ۇنامدى جاقتارىن جوققا شىعارۋعا بولمايتىنىن مويىنداپ, ولاردى پايدالانا بىلۋگە ۇندەۋدە. اقش فەدەرالدىق رەزەرۆتىك جۇيەسىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى ا.گريسپەن ءوزىنىڭ سوڭعى جازبالارىندا ليبەرالدىق نارىقتىق ەكونوميكانىڭ تاعدىرىنا تۇبەگەيلى سەنىمسىزدىكپەن قارايتىنىن اشىق ايتتى. ول الەمدىك قارجى جانە ەكونوميكالىق جۇيەنىڭ جاڭا ۇلگىسىن ۇسىنۋعا ارەكەت ەتىپ باعۋدا. ب.ەتتسەل اتىنداعى قوردىڭ وكىلدەرى جۇرگىزگەن ساۋالنامادا رەسپوندەنتتەردىڭ ونىنىڭ توعىزى قازىرگى ەكونوميكالىق جۇيەنى جاقسارتۋدى قولدايتىنىن بىلدىرگەن.
رەسەي عىلىم اكادەمياسى سوتسيولوگيا ينستيتۋتىنىڭ جۇرگىزگەن ساۋالناماسىنا قاراعاندا, مەملەكەتتىڭ باقىلاۋىنان تىس كاپيتاليزمنىڭ ليبەرالدىق ۇلگىسىن حالىقتىڭ 9 پايىزى عانا قولدايدى ەكەن.
ەكونوميكانىڭ دامۋى قوعامداعى كوررۋپتسيانى جويۋعا تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان ونىمەن كۇرەسۋ – مەملەكەتتىڭ تىكەلەي مىندەتى. بۇل كۇندە قوعامدى اسا قاتەرلى ىندەت كوررۋپتسيا مەن جەمقورلىق جايلاپ وتىر. ارينە, مۇنىڭ تاريحي دا, الەۋمەتتىك-رۋحاني دا سەبەپتەرى, تامىرلارى بار. تاريحي تامىرى دەگەنىمىز, پاراقورلىق ءبىر جىلدىڭ, ءبىر عاسىردىڭ عانا جەمىسى ەمەس, ول عاسىرلار بويى تامىرىن تەرەڭگە جايىپ كەتكەن قاتەرلى كەساپات. ءبىر جەردە ونىڭ ۇيىمداسقان ۇياسىن اشكەرەلەپ-جويىپ جاتساڭ, ەكىنشى جەردەن تاعى دا بۇرق ەتە تۇسەدى.
بۇگىنگى جاڭا زاماندا دا كوررۋپتسيا مەملەكەتتىڭ ىرقىنا كونبەي وتىر. بىزدە دە كوررۋپتسيامەن كۇرەس تۋرالى ارنايى زاڭ بار. بيلىك ونىمەن كۇرەس جۇرگىزگەن بولىپ جاتىر. ءتۇرلى كوميسسيالار جۇمىس ىستەيدى, زاڭ ورىندارى, فيسكالدىق ورگاندار جازالاۋ شارالارىن قولدانىپ جاتىر. بىراق بۇل كۇرەس جارتىمدى جەمىس بەرمەي كەلەدى. مۇنى قوعام كۇندەلىكتى ومىردەن كۇنبە-كۇن كورىپ وتىر. سوندا كوررۋپتسيانى جەڭۋگە بولمايدى دەپ مەملەكەت شاراسىزدىققا, تۇڭىلۋگە ۇرىنۋى كەرەك پە؟ ەندى نە ىستەۋى كەرەك؟ مۇنى بۇكىل قوعام, بۇكىل حالىق ويلانىپ-تولعانۋى ءتيىس. بيلىك جەمقورلىق پەن پاراقورلىقتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ءتۇرلى شارالار قولدانۋعا بارىپ ءجۇر. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تەندەر ارقىلى, وقۋعا ءتۇسۋ, مەملەكەتتىك قىزمەتكە كىرۋ تەست تاپسىرۋ ارقىلى جۇرگىزىلەدى. بىراق بۇلاردىڭ ءبارى جارتىلاي شارالار. ويتكەنى, بۇل ەكونوميكالىق قاتىناستار تەحنيكا كومەگىمەن اتقارىلسا دا, ونىڭ ارتىندا ادامدار تۇر. تەحنيكا, كومپيۋتەر ادام ارقىلى ىسكە قوسىلادى. سوندىقتان دا, تەحنيكا ارقىلى كوررۋپتسيانى جويۋ جارتىكەش شارالار, بۇل بوس اۋرەشىلدىك بولىپ وتىر.
كوررۋپتسيانى بيلىك قاتاڭ زاڭ قولدانۋمەن, اۋىر جازاعا بارۋمەن, قورقىتىپ-ۇركىتۋمەن عانا جەڭە المايدى. ويتكەنى, ول قوعامداعى الەۋمەتتىك جاعدايعا, ادامداردىڭ رۋحاني-يماندىلىق دەڭگەيىنە دە تىكەلەي بايلانىستى دۇنيە. روبەرت وۋەن ايتقانداي, ادامداردىڭ يماندى بولۋى ولار ءومىر سۇرگەن ورتاعا, قوعامداعى احۋالعا تىكەلەي بايلانىستى. «اقىلدى ويلار مەن سەزىمدەرگە باي ادامداردى تاربيەلەۋ ءۇشىن, دەپ جازدى ول, ەڭ الدىمەن, ولارعا قولايلى جاعداي جاساۋ كەرەك, سودان كەيىن بارىپ ادامزات بالاسىنان پاراساتتىلىقتى كۇتۋگە بولادى». سول پاراساتتىلىقتىڭ جەتىسپەۋى دە جەمقورلىقتىڭ اۋىزدىقتالماي وتىرۋىنا سەبەپشى بولۋدا. ول كۇننەن-كۇنگە ءورشىپ, ءورىسىن كەڭگە جايىپ كەلەدى. بۇل قاتەرلى دەرتكە قارسى كۇرەستىڭ وڭ ناتيجە بەرمەۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ بىرىنشىدەن, مەملەكەت تاراپىنان جەمقورلىقپەن كۇرەسۋشىلەردىڭ وزدەرى تازا ەمەس, بىلىققا بەلشەسىنەن باتقان. وزدەرى ۇرى بولا وتىرىپ, باسقا ۇرىلاردى قالاي ۇستاسىن. ۇرلىقپەن كۇرەسۋ ءۇشىن ولاردىڭ وزدەرى تازا ءمىنسىز, ادال بولۋلارى كەرەك.
بىرەۋگە ءتيىپ كەتەمىن بە دەپ جالتاقتاماي, كۇرەس مەيىرىمسىز, قاتال ءارى تۇراقتى تۇردە جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. بۇل مايدان ناۋقانشىلدىقتى كوتەرمەيدى, ول توقتاۋسىز, ىركىلىسسىز, تۇراقتى تۇردە جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. اناۋ انانىڭ تۋىسى, مىناسى پالەنشەنىڭ جاقىنى دەپ الالاماي, قىلمىسكەردىڭ ءبارى نىساناعا الىنۋعا ءتيىس. تامىر-تانىسى, اعايىن-تۋعانى بيلىكتە بار-جوعىنا قاراماستان, قىلمىسكەردىڭ ءبارى جاۋاپقا تارتىلۋى قاجەت. «ماعان ەشكىم ەشتەڭە ىستەي المايدى» دەپ كۇش كورسەتەتىندەر ارامىزدا بولماۋى كەرەك. بۇعان اركىمنىڭ كوزى انىق جەتۋى ءتيىس. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەسۋشى شەنەۋنىكتەر زاڭنان باسقا ەشكىمگە باعىنباۋى كەرەك. سوندا عانا قوعامدا ءتارتىپ ورنايدى. ەكىنشىدەن, قوعامداعى پاراقورلىقتى, ەل ۇستىنەن جەڭىل كۇنكورىستى بولدىرماۋ مەملەكەتتىڭ جازالاۋ, كۇش كورسەتۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىنە عانا بايلانىستى دەسەك, قاتەلەسەر ەدىك. ازاماتتاردىڭ زاڭ شەڭبەرىندە, ادامگەرشىلىك پەن يماندىلىق جولىندا تازا ءومىر سۇرۋىنە جەتىسۋ قالىپتاسقان قوعامدىق سانانىڭ دەڭگەيىنە دە تىكەلەي بايلانىستى بولادى. قوعامدىق پىكىر ارام جولمەن بايۋدى, الداۋ-ارباۋ, ۇرلىق جاساۋ جولىمەن مولشىلىققا كەنەلىپ, سايران سالۋدى, اكەسىنىڭ, تۋىسىنىڭ اتىن پايدالانىپ, وڭاي ولجاعا باتۋدى قوعامدىق پىكىر قاتتى ايىپتامايىنشا, ولارعا دەگەن توزگىسىز احۋال تۋعىزبايىنشا, قوعامدى جەمقورلىقتان تازارتۋ مۇمكىن ەمەس. ول ءۇشىن ادامداردىڭ ميىن تازارتۋ كەرەك. وي-ساناسىندا توڭكەرىس تۋعىزۋ كەرەك. ءبۇگىنگىدەي بايلار الدىندا قۇرداي جورعالاپ, سولاردىڭ ءسوزسىز ق ۇلى بولىپ, اياعىنا باس ۇرۋ جويىلمايىنشا, ارام جولمەن تابىلعانىنا قاراماستان, بايلىقتى ومىردەگى باستى قۇندىلىق دەپ باعالايتىن كوزقاراستان ارىلمايىنشا, دۇنيەقوڭىزدىق, بايلىققۇمارلىق, وعان تابىنۋشىلىق جويىلمايدى. بۇل ءۇشىن باستى قۇندىلىق نە ەكەنىن تۇسىنە بىلەتىن رۋحاني بيىكتىككە كوتەرىلۋىمىز كەرەك.
