بۇگىندە زەينەت جاسىنا 1954 جىلدان كەيىن, ياعني «بەبي-بۋم» كەزەڭىندە دۇنيەگە كەلگەن ازاماتتار شىعۋدا. ەگەر 2003 جىلدارى جىل سايىن 50 مىڭ ادام زەينەتكە شىعاتىن بولسا, قازىر ولاردىڭ سانى 130 مىڭعا جەتتى. 2025 جىلعا قاراي زەينەتكەرلەرىمىزدىڭ سانى 3 ميلليونعا جۋىقتاپ قالادى. سوڭعى 10 جىلدىڭ وزىندە ازاماتتارىمىزدىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 66,3 جاستان 72 جاسقا دەيىن ءوستى. ياعني زەينەت جاسىنا شىققان ازاماتتار ورتاشا ەسەپپەن 20 جىلدان اسا زەينەتاقى الىپ وتىرۋى قاجەت. ەلىمىزدەگى وسى ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرە وتىرىپ, 2014 جىلى زەينەتاقى جۇيەسىن جاڭعىرتۋ تۇجىرىمداماسىن قابىلدادىق. وندا ازاماتتاردىڭ قاي جىلى تۋعانىنا قاراماي, زەينەت جاسىندا ەڭبەك تابىسىنا سايكەس كەلەتىن زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتى قويىلعان.
الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەنە وتىرىپ, قازاقستاندا ءۇش دەڭگەيلى زەينەتاقى جۇيەسىن قۇردىق. بۇل جۇيەگە سايكەس زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ جاۋاپكەرشىلىگى تەك مەملەكەتكە ەمەس, سونىمەن بىرگە جۇمىس بەرۋشى مەن ازاماتتىڭ وزىنە دە جۇكتەلگەن. ءبىرىنشى, ازاماتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە توقتالىپ وتەيىن. ەلىمىزدە 1998 جىلدان باستاپ جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسى ەنگىزىلىپ, ازاماتتار تابىستارىنىڭ 10 پايىزىن اي سايىن جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنا اۋدارىپ وتىرادى. زەينەت جاسىنا جەتكەننەن باستاپ ءار ازاماتقا بۇل قور شوتىندا جينالعان قارجىسىنىڭ ەسەبىنەن زەينەتاقى تولەي باستايدى. زەينەتاقىنىڭ مولشەرى ءار ازاماتتىڭ زەينەتكە دەيىن ءوز اتىنا جيناعان قارجىسىنىڭ كولەمىنە بايلانىستى بولادى. ەگەر شەتەل تاجىريبەسىنە زەر سالىپ قاراساق, سونداي-اق حالىقارالىق جانە ۇلتتىق ساراپشىلاردىڭ جۇرگىزگەن ەسەپتەرىنە سۇيەنسەك, وندا زەينەتاقىنىڭ كولەمى قوماقتى بولۋ ءۇشىن نەمەسە بۇرىنعى تابىسىنىڭ كولەمىنە سايكەس كەلۋ ءۇشىن ازاماتتار 35-40 جىل شاماسىندا ءوزىنىڭ زەينەتكەرلىك شوتىنا قاراجات سالىپ وتىرۋى قاجەت. وسىنشاما ۋاقىت قارجى جيناۋ مۇمكىندىگى 1998 جىلدان العاشقى ەڭبەك جولىن باستاعان ازاماتتاردا عانا بار.
وسى جايتتى ەسكەرە وتىرىپ, مەملەكەت ازاماتتاردىڭ 1998 جىلعى 1 قاڭتارعا دەيىنگى ەڭبەك ءوتىلى ءۇشىن ەڭبەك زەينەتاقىسىن تولەۋ ءتارتىبىن ساقتاپ قالدى. بۇعان قوسىمشا زەينەتكەرلەردى الەۋمەتتىك قولداۋدى ودان ءارى كۇشەيتە ءتۇسۋ ماقساتىندا 2005 جىلدان باستاپ بازالىق زەينەتاقى ەنگىزىلدى. بۇگىندە زەينەتاقىنىڭ بۇل ءتۇرىن 2 ملن-نان اسا زەينەتكەر الىپ كەلەدى. بىلتىر زەينەتاقى تولەۋ ءۇشىن مەملەكەتتەن 1,6 ترلن تەڭگە جۇمسالدى. جىل سايىن زەينەتاقى مولشەرىن ارتتىرىپ كەلەمىز. وتكەن جىلى ەڭ تومەنگى زەينەتاقى مولشەرى – 46 مىڭ تەڭگە, ال ورتاشا زەينەتاقى مولشەرى 66 مىڭ تەڭگە بولدى. تمد ەلدەرى اراسىندا جوعارى دەڭگەيدە ەكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ال جۇمىس بەرۋشىلەر 2014 جىلدان باستاپ قاۋىپتى جۇمىستا ىستەيتىن 425 مىڭنان استام قىزمەتكەرىنە 5% كاسىپتىك جارنالاردى تولەي باس-
تادى. بۇل قىزمەتكەرلەردىڭ شوتىنا جۇمىس بەرۋشىلەر جىبەرگەن سوما 135 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. ياعني زەينەتاقى مولشەرى ازاماتتىڭ ەڭبەك وتىلىنە تىكەلەي بايلانىستى. بۇل ءتيىمدى دەپ ويلايمىز.
