– دانيار تالعات ۇلى, وسى جىلدىڭ الدىن الا قورىتىندىسىن قالاي باعالايسىز؟ قانداي ماقساتتارعا قول جەتكىزە الدىڭىزدار؟ شەشىلمەگەن مىندەتتەر قالدى ما؟
– باعا تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ۇلتتىق بانك ءۇشىن باسىم مىندەت بولىپ تابىلادى. وسىعان وراي الدا قورىتىندىلاردى شىعارا باستايمىز. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا ينفلياتسيا 11 ايدا 6,3% دەڭگەيىندە قالىپتاستى. بۇل 2016 جىلعا قاراعاندا تومەن. 2017 جىل ىشىندە ينفلياتسيا جىلدىق كورسەتكىشتە ۇلتتىق بانكتىڭ 6-8% نىسانالى ءدالىزى شەگىندە قالدى. وسىلايشا, ۇلتتىق بانك جۇرگىزگەن اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ ناتيجەسىندە, سول سياقتى سىرتقى جانە ىشكى فاكتورلاردىڭ اسەرىنەن ينفلياتسيالىق پروتسەستەردىڭ باياۋلاۋى ماڭىزدى قورىتىندىلاردىڭ ءبىرى بولدى.
ەكىنشىدەن, ۇلتتىق بانك ەركىن وزگەرمەلى ايىرباس باعامى رەجىمىن جۇرگىزۋدى جالعاستىردى. تەڭگە باعامى ۇلتتىق بانكتىڭ از ارالاسۋى كەزىندە ىرگەلى فاكتورلاردىڭ اسەرىمەن ۆاليۋتا نارىعىنداعى سۇرانىس پەن ۇسىنىستىڭ نەگىزىندە قالىپتاستى. جىل بويى ىشكى جانە سىرتقى فاكتورلار سەرپىنى ءتۇرلى باعىتتا دامىدى, ايىرباس باعامىنىڭ كۇندەلىكتى اۋىتقۋلارى ايىرباس باعامىن تەپە-تەڭ ەتىپ ۇستاپ تۇرۋعا جانە تەڭگەرىمسىزدىكتى ۇلعايتپاۋعا مۇمكىندىك بەردى. ياعني, تەڭگە باعامى اۆتوماتتى تۇراقتاندىرعىش فۋنكتسياسىن اتقاردى.
ۇشىنشىدەن, تەڭگەمەن دەپوزيتتەردىڭ تارتىمدىلىعىن ساقتاۋ دوللارسىزدانۋ پروتسەسىنە ىقپال ەتىپ, بانكتەردىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتامەن قورلانۋىن ۇلعايتۋعا جاردەمدەستى. 2016 جىلعى قاڭتاردا دوللارلانۋ دەڭگەيى ءوزىنىڭ ەڭ جوعارى 70% مانىنە جەتسە, اعىمداعى جىلى دەپوزيت نارىعىندا ءبىز ۆاليۋتالىق جانە تەڭگەلىك دەپوزيتتەر اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى بايقادىق – دوللارلانۋ دەڭگەيى 48-50% شەگىندە.
تورتىنشىدەن, ۇلتتىق بانك بانكتەردىڭ كرەديتتەۋدى جاڭعىرتۋى ءۇشىن جاعدايلار جاساي الدى. جىل باسىنان بەرى ەكونوميكانى كرەديتتەۋ 3,2%-عا ۇلعايىپ, 2017 جىلعى قازاننىڭ سوڭىندا 13,1 ترلن تەڭگەگە جەتتى. كرەديتتەۋدى جانداندىرۋ اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ جۇمسارۋى ناتيجەسىندە ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتىڭ ارتۋى جانە تۇتىنۋشىلىق سۇرانىستىڭ ۇلعايۋى اياسىندا ورىن الۋدا. جىل باسىنان باستاپ بازالىق مولشەرلەمە 12%-دان 10,25%-عا دەيىن كەزەڭ-كەزەڭمەن تومەندەتىلدى, ال بازالىق مولشەرلەمە تومەندەتىلگەن سوڭ بارىنشا قولجەتىمدى بولاتىن كرەديتتىك رەسۋرستاردىڭ قۇنى دا تومەندەيدى.