رەسەيدىڭ كاسىپكەرلەر مەن ارەنداتورلار وداعىنىڭ توراعاسى, ەكونوميست اندرەي بۋنيچ بۇگىنگى اقىل-ويدىڭ دەڭگەيىن وزگەرتۋدى, ەڭ الدىمەن, ادامدار ميىن تازارتۋدان باستاۋ كەرەك. تۇرعىنداردىڭ عانا ەمەس, ەل ەليتالارىنىڭ ميىن تازارتۋ قاجەت. ماسەلە, ولاردىڭ ەكونوميكا, قوعام, باسىمدىقتار, دۇنيەنى جاڭاشا قابىلداۋ ءجونىندەگى كوزقاراستارىن عانا وزگەرتۋ ەمەس, ولاردىڭ قۇندىلىقتارعا دەگەن كوزقاراستارىن, باعامدارىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋ قاجەت, دەدى.
ءومىردىڭ ۇنەمى وزگەرىستە بولۋى زاڭدىلىق. ۋاقىتپەن بىرگە سالت-ءداستۇر دە, ادەت-عۇرىپ تا وزگەرىپ, جاڭارىپ تۇرادى. قۇندىلىقتار قايتا ەكشەلىپ, جاڭالارى پايدا بولادى. مەملەكەت سول وزگەرىستەرگە ۇركە قاراماي, ولاردى دا جاڭا قۇبىلىس, دامۋدىڭ زاڭدىلىقتارى, جەمىستەرى دەپ قابىلداۋى قاجەت.
قوعامداعى ءارتۇرلى ەلىكتەۋ-سولىقتاۋلار ءاردايىم ورىن العان. ادام بالاسى سان قيلى كەزەڭدى باستان كەشىرۋدە. سونىڭ بارىندە وزىنە ءتان ءومىر سالتى, پسيحولوگيا, ءداستۇر, رۋحانيات, ءدىني سەنىمدەر بولعان. قازىر دە سولاي. زامان وزگەرگەن سايىن, ساياسي جۇيە جاڭارعان سايىن قوعامدا جاڭا قوندىرمالار, جاڭا ۇدەرىستەر دۇنيەگە كەلەدى. ادامزات ۇنەمى ىزدەنىس ۇستىندە ءارتۇرلى رەفورمالارعا بارادى. ءبىرى وڭدى, ءبىرى شالاعاي بولىپ جاتادى. بىراق ءبارىبىر قوعام پروگرەسس جولىنان اۋىتقىمايدى.
قوعامدى باسقارۋ جەتىلدىرىلە تۇسەدى. مەملەكەت ءوزىنىڭ حالىققا قىزمەت ەتۋ ۇدەرىسىنەن جاڭىلىسپاۋعا ءتيىس. سوندىقتان دا مەملەكەتتىڭ وركەنيەتتەن قول ۇزبەي, ءوزىنىڭ فۋنكتسياسىن تولىق اتقارۋىنىڭ ۇلكەن ماڭىزى بار.
ابدەش قالمىرزاەۆ, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
الماتى.
ماسەلەن, ءبىر وتباسىنىڭ وزىندە تابىستى كوپ تاباتىن وتاعاسى ايەلى مەن بالالارىنا بيلىك جۇرگىزەدى. ولاردى ءوز امىرىنە ءتاۋەلدى ەتەدى. ايەل مەن بالا وتباسىنىڭ يەسىنە باعىنىشتى بولادى, ويتكەنى, ول ءۇي ءىشىن اسىراۋشى, تاماقتاندىرىپ, كيىندىرەتىن دە سونىڭ ءوزى.
ال قوعام جەكە وتباسىلاردان قۇرالادى. ولاردىڭ تابىستارى دا ءارتۇرلى, قوعامداعى ورىندارى دا ءارتۇرلى. الەۋمەتتىك ستاتۋسى ولاردىڭ بايلىعىنا, مەنشىگىنىڭ كولەمىنە تىكەلەي بايلانىستى.
ف.ەنگەلستىڭ: «مەملەكەت دەگەنىمىز, ءبىر توپتىڭ ەكىنشى توپتى باسىپ-جانشۋدىڭ ماشيناسىنان باسقا ەشتەڭە ەمەس», – دەگەنى بەلگىلى, ياعني ول ەشقانداي دا قوعامدىق كەلىسىمنىڭ جەمىسى ەمەس, ولاي بولۋى مۇمكىن دە ەمەس. ويتكەنى, ەشبىر تاپ ءوزىن باسىپ-جانشيتىن قۇرالدىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە مۇددەلىلىك تانىتپايدى. تەك قوعامدا ۇستەمدىككە يە بولعاندار عانا قولىنداعى بايلىعى مەن بيلىگىن ساقتاۋ ءۇشىن مەملەكەتتىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە ءمۇددەلى بولادى. مەملەكەت قوعامعا قىزمەت ەتۋگە, ەلدىڭ تىنىشتىعىن ساقتاۋعا, ونى سىرتقى شابۋىلدان جانە ىشكى قارسىلىقتاردان قورعاۋعا قاجەت بولعاندا زاڭدى تۇردە كۇش قولدانۋعا قۇقىعى بار فەنومەن بولىپ تابىلادى. مەملەكەتتىك بيلىك بۇكىل ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتى, قوعامداعى تىنىشتىقتى ساقتاۋدى, مەنشىك يەلەرىنىڭ مۇددەسىن قورعاۋدى, سولارعا قولايلى جاعداي تۋعىزۋدى جۇزەگە اسىرادى. سونىمەن بىرگە جالعىز ءىرى مەنشىك يەلەرىنىڭ عانا ەمەس, ولارعا جالدانىپ جۇمىس ىستەۋشىلەردىڭ دە مۇددەسىن قورعاعان كەيىپ بىلدىرەدى. ولارعا ءىشىنارا جاعداي جاساپ, الەۋمەتتىك شارالاردى ىسكە اسىرادى, وقتىن-وقتىن جالاقىلارىن كوتەرىپ, سالىقتارىن ازايتادى. بىراق بۇل جالدامالى جۇمىسكەرلەردىڭ تۇبەگەيلى مۇددەسىن شەشە المايدى. تەك الەۋمەتتىك تىنىشتىقتى ساقتاۋدى, ەل ىشىندە سىلكىنىس, ب ۇلىنشىلىك ەتەك الماۋىن عانا كوزدەيدى. سوندىقتان ف.ەنگەلس ءحىح عاسىردىڭ سوڭىندا اقش-تاعى مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ قوعامنان وقشاۋلانۋ پروتسەسىن قاتتى سىنعا الدى. «مى ۆيديم تام دۆە بولشيە باندى پوليتيچەسكيح سپەكۋليانتوۆ, كوتورىە پوپەرەمەننو زابيرايۋت ۆ سۆوي رۋكي گوسۋدارستۆەننۋيۋ ۆلاست ي ەكسپلۋاتيرۋيۋت ەە پري پوموششي سامىح گريازنىح سرەدستۆ ي دليا سامىح گريازنىح تسەلەي, ا ناتسيا بەسسيلنو پروتيۆ ەتيح دۆۋح بولشيح كارتەلەي پوليتيكوۆ, كوتورىە ياكوبى ناحودياتسيا ۋ نەە نا سلۋجبە, ا ۆ دەيستۆيتەلنوستي گوسپودستۆۋيۋت ناد نەي ي گرابيات ەە». (ك.ماركس, ف.ەنگەلس, يزب.سوچينەنيا. ت.4. س 309).