بىردەن ايتۋ كەرەك, زەينەتكەرلىك جاستى ۇلعايتۋ ءبىر كۇندە شەشىلگەن جوق. جان-جاقتى زەرتتەلىپ, سارالاندى. بۇل ەلىمىزدىڭ دەموگرافياسىنا, ەكونوميكاسىنا, ازاماتتاردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىنا, حالىق تابىسىنىڭ دەڭگەيى سياقتى نەگىزگى كورسەتكىشتەرگە بايلانىستى. بۇل كورسەتكىشتەر بويىنشا ەلىمىزدىڭ ءوسۋ قارقىنى دۇرىس دەپ ايتۋعا بولادى. بىراق مەملەكەتتەن الاتىن زەينەتاقى مولشەرى ازاماتتاردىڭ 1998 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىنگى ەڭبەك وتىلىنە قاراي ەسەپتەلەدى. زاڭعا سايكەس تولىق ەڭبەك زەينەتاقىسىن 1998 جىلعا دەيىن 20 جىل ەڭبەك ءوتىلى بار ايەلدەر (25 جىل ەڭبەك ءوتىلى بار ەر-ازاماتتار) الادى, قازىر زەينەتكە شىعىپ جاتقان ايەلدەردىڭ كوپشىلىگىنىڭ مۇنشالىقتى ەڭبەك ءوتىلى جوق. مىسالى, ايەلدىڭ 1998 جىلعا دەيىن 15 جىل, ودان كەيىن 10 جىلدىق ەڭبەك ءوتىلى بار دەلىك. سوندا 15 جىلدىق ءوتىلى ءۇشىن 30 000 تەڭگە زەينەتاقىنى مەملەكەت تولەيدى. ول زەينەتاقى قورىنا دا كوپ قارجى جيناي الماعان, سەبەبى جيناقتاۋشى جۇيەگە نەبارى 10 جىل عانا قاتىسقان. سوندىقتان بۇل جۇيەدەن الاتىن زەينەتاقى كولەمى دە جوعارى بولمايدى. وسىلايشا زەينەتاقىنى مەملەكەتتەن دە, قوردان دا العانىمەن, ونىڭ مولشەرى تولىق ەڭبەك ءوتىلى بار ازاماتتار الاتىن زەينەتاقى مولشەرىنەن ەداۋىر تومەن بولىپ وتىر.
ەگەر ەر-ازاماتتاردىڭ جۇيەگە 40 جىل قاتىسۋعا مۇمكىندىگى بولسا (23 جاستان 63 جاسقا دەيىن), ال 4 بالاسى بار ايەل كىسىنىڭ ورتاشا قاتىسۋ ۋاقىتى 28 جىلدان اسپايدى. سەبەپ, بىرىنشىدەن, 58 جاستا زەينەتكە شىقسا, ەكىنشىدەن بالا باعۋ ۋاقىتى بار. سوندىقتان بۇل ساناتقا كىرەتىن ايەل ازاماتتاردىڭ زەينەتاقى مولشەرى ەڭبەك تابىسىمەن سايكەس بولۋ ءۇشىن ولاردىڭ زەينەتاقى جۇيەسىنە قاتىسۋ ۋاقىتى ۇزارتىلدى. ياعني زەينەتكەرلىك جاسىن جىل سايىن 6 ايدان قوسىپ, 10 جىل ىشىندە 63-كە جەتكىزۋ قاراستىرىلدى. بۇل وزگەرىسكە مەملەكەت قوسىمشا سۋبسيديالارمەن جانە جەڭىلدىكتەرمەن الىپ بارادى. ياعني 2018 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن بازالىق زەينەتاقىنى 1998 جىلعا دەيىنگى ەڭبەك ءوتىلىن جانە ودان كەيىنگى جىلداردا جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنە قاتىسۋ ءوتىلىن قوسا ەسەپكە الا وتىرىپ, تاعايىنداۋدى قاراستىردىق. وسىعان سايكەس بازالىق زەينەتاقىنىڭ مولشەرى بيىلعىمەن سالىستىرعاندا ورتاشا ەسەپپەن 1,8 ەسە وسەتىن بولادى. بۇل, اسىرەسە بۇگىنگى تاڭدا ەڭبەك ءوتىلى از ايەلدەر ءۇشىن ۇلكەن قولداۋ بولعالى تۇر. سونداي-اق جۇمىس ىستەپ, بالا كۇتىمى بويىنشا دەمالىستا وتىرعان انالارعا زەينەتكەرلىك جارناسىن جوعالتپاۋ ءۇشىن مەملەكەت رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ءبىر جىل كولەمىندە بۇل انالارعا سۋبسيديا بەرۋدى قاراستىردى.
