– ءسىز ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى قالانىڭ ماڭىندا تۋىپ-ءوسىپ, قييالشىل اۋىل بالالارى سياقتى سەزىمنىڭ جەتەگىندە كەتىپ اكتەرلىكتى تاڭداعان ەكەنسىز. بالالىق شاققا ساياحات جاساپ كورەلىكشى, كوڭىلىڭىزدە تەاتر مەن كينوعا ماحابباتتىڭ ويانۋىنا نە سەبەپ بولدى؟
– مەن تاشكەنت قالاسىنىڭ ماڭىندا دۇنيەگە كەلگەنىممەن, ءومىرىمنىڭ العاشقى ون جىلى قازاقستاندا, دالىرەك ايتسام, جەزقازعان وبلىسىنىڭ رۋدنيك كەنتىندە ءوتتى. اكەم ابدوللا تاشپي-ءدى گەوفيزيكا ماماندىعى بويىنشا بىتىرگەن سوڭ سول جاققا جۇمىسقا جىبەرىلگەن. كەڭەستىك كەزەڭ ەمەس پە, رۋدنيكتىڭ ءوندىرىس ورىندارىندا سان ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى ەڭبەك ەتەتىن. بالكىم, سونداعى بالالاردىڭ عارىشكەر بولۋ سيياقتى ورتاق ارمانى بولعان دا شىعار. الايدا, اكەم جەتى جاسقا تولعانىمدا تەلەديدار ساتىپ العان سوڭ العاشقى كينونى كوردىم دە كوڭىلىمدە ءبىر بۋىرقانىس پايدا بولدى. سول ساتكە دەيىن بولاشاقتا كىم بولۋ ماسەلەسى مەنى مازالاعان ەمەس-ءتى, سول ساتتەن باستاپ اكتەر بولۋدى ارماندادىم. ارينە مىناۋ ومىردە بوس قيال عانا ادامدى ارمانىنا جەتكىزبەيدى. تاباندى تۇردە ماقساتقا ۇمتىلعان شىعارمىن, قازىر مىنە, كورىپ تۇرعانىڭىزداي اكتەرمىن.
– العاشقى ويناعان ءرولىڭىز ەسىڭىزدە مە؟
– ارينە. 1981 جىلى رەجيسسەر زينوۆي رويزماننىڭ «ۆسترەچا ۋ ۆىسوكيح سنەگوۆ» ءفيلمى مەنىڭ دەبيۋتىم سانالادى. وندا كىشىگىرىم ەپيزودتا ويناعام. دەگەنمەن, ۇلكەن جولدىڭ باسىنداعى العاشقى جەتىستىگىم بولعاندىقتان ول ءرول ماعان ءاماندا ىستىق. سول ەپيزودتىق رولىممەن-اق كورەرمەندەردىڭ دە, مامانداردىڭ دا كوڭىلىنەن شىققان بولۋىم كەرەك, كوپ وتپەي رەجيسسەر ۋ.نازاروۆتىڭ «وتەلمەگەن قارىز» («نەوپلاچەننىي دولگ») فيلمىندە باستى ءرولدى ويناۋعا شاقىرتۋ الدىم. ال تەاتردا العاش رەت «پەترۋشكا» سپەكتاكلىندە ماۆر بەينەسىن سومدادىم.
– بۇكىل ءومىرىڭىز «يلحوم» تەاترىمەن بايلانىستى. 1975 جىلى تالانتتى رەجيسسەر مارك ۆايل تاراپىنان تاشكەنت قالاسىندا اشىلعان كسرو-داعى تۇڭعىش مەملەكەتتىك ەمەس تەاتر اقش, فرانتسيا, يتاليا, گەرمانيا, رەسەي سياقتى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە سپەكتاكلدەر قويعانىن وتە جاقسى بىلەمىز.
– وكىنىشكە قاراي, جەتەكشىمىز ۇلى رەجيسسەر مارك ۆايل ومىردەن وتكەلى دە ءبىرشاما ۋاقىت ءوتتى. تاعدىرعا شارا بار ما؟ تاۋ تۇلعالاردان سوڭ دا ءومىر توقتاپ قالمايدى ەكەن. العاشىندا وزبەكستانداعى, رەسەيدەگى سىنشىلار 2-3 جىلدان سوڭ تەاتر تاراپ كەتەتىندىگىنە سەنىمدى بولدى. ولار ءوز بولجامدارىن ايتىپ تا, جازىپ تا ءجۇردى. بىراق, ارادان وسىنشاما ۋاقىت ءوتتى, ءبىز جۇمىس جاساپ جاتىرمىز. گاسترولگە دە شىعىپ, اقش, ەۋروپا ەلدەرىندە, ماسكەۋدە وتەتىن «زولوتايا ماسكا» فەستيۆالىندە بىرنەشە رەت ونەر كورسەتتىك. «دوجد زا ستەنوي» سپەكتاكلى ارقىلى الماتى جۇرتشىلىعىمەن قاۋىشتىق. قويىلىم اياقتالعان سوڭ زال تولى كورەرمەن تۇرەگەلىپ قوشەمەت كورسەتتى.تاماشا تۋىندىدان رۋحاني ءلاززات العان حالىق بىزبەن قوشتاسقىسى كەلمەدى. كينو ونەرى پايدا بولعاننان بەرى تەاتردىڭ ولگەنىن ايتىپ بايبالام سالىپ جۇرگەندەر جەتەرلىك. الايدا, ءبىز ەشقاشان كورەرمەن تاپشىلىعىنا ۇشىراعان ەمەسپىز. كەيبىر سپەكتاكلدەرىمىز 15-20 جىلدان بەرىن قويىلىپ كەلە جاتقانىنا قاراماستان, تاشكەنتتە دە زال تولى بولادى. كەزىندە مارك ۆايل قويعان دۇنيەلەردى دە حال-قادەرىمىزشە ساحنالاپ كەلەمىز.