ءبىزدىڭ ەلىمىز, اتا زاڭىمىزدا جازىلعانىنداي, دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت قۇرۋعا بەرىك باعىت ۇستاپ وتىر. مەملەكەت ءۇشىن ەڭ باستى قۇندىلىق ادام جانە ونىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىعى بولىپ تابىلادى. مەملەكەت وزىنە تيەسىلى قۇزىرەتىنە ساي وسى ماقساتتى ورىنداۋ جولىندا قىزمەت ەتىپ كەلەدى. مەملەكەتتىڭ تارتىمدىلىعى, پارمەندىلىگى, الەۋمەتتىك ۇنامدىلىعى حالىقارالىق فورۋمدار, سپورت جارىستارىن, كينوفەستيۆالدار, مادەنيەت كۇندەرىن وتكىزۋمەن عانا ولشەنبەيدى. بۇلار, ارينە, ەلدى تانىتۋ ءۇشىن قاجەت, بىراق بۇل باستى ءولشەم ەمەس. باستى ولشەم – مەملەكەتتىڭ زاڭدىلىقتى ساقتاۋى, ەڭبەك ەتۋگە قولايلى جاعداي تۋعىزۋى, ادام قۇقىعى مەن بوستاندىعىن قورعاۋى, تىنىعۋعا, ءبىلىم الۋعا, كاسىبي شەبەرلىگىن شىڭداۋعا قولايلى جاعداي جاساۋى بولىپ تابىلادى.
مەملەكەتتىڭ ءوز ازاماتتارىنىڭ مۇددەسىن ىشتە دە, سىرتتا دا قورعاي ءبىلۋى, ءار ازاماتتىڭ ءوزىن ەركىن سەزىنۋى ارقاسىندا ۇلكەن وتانىنىڭ تۇرعانىن ءاردايىم تۇيسىنە ءبىلۋى مەملەكەتتىڭ بەدەلىنە قىزمەت ەتەدى. وسىنداي مەملەكەت قانا ءوز ازاماتتارىنىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنەدى, قۇرمەتىنە يە بولادى. ونى سىرتقى جاۋلاردان قورعاۋعا اركەز دايىن تۇرادى. ەلدە ەركىندىكتىڭ سالتانات قۇرۋى مەملەكەتتىڭ حالىقارالىق بەدەلىنىڭ بىردەن-ءبىر كورسەتكىشى بولىپ تابىلادى.
الەۋمەتتىك سانالۋاندىق جاعدايىنداعى قازىرگى زاماندا مەملەكەتتىڭ ءرولى مەن ءمانى تۋرالى كوپ ءسوز بولا باستادى, بيىلعى 7 قىركۇيەكتە رەسەيدىڭ ياروسلاۆل قالاسىندا بولىپ وتكەن الەمدىك ساياسي فورۋم وسى ماسەلەگە ارنالدى. كۇن تارتىبىنە بۇل ماسەلەنىڭ قويىلۋى كەزدەيسوق ەمەس. مەملەكەتتىڭ تۇرلەرى مەن فۋنكتسياسىنا تۇرلىشە كوزقاراس قالىپتاسا باستادى, ءبىر ساياساتكەرلەر ۇلتتىق مەملەكەتتىڭ تاعدىرىنا كۇمانمەن قارايتىن بولدى. بۇگىنگى جاھاندانۋ جاعدايىندا ۇلتتىق مەملەكەت ءوزىن ءوزى ساقتاي الا ما, ونىڭ بولاشاعى بار ما دەگەن سۇراق كوبەيە ءتۇستى. مىسالعا اقش-تى الايىق. بۇل ەلدە ارجاقتان كەلگەن كەلىمسەكتەر جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن بەلگىلى كۇرەستەن سوڭ «بالقىتۋ قازانىنا» ءتۇسىپ, بارلىعى دا امەريكالىق اتالىپ كەتتى. سونى ءبىز باسقالارعا ۇلگى ەتىپ, العا تارتىپ كەلگەن ەدىك. ەندى بۇل ەلدەگى بالقىتۋ قازانى باسقا جەرلەردە ناتيجە بەرمەدى. ەۋروپا ەلدەرىنە جۇمىس ىزدەپ كەلگەن ازيا مەن افريكا كەلىمسەكتەرى جەرگىلىكتى حالىقپەن كىرىكپەدى. ولار كەلگەن ەلدەرىنىڭ ءتىلىن ۇيرەنگەنمەن ءوز ۇلتىنىڭ مادەنيەتىنەن, داستۇرىنەن, ادەت-عۇرپىنان, دىلىنەن, تىلىنەن قول ۇزە قويمادى. امەريكالىق ءتاجىريبە ومىرگە كىرىگە قويمادى. «بالقىتۋ تايقازانى» ءىس جۇزىندە ءوزىن اقتامادى. جاڭا ەلدەرگە قونىستانۋشىلار تاسقىنى تايقازاندا قايناپ بالقىپ كەتە المادى. ومىرگە امەريكالىق بۇل «بالقىتقىش قازاننىڭ» ورنىنا جاڭا اعىم كەلدى. ءارتۇرلى ەتنوكونفەسسيالىق توپتاردى ۇلتتىق-مەملەكەتتىك يدەنتيفيكاتسيالاۋ كونتسەپتسياسى تۇجىرىمدالدى. ول مۋلتيكۋلتۋراليزم دەپ اتالدى. مۇنىڭ يدەولوگتارى دانيەل كون-بەنديت پەن توماس شميد بولدى. ولار ەتنو-كونفەسسيالىق جانە ەتنومادەني توپتاردىڭ شوعىرلانىپ, ساياسات جانە قۇقىق جۇزىندە ۇلت مەملەكەتتەردىڭ شەڭبەرىندە وزدەرىنىڭ جەكە-دارا زاڭدارىمەن ءومىر سۇرۋىنە رۇحسات ەتىلۋىن جاقتايدى. بۇل ەل ىشىندەگى ەتنيكالىق, ءدىني قاقتىعىستاردىڭ ەتەك الماۋىنا كومەكتەسەدى. كۆوتا ارقىلى قونىس اۋدارۋشىلاردى قابىلدايتىن ەۋروپا ەلدەرى ولاردىڭ ەكونوميكالىق جانە باسقا سۇرانىستارىن قاناعاتتاندىرۋدى ءوز مويىندارىنا الۋلارى كوزدەلەدى.
مۋلتيكۋلتۋراليزمنىڭ نەگىزىندە شاعىن ەتنيكالىق جانە ءدىني توپتاردىڭ مۇددەسىن كوزدەۋ سياقتى دەموكراتيالىق مازمۇندار جاتقانىمەن, ءىس جۇزىندە ول ۇلتتىق مەملەكەتتەردە قوعامدىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. سوڭعى ۋاقىتتا فرانتسيادا, ۇلىبريتانيادا بولعان يمميگرانت-جاستاردىڭ ب ۇلىنشىلىگى, كوشە ءتارتىبىن بۇزۋى, عيماراتتاردى تالقانداپ, ءدۇكەندەردى توناۋى وسىعان ءدالەل. سوندىقتان دا ا.مەركەل, د.كەمەرون, ن.ساركوزي سياقتى مەملەكەت باسشىلارى مۋلتيكۋلتۋراليزم يدەياسى ءومىردە ءوزىن اقتامادى, تۇيىققا ءتىرەلىپ, داعدارىسقا ۇشىرادى دەپ جاريالادى.
شىندىعىندا, ءبىر ۇلتتىق مەملەكەتتە سىرتتان قونىس اۋدارعاندار ءارتۇرلى ەتنيكالىق, كونفەسسيالىق توپتاردىڭ ساياسي, مادەني, الەۋمەتتىك, ءدىني تالاپتارىن مۇلتىكسىز قاناعاتتاندىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ماسەلەن, گەرمانيا حالقىنىڭ 20 پايىزىن يمميگرانتتار قۇرايدى. يمميگرانتتاردىڭ ەتنيكالىق مەنتاليتەتى, مادەنيەت جانە ءبىلىم دارەجەسى, پسيحولوگيالىق جانە كاسىبي داعدىلارى ولاردىڭ جەرگىلىكتى ۇلتپەن كىرىگىپ كەتۋىن قيىنداتادى. سوندىقتان دا ۇلتتىق مەملەكەتتەر سىرتتان كەلىپ قونىستانۋشىلاردى وزدەرىنىڭ ەگەمەندىگىنە قاۋىپ توندىرەتىن فاكتور دەپ سانايدى.
باتىستا دا, شىعىستا دا, بۇرىنعى كەڭەس وداعى ەلدەرىندە دە كوپكونفەسسيالىق, كوپەتنوستىق قاۋىمداستىققا ازىرشە تەوريا جۇزىندە دە, پراكتيكا جۇزىندە دە سوڭعى نۇكتە قويىلعان جوق. كوڭىلگە دەمەۋ بولاتىن جاي, ءبىزدىڭ قازاقستاندا بۇل ءماسەلە ءتاپ-ءتاۋىر جۇزەگە اسىرىلىپ وتىر. كوپەتنوستىق, كوپكونفەسسيالىق ەلدىڭ تۇتاستىعىنا, حالىقتاردىڭ ىنتىماعىنا كولەڭكە ءتۇسىرىپ وتىرعان جوق. مۇنى تولىق سەنىممەن ۇلت كوشباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەلدىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىن, دالىرەك ايتقاندا, ۇلت ساياساتىن كورەگەندىكپەن, سابىرلىلىقپەن, بىلگىرلىكپەن جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىپ وتىرعانىنىڭ ناقتى جەمىسى دەپ باعالاۋ كەرەك. مۇنى قازاقستان حالقى كۇندەلىكتى ومىردەن, ساياسي احۋالدان انىق كورىپ وتىر. ليبەرتاريزم مەملەكەتتى جەكە ادام بوستاندىعىن شەكتەۋشى, تۇنشىقتىرۋشى دەپ قارايدى, ياعني جەكە ادامنىڭ مۇددەسىن جالپىحالىقتىق مۇددەدەن جوعارى قويادى. شىندىعىندا جەكە ادامنىڭ بوستاندىعىن مەملەكەت ەمەس, قوعامدا قالىپتاسقان الەۋمەتتىك نورمالار, ءدىني سەنىمدەر, وتباسىلىق ادەت-عۇرىپتار, يدەولوگيالىق شارتتىلىقتار جانە نارىقتىق زاڭدىلىقتار شەكتەپ تەجەيدى, دەڭگەيدەن جىراق جىبەرمەي باقىلايدى. مۇنى ادام قۇقىقتارىن بۇزۋ دەپ تۇسىنۋگە بولمايدى. ءبىر ادامنىڭ بوستاندىعى ەكىنشى جاننىڭ قۇقىعىنا نۇقسان كەلتىرمەۋمەن ولشەنەدى. مەملەكەت قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋ ءۇشىن, ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋ ءۇشىن زاڭدى تۇردە كۇشتەۋ, جازالاۋ شارالارىن جۇزەگە اسىرۋمەن شۇعىلداناتىن بىردەن-ءبىر فەنومەن بولىپ تابىلادى.
قازىرگى جاھاندانۋ جاعدايىندا بۇكىل الەمدە مەملەكەتتىڭ قوعامداعى قىزمەتى (فۋنكتسياسى) مەن ءرولى جونىندە كوزقاراس تۇرلىشە قالىپتاسىپ وتىر. ليبەرال-دەموكراتتار مەن كونسەرۆاتورلار اراسىنداعى پىكىر ءبىر-بىرىنەن الشاق جاتىر. بىرىنشىلەرى بولسا, مەملەكەتتى قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋشى (تۇنگى كۇزەتشى), سىرتقى-ىشكى جاۋلاردان قورعانۋ شارالارىن جۇزەگە اسىرۋشى رەتىندە عانا تانىپ, ونىڭ ەكونوميكاعا ارالاسۋىن قالامايدى. نارىق جاعدايىنداعى ەكونوميكا ءوزىن-ءوزى رەتكە كەلتىرىپ داميدى, وعان مەملەكەتتىڭ ارالاسۋى كەرەك ەمەس, ول كەرىسىنشە, ءوندىرىستىڭ دامۋىن تەجەيدى, شارۋاشىلىقتاعى باسەكەلەستىككە تۇساۋ بولادى دەپ توپشىلايدى. سوندىقتان دا ولار ەكونوميكانى قوعامنان, مەملەكەتتىڭ ىقپالىنان تىس ءوزدى-ءوزىن قوزعالىسقا كەلتىرەتىن, ءوز الدىنا وقشاۋ جەكە قۇبىلىس دەپ سانايدى. بۇل باتىستاعى كوزقاراس رەسەيدە دە, تمد ەلدەرىندە دە كوپ قولداۋ تاۋىپ وتىر. ءىرى كاسىپورىنداردىڭ ءبارىن جەكەشەلەندىرىپ, مەملەكەت مەنشىگىنەن الۋ ەكونوميكانى شاپشاڭ دامىتۋدىڭ العىشارتى دەپ تانۋ كەڭىنەن ءورىس الۋدا. الپاۋىتتاردىڭ كورپوراتسياسى قوعامدا بيلەۋشى كۇشكە اينالىپ, ايتقاندارىن بيلىككە ورىنداتىپ وتىر. بۇل, ەكونوميكانى شاعىن توپتىڭ ءوز قولىندا ۇستاۋىنا قولايلى جاعداي جاساپ وتىر دەگەن ءسوز. ليبەرال-دەموكراتتار باتىستا دا, شىعىستا دا ەكونوميكانى رەتتەۋگە مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىن قۇپتامايدى. نارىقتىق ەكونوميكا ءبارىن ءوز ورنىنا كەلتىرەدى دەگەن پايىمدى باسشىلىققا الادى. نارىق سىرتتان وزگە كۇشتىڭ ارالاسۋىن قاجەت ەتپەيدى. ول ءوز زاڭىمەن ءومىر سۇرەدى دەگەن پىكىردى ۇستانادى.