2014 جىلدان بەرى مۇنداي مۇمكىندىكتى 300 مىڭنان استام انا الدى, ولاردىڭ زەينەتاقى شوتتارىنا شامامەن 16 ملرد تەڭگە قاراجات اۋدارىلدى. بۇل نەگىزىنەن 1998 جىلدان كەيىن ەڭبەككە كىرىسكەن ايەلدەر ءۇشىن قولايلى. ال جۇمىس ىستەمەيتىن انالارعا بازالىق زەينەتاقىنى تاعايىنداۋدا ءار بالاعا 3 جىل, بارلىعى 12 جىلدان اسپايتىن ەڭبەك ءوتىلى ەسەپتەلەتىن بولادى. بۇل ەڭبەك ءوتىلى مەملەكەتتەن تولەنەتىن ەڭبەك زەينەتاقىسىن ەسەپتەگەندە دە, بازالىق زەينەتاقىنى تاعايىنداعاندا دا ەسەپكە الىناتىن بولادى. كورىپ وتىرعانىڭىزداي, زەينەتكەرلىك جاسىن ۇلعايتۋ – قارجىنى ۇنەمدەۋ ەمەس, ازاماتتاردىڭ زەينەتاقى مولشەرىنىڭ جوعارى بولۋى ءۇشىن جاسالعان شارا.
شەتەلدەن كەلگەن قانداستارىمىزدىڭ زەينەتاقى ماسەلەسىندە مىنانى ايتۋعا بولادى. تمد ەلدەرىندە تۇراتىن ازاماتتار ءبىر ەلدەن ەكىنشى ەلگە كوشكەن جاعدايدا ولاردىڭ 1998 جىلعا دەيىنگى ەڭبەك ءوتىلىن قابىلداۋ بويىنشا 1992 جىلى 14 مەملەكەتتىڭ قول قويعان كەلىسىمى بار. سوندىقتان تمد ەلدەرىنەن كەلەتىن باۋىرلارىمىز ءۇشىن ەش كەدەرگى جوق. ال الىس شەتەلدەن كەلەتىن قانداستار زەينەتاقىسىن بەلگىلەۋ ءۇشىن ولار تۇراتىن مەملەكەت پەن قازاقستاننىڭ اراسىندا كەلىسىمشارت بولۋى كەرەك. وكىنىشكە قاراي, مۇنداي كەلىسىمشارتتاردى جاساۋ بۇگىندە وتە قيىن بولىپ وتىر. سەبەبى ءار ەلدىڭ زەينەتاقى جۇيەسى ءارتۇرلى. ەگەر زەينەتاقىنى مەملەكەت تولەيتىن بولسا, ولار وزگە ەلدىڭ ازاماتتىعىن الىپ وتىرعان ادامداردىڭ زەينەتاقىسىن «ەكسپورت» جاسامايدى. ال ءبىزدىڭ زاڭىمىزدا زەينەتاقى ەڭبەك ءوتىلى مەن تابىسىنا قاراي بەلگىلەنەدى. قانداستارىمىزدىڭ قازاقستاندا جۇمىس ىستەگەن ەڭبەك ءوتىلى جوق. سوندىقتان بۇگىندە بۇل ازاماتتارعا بازالىق زەينەتاقىنى ءوز ازاماتتارىمىزبەن بىردەي كولەمدە تولەپ كەلەمىز. ءبىز شەتەلدىك تاجىريبەنى تولىق زەرتتەپ شىقتىق. الەم ەلدەرىندە كوبىنەسە ازامات باسقا ەلگە قونىس اۋداراتىن بولسا, ونىڭ زەينەتاقىسى تۇرعان مەملەكەتى تاراپىنان ەڭبەك وتىلىنە نەمەسە زەينەتاقى جيناعىنا قاراي تولەنەدى. ال كوشىپ كەلگەن ەلدەگى جۇمىس ءوتىلى ءۇشىن قابىلداعان مەملەكەت تولەيدى. ماسەلەن, قانداستارىمىز كوپ تۇراتىن ەلدەر تاراپى وسىنداي تارتىپكە كەلىسسە, ءبىز قاجەتتى كەلىسىمشارت جاساۋعا دايىنبىز. قازىر وسى باعىتتا جۇمىس جۇرگىزىلۋدە.
تامارا دۇيسەنوۆا,
ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى
