مەملەكەت وسى باعدارلامانى قابىلداپ, ىسكە اسىرۋ ارقىلى قازىردىڭ وزىندە ءبىر ەمەس, بىرنەشە ماسەلەنىڭ باسىن قايىرىپ وتىر. بىرىنشىدەن, باعدارلاما اياسىندا اۆتوكولىك جولدارى, شويىن جولدار, كوپىرلەر سالىنۋدا جانە قايتا جوندەلۋدە. ولاردىڭ ەل ىشىندەگى قاتىناسقا وڭ ىقپالىن تيگىزىپ جاتقانى تۇسىنىكتى.
ەكىنشىدەن, وسى جولداردى سالۋ ارقىلى حالىقتىڭ ۇلكەن بولىگى جۇمىسپەن قامتىلۋدا.
ۇشىنشىدەن, سالىنعان جولداردىڭ ەكونوميكامىزعا تيگىزەتىن مۋلتيپليكاتيۆتىك اسەرى دە وراسان زور بولماق. ماسەلەن, جولعا كەتەتىن ۋاقىت شىعىنى جانە جۇكتەردىڭ جەتكىزىلۋى مەن وعان كەتەتىن قارجى شىعىنى ازايادى. جول بويىندا تىرشىلىك قايناي تۇسەدى. قازاقستاندا قازىرگى سالىنىپ جاتقان ماگيسترالدار تەك ەل ىشىندەگى ايماقتاردى عانا ەمەس, ەل مەن ەلدى, جالعاۋعا ىقپال ەتەدى.
مىنە, وسى تۇرعىدان كەلگەندە «نۇرلى جول» باعدارلاماسى اياسىندا قازىرگى اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ بولاشاق ءۇشىن پايداسى وتە زور. تۇبىندە بۇل ىسكە بولاشاق ۇرپاقتار دا العىسىن بىلدىرەتىن بولادى. ماسەلەن, كەزىندە قازاقستاندا تۇركسىب تەمىر جولى تارتىلعان كەزدە قازىرگى ادامداردىڭ كوپشىلىگى ومىرگە كەلمەگەن دە ەدى. ال ءبىز ونىڭ قىزىعىن ءالى كۇنگە دەيىن كورىپ كەلە جاتىرمىز, بالالارىمىز, ۇرپاعىمىز دا كورە بەرمەك.
ال ەندى ءسوز بولىپ وتىرعان «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا قانداي ىستەر جۇزەگە استى؟ وسىعان كەلەيىك.
باعدارلاما اياسىندا 2010 جىلدان بەرى رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى جولداردىڭ
5 مىڭ شاقىرىمى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلىپ, قايتا جاڭعىردى. سونىڭ ناتيجەسىندە اتالعان جولداردىڭ 85 پايىزىنىڭ ساپاسى قاناعاتتانارلىق دەڭگەيگە جەتكىزىلدى. سونىڭ ىشىندە ەلىمىزدە «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» جولىنىڭ سالىنعانىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك.
ەندى 2017-2020 جىلدار ارالىعىندا 4,4 مىڭ شاقىرىم جول قايتا جاڭعىرتىلاتىن بولادى. وسى ماقساتتا ازىرلەنگەن 23 جوبانىڭ جالپى قۇنى 1,7 ترلن تەڭگە تۇرادى. بۇل قارجىنىڭ 356,2 ملرد تەڭگەسى بيىلعى جۇمىستار ءۇشىن بولىنگەن ەدى. 1 قاراشاداعى مالىمەت بويىنشا قارجىنىڭ 223,6 ملرد تەڭگەسى يگەرىلىپتى. يگەرىلگەن قارجىنىڭ تەڭ جارتىسى ۇلتتىق قوردان الىنعاندىعىن ايتقان ءجون. ءسويتىپ «استانا – قاراعاندى», «ورتالىق – شىعىس», «بەينەۋ – اقتاۋ», «ورتالىق – باتىس», «قاپشاعاي – تالدىقورعان», «پەتروپاۆل – رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ شەكاراسى», «ورال – كامەنكا» باعىتىنداعى جولداردى جاڭعىرتۋ جۇمىستارى قىزۋ جالعاسىن تاپتى. ناتيجەسىندە بيىلعى جىلى جولداردىڭ 602 شاقىرىمى پايدالانۋعا بەرىلىپ, قوزعالىس اشىلدى.
باعدارلاما اياسىندا ءوتىپ بارا جاتقان 2017 جىلى قولعا الىنعان جاڭا جۇمىستار دا از ەمەس. اتاپ ايتساق, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت پەن حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىنان بولىنگەن زايمدار ەسەبىنەن بىرقاتار جاڭا جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ باستالدى. ولاردىڭ قاتارىندا «بەينەۋ – اقجىگىت», «شورتاندى – زەرەندى», «تاسكەسكەن – باقتى», «قاندىاعاش – ماقات», «كۇرتى – بۋرىلبايتال», «مەركى – بۋرىلبايتال», «تالدىقورعان – وسكەمەن», «جەتىباي – جاڭاوزەن», «قالباتاۋ – مايقاپشاعاي», ء«ۇشارال – دوستىق», «اقتوبە – قاندىاعاش», «اتىراۋ – استراحان», «ۇزىناعاش – وتار», «قوستاناي – دەنيسوۆكا», استانانى وڭتۇستىك-باتىسىنان اينالىپ ءوتۋ جولدارى بار. بۇل جۇمىستارعا 100 مىڭعا دەيىن ادام تارتىلىپ, وسىنشاما وتباسى جول جۇمىستارى ارقىلى ناپاقاسىن ايىردى.
بۇل – تەك اۆتوكولىك سالاسىنداعى جۇزەگە اسىپ جاتقان شارۋالار.
ەندى, تەمىر جول سالاسىنا كەلسەك, «الماتى – شۋ» باعىتىندا ۇزىندىعى 112,3 شاقىرىم بولاتىن جاڭا جول سالىنۋدا. ونىڭ قۇنى 38,4 ملرد تەڭگە تۇرادى. بۇل جولدىڭ 53 شاقىرىمى بىلتىر ىسكە قوسىلسا, 59 شاقىرىمى بيىلعى جىلى پايدالانۋعا بەرىلدى. جول تولىقتاي ىسكە قوسىلعان كەزدە ونىمەن قوزعالاتىن پويىزدار سانى قازىرگى 17-دەن 68-گە, ءبىر تاۋلىكتە تاسىمالداناتىن جۇك كولەمى 66 مىڭ توننادان 265 مىڭ تونناعا, جولاۋشىلار سانى 36 مىڭنان 45 مىڭعا ارتىپ, جولعا كەتەتىن ۋاقىت شىعىنى 1,5 ەسە قىسقارماق. وسىلايشا مىڭداعان ادامنىڭ ۋاقىتى ۇنەمدەلىپ, جولدا ءجۇرۋ جاعدايى دا جاقسارا تۇسپەك.
كاسپي تەڭىزى ارقىلى جونەلتىلەتىن جۇك كولەمىن ارتتىرۋ ماقساتىندا قۇرىق تەڭىز پورتىن دامىتۋ ءىسى جالعاسۋدا. وسىنىڭ ناتيجەسىندە بۇگىنگى كۇنى قۇرىق پورتىنا سالىنعان جاڭا تەمىر جولدىڭ جاڭا پاروم تەرمينالىندا 1,2 ميلليون توننادان استام جۇك وڭدەلدى. سونىمەن قوسا وسى پورتقا تارتىلعان اۆتوكولىك جولىمەن جەتكىزىلگەن جۇكتەردى دە تيەپ-تۇسىرەتىن جاڭا تەرمينال پايدا بولدى. وسى شارالاردىڭ ناتيجەسىندە پورتتىڭ جىلدىق قۋاتى تاياۋداعى ۋاقىتتىڭ وزىندە 7 ميلليون تونناعا جەتكىزىلمەك. ال 2020 جىلى قازاقستان تەڭىز پورتتارىنىڭ جىلدىق جالپى قۋاتتىلىعى 27 ميلليون تونناعا وسەتىن بولادى.
ەگەر ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن ءتىرى اعزاعا تەڭەسەك, ينفراقۇرىلىمدار دەگەنىمىز قاندى بۇكىل دەنەگە تاراتاتىن قان تامىرلارى سەكىلدى. ال ەندى ەكونوميكاداعى سول قان تامىرلاردىڭ دۇرىس جۇمىس ىستەي باستاعاندىعىن ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى جەڭىس قاسىمبەك كەلتىرگەن مىنا ءبىر مالىمەتتىڭ وزىنەن ايقىن اڭعارۋعا بولاتىنداي: «ەلىمىزدەگى ترانزيتتىك تاسىمالدان تۇسەتىن كىرىس 2016 جىلى 267 ملرد تەڭگەنى قۇراسا, بۇل كورسەتكىش 2020 جىلعا قاراي 1,3 ترلن تەڭگەگە جەتپەك. سوندا تاياۋداعى ءۇش-ءتورت جىلدىڭ وزىندە عانا 5 ەسە وسپەك» دەگەن بولاتىن مينيستر.
جۇزەگە اسىرىلۋ ۇستىندەگى «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنىڭ بىزگە بەرەتىن پايداسى وسىنداي.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