تاريح بۇعان قاراما-قارسى قاعيدالاردى دا بىلەدى. ماسەلەن, اعىلشىن ەكونوميسى دجون كەينس (1863-1946) 1930 جىلى «اقشا تۋرالى تراكتاتىن» جاريالادى. ءوندىرىستىڭ قۇلدىراۋىن ول سۇرانىستىڭ كەمۋىمەن بايلانىستىردى. جەكە مەنشىك سەكتور سۇرانىستى قاناعاتتاندىرا المايدى. ونى قاناعاتتاندىرۋدى مەملەكەت ءوز قامقورلىعىنا الۋى كەرەك. كەينس كاپيتاليستىك ەكونوميكانىڭ ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ تەتىگىنە كۇمان كەلتىرىپ, قوعامنىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ومىرىنە مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ قاجەتتىگىن دۇرىس دەپ تاپتى. بۇل ەكونوميستىڭ تەورياسى اقش-تىڭ ۇلى دەپرەسسيادان شىعۋىنا كومەكتەستى. دج.كەينس داعدارىستان شىعۋدىڭ تۇڭعىش رەت باعدارلاماسىن جاسادى. ول تۇتىنۋدى مەملەكەت تاراپىنان رەتتەۋ جولىمەن «ەڭ ءتيىمدى سۇرانىستى» قالىپتاستىرۋ ارقىلى داعدارىس پەن جۇمىسسىزدىقتى ەنسەرۋدى ۇسىندى. جەكە سەكتور بۇعان ق ۇلىقسىز, سوندىقتان مەملەكەتتىك رەتتەۋدى ىسكە قوسۋدىڭ ماڭىزى زور. وسى ەكونوميكالىق ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى د.رۋزۆەلت باسقارعان اقش ۇزاققا سوزىلعان داعدارىستى جەڭە الدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا كۇيرەگەن نەمىس ەكونوميكاسى ليۋدۆيگ ەرحاردتىڭ باسشىلىعىمەن شارۋاشىلىققا مەملەكەتتىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن قايتادان قالپىنا كەلتىرىلدى. بۇل مىسالدار مەملەكەتتى ەكونوميكادان الاستاتۋدىڭ پايدالى ەمەستىگىن, كەرىسىنشە, ەكونوميكا مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ ارقاسىندا جەدەل وركەندەي الاتىنىن كورسەتەدى. بۇل تاريح ساباقتارىنا قاراماستان, پوستكەڭەستىك ەلدەردە باتىس اقىلشىلارىنىڭ, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ كەڭەستەرىنە باس شۇلعىپ «ەسەڭگىرەتۋ ەمىن» باسشىلىققا الدى. نارىق زاڭىنا قانىق ەمەس بۇل ەلدەر شىن مانىندە ەسەنگىرەۋدىڭ بۇكىل اۋىرتپالىعىن باستان كەشىردى. قازىر اۋىر كۇندەر ارتتا قالدى. سوندىقتان دا, نارىق ەل ەكونوميكاسىن ءوزى رەتتەيدى, تەك شىدامدىلىق, توزىمدىلىك كەرەك دەگەن قاعيداعا بىرجاقتى قاراماۋ كەرەك. مەملەكەت, ارينە, ۇساق-تۇيەك شارۋالارعا ارالاسپاي, ياعني شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە كەڭىنەن ەركىندىك بەرىپ, وعان قولداۋ كورسەتۋمەن بىرگە, ەكونوميكانىڭ ستراتەگيالىق سالالارى مەملەكەت قۇزىرەتىنەن ءبىرجولا شىعىپ كەتپەۋى كەرەك. بيزنەستىڭ تۇتقاسى جەكە ادامداردىڭ قولىندا ەكەنى بەلگىلى. ادەتتە جەكە ادام, بىرىنشىدەن, ءوز قامىن ويلايدى, ءوز تابىسىن مولايتۋدى, قولدا بار مۇمكىندىكتەردىڭ ءبارىن پايدالانىپ, كىرىسىن ەسەلەي ءتۇسۋدى مۇرات تۇتادى. ونىڭ قاراپايىم حالىقتا شارۋاسى جوق. حالىق قامىن ويلايتىن, وعان قىزمەت ەتەتىن جالعىز مەملەكەت بار. سونىڭ قولىندا ماتەريالدىق, قارجىلىق رەسۋرستار بولسا, بۇكىل قوعامنىڭ مۇددەسىنە جۇمسايدى. الەۋمەتتىك ساياساتقا كوپ كوڭىل بولەدى, عىلىم, ءبىلىمدى دامىتادى, ەل قورعانىسىن, قوعام قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە كۇش سالادى. ال ءبىزدىڭ ليبەرالدار بولسا, مەملەكەت مەنشىگىنەن تابىستى سالالاردىڭ ءبارىن جەكە قولدارعا تاراتىپ بەرۋگە بەيىم تۇرادى. مەملەكەت قاراماعىنان ءىرى ستراتەگيالىق سالالاردى الۋ قوعامنىڭ, ەلدىڭ كۇيرەۋىنە اسەر ەتەتىنىن ءاردايىم ەسكەرە بەرمەيدى. باتىستىڭ بولسىن, ءبىزدىڭ بولسىن ليبەرال-دەموكراتتاردىڭ مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاعا ارالاسۋىنان ات-تونىن الا قاشۋىنىڭ تۇبىندە نە جاتىر؟ ولار شىندىعىندا قوعامنىڭ الەۋمەتتىك جاي-كۇيىنىڭ جاقسارۋىن كۇيتتەپ, ەل ەكونوميكاسىنىڭ گۇلدەنۋىن قالاپ وتىر ما, الدە ات توبەلىندەي الپاۋىتتاردىڭ جەكە ءوز مۇددەلەرىن كوزدەپ, ەشقانداي باقىلاۋسىز, شەكتەۋسىز ولاردىڭ ءوز دەگەندەرىن جۇزەگە اسىرۋىنا مۇددەلى بولىپ وتىر ما؟ ماسەلە – وسىندا. شاعىن توپ ستراتەگيالىق ماڭىزى كۇشتى ءوندىرىس سالالارىن وركەندەتۋگە مۇددەلى مە, الدە وزىنە شاپشاڭ مول تابىس اكەلەتىن, وندىرىستىك اينالىمعا تەز ءتۇسىپ, تەز كىرىس اكەلەتىن سالالاردى دامىتۋعا, ياعني قىزمەت كورسەتۋ سالالارىنا قارجى جۇمساۋعا مۇددەلى مە؟ ارينە, الپاۋىتتار ەلدىڭ قورعانىسى ءۇشىن, قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن جاۋاپ بەرمەيدى, ول بۇلاردىڭ قۇزىرەتىنە دە جاتپايدى. وعان مول پايدا اكەلەتىن ەكونوميكا سالاسىن دامىتۋ ءتيىمدى. ماسەلەن, ەلدە اپاتتى جاعداي بولدى دەلىك. تابيعاتتىڭ دۇلەي كۇشى كەنەتتەن عالامات شىعىن اكەلدى دەلىك. مەملەكەتتىڭ ءوز قولىندا ارتىق ماتەريالدىق-قارجىلىق قاراجات جوق, كەلگەن توتەنشە شىعىندى ورنىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ول كىمگە قولىن جايماق؟ ارينە, الپاۋىتتارعا. بىراق ولار مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ تالابىنا تۇسىنىستىكپەن قاراي قويار ما ەكەن؟ بۇل جاعى, ارينە, بەلگىسىز. كەسىپ-ءپىشۋ, تۇپكىلىكتى شەشىم ايتۋ قيىن. ەكىنشى جاعىنان, قولىندا جۇمسار كۇشى جوق, مانەۆر جاسايتىن ەكونوميكالىق قاجىر-قايراتى جوق مەملەكەت قوعامعا قالاي قورعان بولماق؟ ەكونوميكا مەملەكەتتىڭ قولىندا بولماي, وعان مۇنىڭ قاتىسى شامالى بولسا, سوندا ليبەرال-دەموكراتتارعا قانداي مەملەكەت كەرەك؟
قوعامداعى ىشكى تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ءۇشىن, الەۋمەتتىك شايقالىستاردى بولدىرماۋ, ولاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ قۇزىرىندا بيۋدجەتتىك قوردان باسقا ماتەريالدىق-قارجىلىق قوسىمشا مول رەزەرۆ تە بولۋى كەرەك. الەۋمەتتىك تولقۋلاردى قارۋدىڭ كۇشىمەن باسۋ تۇپكىلىكتى ناتيجە بەرمەيتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان دا, بيلىك ەرەۋىلشىلەردىڭ, مەملەكەت ساياساتىنا قارسىلىق تانىتۋشىلاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تالاپتارىن ءىشىنارا بولسا دا ورىنداۋعا ءماجبۇر بولادى. مۇنسىز قوعامداعى قايشىلىقتاردى ءبىرىڭعاي كۇش قولدانۋ تاسىلىمەن شەشۋگە بومايتىنى ءسوزسىز. مۇنداي قايشىلىقتار بيلىكتەگىلەردىڭ, ءتىپتى جەرگىلىكتى عانا ەمەس, ورتالىقتاعى بيلىكتىڭ وراشولاق ساياساتىنىڭ, الدىن-الا ويلاستىرىلماعان ۇشقارى شەشىمدەرىنىڭ سالدارىنان دا تۋىنداۋى ىقتيمال. سوندىقتان بيلىك قاسارىسپاي, ءوز كەمشىلىگىن تۇزەتۋگە ارلانباي, شيەلەنىستى ودان ءارى ۋشىقتىرىپ جىبەرمەي, جىلدام قاجەتتى شارالار قولدانۋلارى كەرەك. بۇل قوعامعا دا, بيلىككە دە پايدالى. بۇدان مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بەدەلى السىرەمەيدى, كەرىسىنشە, ونىڭ قوعامدى باسقارۋعا جەدەل شارا قولدانۋعا بەيىمدىگى, ياعني بيلىكتىڭ شيراقتىعى, ومىرگە جاناسىمدىلىعى, ەل باسقارۋ شەبەرلىگىنە جەتىلە تۇسكەندىگى انىق تانىلادى. سوندىقتان دا ليبەرال-دەموكراتتاردىڭ قوعامدى باسقارۋداعى مەملەكەتتىڭ ءرولىن شەكتەۋ جونىندەگى ساياساتى سوڭعى كەزدە قاتتى سىنعا ۇشىراپ, قوجىراي باستادى.