– «يلحوم» تەاترىندا تيمۋر بەكمامبەتوۆ تە ىستەدى عوي. كەيبىرەۋلەر ونى ءسىزدىڭ شاكىرتىڭىز دەپ تە جاتادى. ءسىز وعان وسى تەاتردا ۇستازدىق ەتتىڭىز بە؟
– ەل نە دەمەيدى؟ تيمۋر ەشقاشان مەنىڭ شاكىرتىم بولعان ەمەس. بىرىنشىدەن, ول سۋرەتشى ءارى رەجيسسەر. ەكىنشىدەن, ءبىزدىڭ جاسىمىز ءبىر-بىرىمىزدەن ونشا الشاق ەمەس. تيمۋرمەن رەجيسسەر دجانيك فايزيەۆتىڭ «پەترۋشكا» سپەكتاكلىندە بىرگە جۇمىس ىستەدىك. ول ستسەنوگرافيامەن اينالىستى ءارى كوستيۋمدەر جونىندەگى سۋرەتشى بولدى. بۇل پلاستيكالىق سپەكتاكل ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتتى. 1986 جىلى تاشكەنت تەاتر ونەرىندەگى سونى قۇبىلىس رەتىندە باعالانعان سپەكتاكلمەن بىرنەشە حالىقارالىق فەستيۆالگە قاتىسىپ, داڭقىمىز اسپانداي ءتۇستى. مۇندا ارينە, تيمۋر بەكمامبەتوۆتىڭ دە زور ەڭبەگى بار.
– ءسىز ءۇشىن باستى ورىندا تەاتر تۇرا ما, الدە كينو تۇرا ما؟
– بۇل ماعان ءجيى قويىلاتىن سۇراقتاردىڭ ءبىرى. مەن ءۇشىن ماڭىزدىسى – ماماندىعىم. وزىمە تاپسىرىلعان ءرولدى كوڭىلدەگىدەي سومداپ شىعۋدى قالايمىن. تەاتر مەن كينونى ەشقاشان بولە-جارمايمىن.
– ءسىز ايگىلى ۆگيك-ءتىڭ تۇلەگىسىز. ۇلتتىق نەگىزدە دامىپ كەلە جاتقان وزبەك كينووندىرىسىندە سىزدەرگە سۇرانىس باسەڭدەگەن جوق پا؟
– وزبەكستاندا جىلىنا 100-دەن اسا كوركەم فيلم, 40-تان اسا تەلەسەريال تۇسىرىلەدى. بۇلاردىڭ كوبىندە ۆگيك تۇلەكتەرىنىڭ قولتاڭباسى بار. جاقسى مامانعا ارقاشان سۇرانىس جوعارى عوي. جەكەلەگەن تۇلعالار تاسادا قالىپ بارا جاتقان بولسا, كەمشىلىكتى وقۋ ورنىنان ەمەس, كاسىبي دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىنەن ىزدەگەن ءجون.
– كوبىرەك رەسەي كينولارىنا ءتۇسىپ ءجۇرسىز. بۇل ءسىزدى كوسموپوليتيزمگە ۇرىندىرماي ما؟
– جوق. ماماندىعىم مەنىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىما اينالىپ كەتكەن. وسى كەزگە دەيىن رەسەي كينولارىندا كوسموپوليتيزم بەلگىلەرىن بايقاعان ەمەسپىن. ونىڭ ۇستىنە مەن بەلگىلى ءبىر ۇلت وكىلدەرىنىڭ بەينەسىن سومداپ ءجۇرمىن. ياكۋت, قالماق, تاجىك, باشقۇرت, ءتىپتى نەبارى 4,5 مىڭ ادامنان تۇراتىن سەلكۋپ حالقىنىڭ بەينەسىن دە ەكرانعا شىعاردىم. ازىرگە ەشكىم سىن ايتقان جوق. سوعان قاراعاندا رولدەرىم شىنايى ورىندالعان شىعار. كەسكىن-كەلبەتىمنىڭ ءتۇرلى حالىقتارعا ۇقساۋى – اكتەر رەتىندەگى جەتىستىگىم.
– «يلحوم» تەاترىنىڭ سايتىندا ءسىزدىڭ اقش-تا شەبەرلىك ساباقتارىن جۇرگىزگەنىڭىز جايلى جازباعا كوزىم ءتۇستى. بۇل قانشالىقتى دارەجەدە راس؟ اقش-تا گولليۆۋد بار ەمەس پە, ولار ورتالىق ازيادان شىققان اكتەرلەردىڭ شەبەرلىگىنە قىزىعا قويار ما ەكەن؟
– مەن ۇزاق جىلدار بويى تاشكەنت تەاتر جانە كوركەمونەر ينستيتۋتىندا, كەيىنىرەك مادەنيەت ينستيتۋتىندا پەداگوگيكالىق ەڭبەكپەن اينالىستىم. ارنايى پاننەن – پلاستيكا نەمەسە پلاستيكالىق كوركەمدىك جانە اكتەردىڭ پلاستيكالىق ويلاۋ قابىلەتىنەن ساباق بەرگەنمىن. قازىر تەك قانا تەاتر جانىنداعى ستۋديادا ستۋدەنتتەرگە شەبەرلىك ساباعىن وتكىزەمىن. بىرنەشە مارتە الماتىعا مەملەكەتتىك ەمەس «ارتيشوك» تەاترىنىڭ شاقىرۋىمەن بارىپ, شەبەرلىك ساباعىن وتكىزدىم. اقش ماسەلەسىنە كەلەتىن بولساق, ارينە, گولليۆۋدتا مىقتى ماماندار جەتكىلىكتى. ولار ەشكىمگە قىزىعۋشىلىق تانىتا قويمايدى. ال مەن ۆاشينگتون, يندياناپوليس, نيۋ-حەمپشير ۋنيۆەرسيتەتتەرى اكتەرلىك فاكۋلتەتتەرىنىڭ ارنايى شاقىرۋىمەن بارىپ, ءدارىس وقىدىم.
– كينووندىرىس مول قارجىنىڭ ارقاسىندا وركەندەيدى. ەكونوميكاسى باسقالاردان مىقتى بولعاندىقتان رەسەي كينوسىنىڭ الەمدە ءوز ورنى بار. ال قازاق, وزبەك كينوسىنىڭ دامۋى قاي دارەجەدە؟
– ماعان قازاق, وزبەك, ءتىپتى رەسەي كينوسىنىڭ دامۋى جايلى ايتۋ وتە قيىن. ويتكەنى, كينو كورۋگە ۋاقىتىم جوق. ەسەسىنە ءوزىم كينودا ەڭبەكتەنگەندى ۇناتامىن. نەگىزى, باعا بەرۋ ارنايى مامانداردىڭ جۇمىسى. عالىم گۇلنار ابىكەەۆانىڭ «ناتسيوسترويتەلستۆو ۆ كازاحستانە ي درۋگيح ستراناح تسەنترالنوي ازي, ي كاك ەتوت پروتسەسس وتراجاەتسيا ۆ كينەماتوگرافە» دەگەن تاماشا شىعارماسىن وقىعان ەدىم. وسىنداي بىلىكتى مامانداردىڭ پىكىرى وبەكتيۆتى, ال ءبىز سياقتى ىلۋدە ءبىر كينو كورەتىن اكتەرلەردىڭ پىكىرى سۋبەكتيۆتى بولادى. سوندىقتان, بۇل سۇراعىڭىزعا جاۋاپ بەرە المايمىن.
– اتاقتى ادامداردىڭ جەكە ءومىرى ۇنەمى وزگەلەردە قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى. وتباسىڭىز جايلى ايتىپ بەرسەڭىز.
– قاراپايىم زيالى وتباسىندا تۋىپ-ءوستىم. اكەم بىرنەشە جىل بۇرىن 80 جاسىندا باقي دۇنيەگە اتتاندى. ول كىسى ءومىر بويى مەنىڭ قازاق كينوسىندا ويناعانىمدى ارمانداپ ءوتتى. «جوعالعان جۇماق»(«پوتەرياننىي راي»), «ا-عا ورالۋ» («ۆوزۆراششەنيە ۆ ا») فيلمدەرىنە كەيىنىرەك ءتۇستىم عوي. اكەمە ولاردى كورۋ بۇيىرمادى. ال شەشەم – وزبەك قىزى. قازىر 76 جاستا. قازاقشانى وتە جاقسى بىلەدى. ۇلتىمدى سۇراعاندارعا كەيدە «قازبەكپىن» دەپ قالجىڭدايتىنىم بار. ايەلىمنىڭ ەسىمى – نادەجدا, حورەوگراف. 37 جىلدان بەرى ءومىردىڭ اششى-تۇششىسىن بىرگە تاتىپ كەلەمىز. قىزىم الەكساندرا كۇيەۋىمەن بىرگە ماسكەۋدە تۇرادى. حالىقارالىق ەكونوميكا سالاسىندا قىزمەت ەتەدى.
– مازمۇندى اڭگىمەڭىز ءۇشىن راحمەت. سىزگە ونەردە دە, ومىردە دە مول تابىس تىلەيمىن.
اڭگىمەلەسكەن
بەگابات ۇزاقوۆ,
جۋرناليست