باتىس ەۋروپا ەلدەرىندەگى الەۋمەتتىك تولقۋلار, بىرقاتار ەلدەر ەكونوميكاسىنىڭ دەفولتقا ۇشىراۋى, جاپپاي داعدارىستىڭ ەتەك الۋى قاراپايىم جانداردى عانا ەمەس, ساياساتكەرلەردى, مەملەكەت باسشىلارىن دا ويلانتا ءتۇستى. گەرمانيا, فرانتسيا جانە باسقا ەلدەر ليدەرلەرى دە مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ قازىرگى جۇيەسىنە سىن كوزبەن قاراپ, ونى جەتىلدىرۋ قاجەتتىگىن اشىق ايتا باستادى. ءتىپتى دۇنيە جۇزىندەگى الپاۋىت ەل – اقش-تىڭ بيلىك ساياساتىنىڭ كىناراتسىزدىعى دا كۇمان تۋعىزىپ وتىر. امەريكانيزم مەن باتىستىق ليبەرالدىق جۇيەنىڭ ارتىقشىلىعىنا بۇل كۇندە كۇدىك كوبەيدى.
مەملەكەتتىك بيلىك ءوزىنىڭ قوعامدى باسقارۋ قۇرالى بولۋ مىندەتىنەن بىرتىندەپ قول ءۇزىپ, بۇل ساياساتىنان قازىر دە تانعان جوق. ءىشىنارا الەۋمەتتىك ساياساتىنا وزگەرىستەر ەنگىزگەنىمەن مەملەكەتتىڭ ءبىر توپتىڭ ەكىنشى توپتى باسىپ-جانشۋ قۇرالىنا اينالعانى بەلگىلى. مەملەكەت بۇل ىشكى ءمانىن ەشقاشان جوعالتقان ەمەس, كەرىسىنشە, ونى جەتىلدىرىپ, امال-تاسىلدەرىنىڭ ءوڭىن اينالدىرىپ, ادامي سيپات بەرگەن بولىپ كەلەدى. ءسويتىپ, اقش ەكى عاسىر ىشىندە الەمدەگى ەڭ باي, ەڭ كۇشتى, ەڭ وركەنيەتتى, ەڭ دەموكراتياشىل ەل بولىپ سانالدى. شىندىعىندا, بۇل تابىستارعا اقش ءوزىنىڭ قارجىلىق ساياساتى ارقىلى باسقا ەلدەردى توناۋ جولىمەن قول جەتكىزدى. امەريكانىڭ سىرتى جىلتىراعان كوزبوياۋشىلىق ساياساتىنىڭ بۇل كۇندە بەت-پەردەسى اشىلىپ, ءوزىنىڭ ىشكى ءمانىن جاسىرا المايتىن دەڭگەيگە جەتتى. اڭىزعا اينالعان امەريكالىق اسىل مۇراتتىڭ ارتى اشىلا باستادى.
مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنداعى «جاڭا قۇرلىق» پەن بەرگى جاعىنداعى «ەسكى قۇرلىق» مەملەكەتتىڭ ەكونوميكادان تىسقارى تۇرۋىنا مۇددەلى بولۋىندا نە ءمان جاتىر؟ ات توبەلىندەي الپاۋىتتار مەملەكەت بيلىگىن ءوز قولىندا ۇستاعىلارى كەلەدى. سوندىقتان دا ولار بيلىكتىڭ قۇزىرەتىن شەكتەپ, ەكونوميكادان الشاقتاتىپ, وندىرىستىك كۇش-قۋاتتىڭ ءبارىن ءوز يەلىگىندە ۇستاۋدى قالايدى. مەملەكەت ەكونوميكاعا ىقپال ەتە المايتىن بولسا, ونىڭ ايبارى, قۇدىرەتى شامالى بولاتىنى بەلگىلى.
ەلدىڭ قۋاتى, قورعانىس قابىلەتى, قاۋىپسىزدىگى, تەحنيكالىق, عىلىمي, ازىق-ت ۇلىكتىك تاۋەلسىزدىگى ەكونوميكاعا تىكەلەي بايلانىستى ەكەنى ءسوزسىز. ەگەر مەملەكەت بۇل سالادان تىسقارى تۇرسا, ول قالاي ەلدى باسقارا, وعان ىقپال ەتە الادى؟ مەملەكەت قولىندا قۋاتتى ەكونوميكا, وزىق تەحنيكا, دامىعان عىلىم, يننوۆاتسيالىق تەتىك, ستراتەگيالىق ءوندىرىس سالالارى – كوسموس, اۆياتسيا, تەمىر جول, زاماناۋي بايلانىس قۇرالدارى بولۋعا ءتيىس. ايتپەسە, مەملەكەت وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى – ەلدىڭ وركەنيەتتى جولمەن دامۋىن قامتاماسىز ەتە المايدى. اتالعان سالالاردى الپاۋىتتاردىڭ يەلىگىنە بەرۋ ءوزىن اقتاي ما؟ قورعانىس, سوعىس قۇرالدارىن جەتىلدىرۋ, عارىشتى يگەرۋ, عىلىمنىڭ ىرگەلى سالالارىن دامىتۋعا وليگارحتار مۇددەلى مە؟ وعان بۇل ماڭىزدى ما, الدە ءوز قالتالارىن بايىتا ءتۇسۋ, جىلدام تابىس اكەلەتىن قىزمەت كورسەتۋ سالالارىنا قارجى سالۋ پايدالى ما؟ ءىرى كاسىپكەرلەردىڭ مۇددەسى وتان, ەل مۇددەسىمەن ءاردايىم ۇشتاسىپ جاتا ما؟ شىن مانىندە حالىقتى, جەردى, ەلدى قورعاۋ الپاۋىتتاردىڭ مىندەتى مە؟ بۇلار – تاۋەلسىز, ەركىن جاندار, قالاسا قورعايدى, قالاماسا – قول ۇشىن بەرمەيدى. قايدا كوپ پايدا تاپسا, سوندا مەكەن اۋىستىرا بەرەدى. ونىڭ قايدا بيزنەسى, بانكى تابىس اكەلسە, سوندا ونىڭ وتانى. ەلدە الەۋمەتتىك داعدارىس بەلەڭ الدى, اشتىق, جۇت بولدى, تابيعي اپات, جەر سىلكىنىسى, توپان سۋ قاپتادى نەمەسە قۇرعاقشىلىقتىڭ كەسىرىنەن ەگىن, ءشوپ شىقپادى دەلىك. سوندا الپاۋىتتار ءوز بايلىعىن ەلگە ءبولىپ بەرە مە؟ ولار ءتيىستى سالىعىن تولەيدى. باسقاسىن ءوزى بولەدى, مەملەكەت وعان ءامىر ەتە المايدى, سۇراۋشى, ءوتىنىش ءبىلدىرۋشى عانا ءرول اتقارادى. بيۋدجەتى تاپشى, كەدەي مەملەكەت ءوزى ەشتەڭە شەشە المايدى, سوندىقتان دا, مەملەكەت قولىندا جەتكىلىكتى ماتەريالدىق بايلىق, يگىلىك بولۋى كەرەك. بۇل ءۇشىن مەملەكەت جالاڭاش قالىپ, الپاۋىتتارعا قول جايىپ, تەلمىرىپ وتىرىپ قالماۋى كەرەك. بيلىك ءوز يەلىگىندەگى ىرىسىن, ىرزىعىن ەمىن-ەركىن ءتيىمدى پايدالاناتىن بولۋى كەرەك. ليبەرالدار بولسا, نارىق جاعدايىندا مەملەكەت ەكونوميكاعا ارالاسپاۋى كەرەك دەيدى. ءوندىرىستى سۇرانىستىڭ ءوزى, ياعني رىنوكتىڭ ءوزى رەتتەيدى, ءوندىرىس, ەكونوميكا ءوز كەزەگىمەن, ءوز زاڭىمەن دامي بەرەدى, مەملەكەتتىڭ ارالاسۋى ەكونوميكاعا قولبايلاۋ بولادى, تۇساۋ سالادى دەپ قاقسايدى. سونداعىسى نە؟ الدە مۇنىڭ باسقا سىرى بار ما؟
رەسەيدە دە ورتالىق بانك مەملەكەتتىك ەمەس كوممەرتسيالىق قۇرىلىم بولىپ ەسەپتەلەدى. ول مەملەكەتتىك دۋما الدىندا ەسەپ بەرەدى. سوعان تاۋەلدى دەپ سانالادى. ءىس جۇزىندە اقش-تىڭ فەدەرالدىق رەزەرۆتىك جۇيەسىنىڭ ءبىر بولىمشەسى سەكىلدى. رەسەيدىڭ ورتالىق بانكى بيۋدجەتتىڭ تاپشىلىعىن وتەۋ ءۇشىن ۇكىمەتكە قارجى بولە المايدى. ۇكىمەت حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنان كرەديت سۇراۋعا ءماجبۇر بولادى. رەسەيدىڭ ورتالىق بانكى ءوز ەركىمەن التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆى ەسەبىنەن قارجى بولە المايدى. بۇل تاۋەلسىز كوممەرتسيالىق قۇرىلىمعا رەسەي ورتالىق بانكىنە – ەشكىم دە, پرەزيدەنت تە, پرەمەر دە ىقپال ەتە المايدى. بۇكىل ەكونوميكانى, اسىرەسە, ستراتەگيالىق نىسانداردى جەكە كاپيتالدىڭ قۇزىرىنا بەرۋدىڭ تيىمسىزدىگىن ەكونوميستەر دە, ساياساتكەرلەر دە ءجيى ەسكەرتىپ كەلەدى. رەسەيدىڭ بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرى, عالىم ولەگ پوپتسوۆ: «مەملەكەتتى ەكونوميكانى باسقارۋدان الاستاتۋ كاپيتاليستىك جۇيەنى كۇيرەتۋمەن پاراپار», دەپ جازدى. ماقالادا جازىلعانداي, تمد ەلدەرىندە كاپيتاليستىك جۇيە قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن جوق, ءبىزدىڭ ىستەس بولىپ وتىرعان ساياسي جۇيەمىز – جابايى كاپيتاليزم. سوندىقتان دا, نارىقتىق جۇيەگە بارلىق جاۋاپكەرشىلىكتى اۋدارا سالۋ نەگىزسىز.
الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستان كەيىن ەۋروپادا دا كاپيتاليستىك جۇيەنىڭ مىنسىزدىگىنە كۇمان كوبەيە ءتۇستى. كاپيتاليستىك جۇيەنىڭ ۋاقىت سىنىنا توتەپ بەرە الماي وتىرعانىن, ونىڭ ءالسىز جاقتارىن جالاڭاشتاپ, ناقتىلاپ بەردى. كاپيتاليزمدى سىناۋ ەل باسشىلارىنىڭ وزدەرىنىڭ اۋزىنان ەستىلەتىن بولدى. ماسەلەن, فرانتسيا پرەزيدەنتى ن.ساركوزي, گەرمانيا كانتسلەرى ا.مەركەل تاراپىنان كاپيتاليزم ءمىنسىز قوعامدىق جۇيە دەپ قابىلدانباي وتىر. كەرىسىنشە, كوپتەگەن تەورەتيكتەر مەن پراكتيكتەر قازىرگى داعدارىستىڭ سەبەبىن قوعامدىق جۇيەنىڭ كىناراتىنان دەپ قابىلداي باستادى. سوندىقتان دا, سوتسياليستىك جۇيەنىڭ ۇنامدى جاقتارىن جوققا شىعارۋعا بولمايتىنىن مويىنداپ, ولاردى پايدالانا بىلۋگە ۇندەۋدە. اقش فەدەرالدىق رەزەرۆتىك جۇيەسىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى ا.گريسپەن ءوزىنىڭ سوڭعى جازبالارىندا ليبەرالدىق نارىقتىق ەكونوميكانىڭ تاعدىرىنا تۇبەگەيلى سەنىمسىزدىكپەن قارايتىنىن اشىق ايتتى. ول الەمدىك قارجى جانە ەكونوميكالىق جۇيەنىڭ جاڭا ۇلگىسىن ۇسىنۋعا ارەكەت ەتىپ باعۋدا. ب.ەتتسەل اتىنداعى قوردىڭ وكىلدەرى جۇرگىزگەن ساۋالنامادا رەسپوندەنتتەردىڭ ونىنىڭ توعىزى قازىرگى ەكونوميكالىق جۇيەنى جاقسارتۋدى قولدايتىنىن بىلدىرگەن.
رەسەي عىلىم اكادەمياسى سوتسيولوگيا ينستيتۋتىنىڭ جۇرگىزگەن ساۋالناماسىنا قاراعاندا, مەملەكەتتىڭ باقىلاۋىنان تىس كاپيتاليزمنىڭ ليبەرالدىق ۇلگىسىن حالىقتىڭ 9 پايىزى عانا قولدايدى ەكەن.
ەكونوميكانىڭ دامۋى قوعامداعى كوررۋپتسيانى جويۋعا تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان ونىمەن كۇرەسۋ – مەملەكەتتىڭ تىكەلەي مىندەتى. بۇل كۇندە قوعامدى اسا قاتەرلى ىندەت كوررۋپتسيا مەن جەمقورلىق جايلاپ وتىر. ارينە, مۇنىڭ تاريحي دا, الەۋمەتتىك-رۋحاني دا سەبەپتەرى, تامىرلارى بار. تاريحي تامىرى دەگەنىمىز, پاراقورلىق ءبىر جىلدىڭ, ءبىر عاسىردىڭ عانا جەمىسى ەمەس, ول عاسىرلار بويى تامىرىن تەرەڭگە جايىپ كەتكەن قاتەرلى كەساپات. ءبىر جەردە ونىڭ ۇيىمداسقان ۇياسىن اشكەرەلەپ-جويىپ جاتساڭ, ەكىنشى جەردەن تاعى دا بۇرق ەتە تۇسەدى.
بۇگىنگى جاڭا زاماندا دا كوررۋپتسيا مەملەكەتتىڭ ىرقىنا كونبەي وتىر. بىزدە دە كوررۋپتسيامەن كۇرەس تۋرالى ارنايى زاڭ بار. بيلىك ونىمەن كۇرەس جۇرگىزگەن بولىپ جاتىر. ءتۇرلى كوميسسيالار جۇمىس ىستەيدى, زاڭ ورىندارى, فيسكالدىق ورگاندار جازالاۋ شارالارىن قولدانىپ جاتىر. بىراق بۇل كۇرەس جارتىمدى جەمىس بەرمەي كەلەدى. مۇنى قوعام كۇندەلىكتى ومىردەن كۇنبە-كۇن كورىپ وتىر. سوندا كوررۋپتسيانى جەڭۋگە بولمايدى دەپ مەملەكەت شاراسىزدىققا, تۇڭىلۋگە ۇرىنۋى كەرەك پە؟ ەندى نە ىستەۋى كەرەك؟ مۇنى بۇكىل قوعام, بۇكىل حالىق ويلانىپ-تولعانۋى ءتيىس. بيلىك جەمقورلىق پەن پاراقورلىقتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ءتۇرلى شارالار قولدانۋعا بارىپ ءجۇر. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تەندەر ارقىلى, وقۋعا ءتۇسۋ, مەملەكەتتىك قىزمەتكە كىرۋ تەست تاپسىرۋ ارقىلى جۇرگىزىلەدى. بىراق بۇلاردىڭ ءبارى جارتىلاي شارالار. ويتكەنى, بۇل ەكونوميكالىق قاتىناستار تەحنيكا كومەگىمەن اتقارىلسا دا, ونىڭ ارتىندا ادامدار تۇر. تەحنيكا, كومپيۋتەر ادام ارقىلى ىسكە قوسىلادى. سوندىقتان دا, تەحنيكا ارقىلى كوررۋپتسيانى جويۋ جارتىكەش شارالار, بۇل بوس اۋرەشىلدىك بولىپ وتىر.
كوررۋپتسيانى بيلىك قاتاڭ زاڭ قولدانۋمەن, اۋىر جازاعا بارۋمەن, قورقىتىپ-ۇركىتۋمەن عانا جەڭە المايدى. ويتكەنى, ول قوعامداعى الەۋمەتتىك جاعدايعا, ادامداردىڭ رۋحاني-يماندىلىق دەڭگەيىنە دە تىكەلەي بايلانىستى دۇنيە. روبەرت وۋەن ايتقانداي, ادامداردىڭ يماندى بولۋى ولار ءومىر سۇرگەن ورتاعا, قوعامداعى احۋالعا تىكەلەي بايلانىستى. «اقىلدى ويلار مەن سەزىمدەرگە باي ادامداردى تاربيەلەۋ ءۇشىن, دەپ جازدى ول, ەڭ الدىمەن, ولارعا قولايلى جاعداي جاساۋ كەرەك, سودان كەيىن بارىپ ادامزات بالاسىنان پاراساتتىلىقتى كۇتۋگە بولادى». سول پاراساتتىلىقتىڭ جەتىسپەۋى دە جەمقورلىقتىڭ اۋىزدىقتالماي وتىرۋىنا سەبەپشى بولۋدا. ول كۇننەن-كۇنگە ءورشىپ, ءورىسىن كەڭگە جايىپ كەلەدى. بۇل قاتەرلى دەرتكە قارسى كۇرەستىڭ وڭ ناتيجە بەرمەۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ بىرىنشىدەن, مەملەكەت تاراپىنان جەمقورلىقپەن كۇرەسۋشىلەردىڭ وزدەرى تازا ەمەس, بىلىققا بەلشەسىنەن باتقان. وزدەرى ۇرى بولا وتىرىپ, باسقا ۇرىلاردى قالاي ۇستاسىن. ۇرلىقپەن كۇرەسۋ ءۇشىن ولاردىڭ وزدەرى تازا ءمىنسىز, ادال بولۋلارى كەرەك.
بىرەۋگە ءتيىپ كەتەمىن بە دەپ جالتاقتاماي, كۇرەس مەيىرىمسىز, قاتال ءارى تۇراقتى تۇردە جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. بۇل مايدان ناۋقانشىلدىقتى كوتەرمەيدى, ول توقتاۋسىز, ىركىلىسسىز, تۇراقتى تۇردە جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. اناۋ انانىڭ تۋىسى, مىناسى پالەنشەنىڭ جاقىنى دەپ الالاماي, قىلمىسكەردىڭ ءبارى نىساناعا الىنۋعا ءتيىس. تامىر-تانىسى, اعايىن-تۋعانى بيلىكتە بار-جوعىنا قاراماستان, قىلمىسكەردىڭ ءبارى جاۋاپقا تارتىلۋى قاجەت. «ماعان ەشكىم ەشتەڭە ىستەي المايدى» دەپ كۇش كورسەتەتىندەر ارامىزدا بولماۋى كەرەك. بۇعان اركىمنىڭ كوزى انىق جەتۋى ءتيىس. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەسۋشى شەنەۋنىكتەر زاڭنان باسقا ەشكىمگە باعىنباۋى كەرەك. سوندا عانا قوعامدا ءتارتىپ ورنايدى. ەكىنشىدەن, قوعامداعى پاراقورلىقتى, ەل ۇستىنەن جەڭىل كۇنكورىستى بولدىرماۋ مەملەكەتتىڭ جازالاۋ, كۇش كورسەتۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىنە عانا بايلانىستى دەسەك, قاتەلەسەر ەدىك. ازاماتتاردىڭ زاڭ شەڭبەرىندە, ادامگەرشىلىك پەن يماندىلىق جولىندا تازا ءومىر سۇرۋىنە جەتىسۋ قالىپتاسقان قوعامدىق سانانىڭ دەڭگەيىنە دە تىكەلەي بايلانىستى بولادى. قوعامدىق پىكىر ارام جولمەن بايۋدى, الداۋ-ارباۋ, ۇرلىق جاساۋ جولىمەن مولشىلىققا كەنەلىپ, سايران سالۋدى, اكەسىنىڭ, تۋىسىنىڭ اتىن پايدالانىپ, وڭاي ولجاعا باتۋدى قوعامدىق پىكىر قاتتى ايىپتامايىنشا, ولارعا دەگەن توزگىسىز احۋال تۋعىزبايىنشا, قوعامدى جەمقورلىقتان تازارتۋ مۇمكىن ەمەس. ول ءۇشىن ادامداردىڭ ميىن تازارتۋ كەرەك. وي-ساناسىندا توڭكەرىس تۋعىزۋ كەرەك. ءبۇگىنگىدەي بايلار الدىندا قۇرداي جورعالاپ, سولاردىڭ ءسوزسىز ق ۇلى بولىپ, اياعىنا باس ۇرۋ جويىلمايىنشا, ارام جولمەن تابىلعانىنا قاراماستان, بايلىقتى ومىردەگى باستى قۇندىلىق دەپ باعالايتىن كوزقاراستان ارىلمايىنشا, دۇنيەقوڭىزدىق, بايلىققۇمارلىق, وعان تابىنۋشىلىق جويىلمايدى. بۇل ءۇشىن باستى قۇندىلىق نە ەكەنىن تۇسىنە بىلەتىن رۋحاني بيىكتىككە كوتەرىلۋىمىز كەرەك.
رەسەيدىڭ كاسىپكەرلەر مەن ارەنداتورلار وداعىنىڭ توراعاسى, ەكونوميست اندرەي بۋنيچ بۇگىنگى اقىل-ويدىڭ دەڭگەيىن وزگەرتۋدى, ەڭ الدىمەن, ادامدار ميىن تازارتۋدان باستاۋ كەرەك. تۇرعىنداردىڭ عانا ەمەس, ەل ەليتالارىنىڭ ميىن تازارتۋ قاجەت. ماسەلە, ولاردىڭ ەكونوميكا, قوعام, باسىمدىقتار, دۇنيەنى جاڭاشا قابىلداۋ ءجونىندەگى كوزقاراستارىن عانا وزگەرتۋ ەمەس, ولاردىڭ قۇندىلىقتارعا دەگەن كوزقاراستارىن, باعامدارىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋ قاجەت, دەدى.
ءومىردىڭ ۇنەمى وزگەرىستە بولۋى زاڭدىلىق. ۋاقىتپەن بىرگە سالت-ءداستۇر دە, ادەت-عۇرىپ تا وزگەرىپ, جاڭارىپ تۇرادى. قۇندىلىقتار قايتا ەكشەلىپ, جاڭالارى پايدا بولادى. مەملەكەت سول وزگەرىستەرگە ۇركە قاراماي, ولاردى دا جاڭا قۇبىلىس, دامۋدىڭ زاڭدىلىقتارى, جەمىستەرى دەپ قابىلداۋى قاجەت.
قوعامداعى ءارتۇرلى ەلىكتەۋ-سولىقتاۋلار ءاردايىم ورىن العان. ادام بالاسى سان قيلى كەزەڭدى باستان كەشىرۋدە. سونىڭ بارىندە وزىنە ءتان ءومىر سالتى, پسيحولوگيا, ءداستۇر, رۋحانيات, ءدىني سەنىمدەر بولعان. قازىر دە سولاي. زامان وزگەرگەن سايىن, ساياسي جۇيە جاڭارعان سايىن قوعامدا جاڭا قوندىرمالار, جاڭا ۇدەرىستەر دۇنيەگە كەلەدى. ادامزات ۇنەمى ىزدەنىس ۇستىندە ءارتۇرلى رەفورمالارعا بارادى. ءبىرى وڭدى, ءبىرى شالاعاي بولىپ جاتادى. بىراق ءبارىبىر قوعام پروگرەسس جولىنان اۋىتقىمايدى.
قوعامدى باسقارۋ جەتىلدىرىلە تۇسەدى. مەملەكەت ءوزىنىڭ حالىققا قىزمەت ەتۋ ۇدەرىسىنەن جاڭىلىسپاۋعا ءتيىس. سوندىقتان دا مەملەكەتتىڭ وركەنيەتتەن قول ۇزبەي, ءوزىنىڭ فۋنكتسياسىن تولىق اتقارۋىنىڭ ۇلكەن ماڭىزى بار.
ابدەش قالمىرزاەۆ, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
الماتى.