بەسىنشىدەن, 2017 جىلى قارجى مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ كىرىستىلىك كولبەۋىن قالىپتاستىرۋ جۇمىسى جالعاستى. ۇلتتىق بانك 1 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا قىسقا مەرزىمدى نوتتار شىعاردى. قارجى قۇرالدارىنىڭ كىرىستىلىگى بويىنشا ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان (10 جىلدان استام) باعدارلاردى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن تامىزدا ۇلتتىق بانكتىڭ مەنشىكتى پورتفەلىنەن 12, 15 جانە 17 جىلدىق مەرزىمدەرمەن ۇزاق مەرزىمدى مەملەكەتتىك باعالى قاعازدار ساتىلدى. ناتيجەسىندە, كىرىستىلىكتىڭ 2016 جىلى ينۆەرسيالىق نىسانى بار تاۋەكەلسىز كولبەۋى قالىپتاندىرىلۋدا.
اعىمداعى جىلى قول جەتكىزىلگەن وڭ ناتيجەلەرگە قاراماستان, شەشىلۋى كوپ ۋاقىتتى تالاپ ەتەتىن مىندەتتەر بار. بۇل قارجى سەكتورىن ودان ءارى دوللارسىزداندىرۋ پروتسەسى, بانكتەردى قالىپقا كەلتىرۋ جانە قارجىلىق ورنىقتىلىعىن ارتتىرۋعا قاراي بانك جۇيەسىندەگى كرەديتتەۋ قارقىندارىن قالپىنا كەلتىرۋ, سونداي-اق پايىزدىق مولشەرلەمە بويىنشا نارىق كۇتۋلەرىن جانە حالىقتىڭ ينفلياتسيالىق كۇتۋلەرىن باسقارۋداعى تيىمدىلىكتى ارتتىرۋ. باسقاشا ايتقاندا, ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – ناقتى پروبلەمالاردى شەشۋدەن بۇكىل قارجى جۇيەسىن ورنىقتى دامۋعا كوشىرۋ.
– 2015 جىلعى تامىزدا تەڭگەنىڭ ەركىن وزگەرمەلى باعامى رەجىمىن ەنگىزۋگە جانە ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋگە وتۋگە قاراماستان, كوپتەگەن قازاقستاندىقتار بۇرىنعىشا تەڭگەنىڭ ايىرباس باعامىن كۇندەلىكتى قاداعالاپ, ونىڭ اۋىتقۋلارىنا الاڭداۋدا. جوسىقسىز قاتىسۋشىلاردىڭ اسەرىنەن نارىقتا ايتارلىقتاي اۋىتقۋلار بولعان كەزدە دۇربەلەڭ تۋىنداپ, ايىرباس پۋنكتتەرىنە كەزەك اعىلادى. وسى سالاداعى احۋالدى قالاي باعالايسىز؟
– ءبىرشاما ۇقساس جاعدايدى مىسالعا كەلتىرەيىن. الماتىلىقتار – سەيسميكالىق ايماقتا تۇراتىن ادامدار اراسىندا شامالى جەر سىلكىنىسى پايدالى دەگەن پىكىر قالىپتاسقان, سەبەبى ولار جەر قىرتىسىنداعى شيەلەنىستى الىپ, ەلەۋلى جەر-استى دۇمپۋلەرىنىڭ ىقتيمالدىلىعىن ازايتادى-مىس. بۇل تەورياعا سايكەس, وسىنداي «باسەڭدەتۋ» بولماعانى جانە الاپات ەنەرگيانىڭ جيناقتالعانى قاۋىپتى. مەن بۇل سالا مامانى ەمەسپىن, سەيسمولوگتار ونى جاقسى بىلەدى, الايدا ايىرباس باعامىن قالىپتاستىرۋمەن سالىستىرۋ ورىندى سياقتى. تۇراقتىلىعى الدامشى بولعان تەڭگە باعامىن ۇزاق ۋاقىت بويى بەلگىلەۋ كەزەڭدەرىنىڭ قانداي اۋىر قۇنسىزدانۋمەن اياقتالعانى ەسىمىزدە. سوندىقتان بۇگىندە ورىن الىپ وتىرعان باعامنىڭ ازداعان اۋىتقۋلارى كۇيزەلىستەردى ءسىڭىرىپ, كۇرت قۇنسىزدانۋ مۇمكىندىگىن بولدىرمايدى, سەبەبى باعام تۇراقتى تۇردە ۇلتتىق بانكتىڭ قاتىسۋىنسىز تەپە-تەڭ ماندە بولادى. وسىلايشا, وزگەرمەلى ايىرباس باعامى رەجىمى كەزىندە ۆاليۋتا نارىعىنداعى اۋىتقۋلار حالىقتىڭ الاڭداۋشىلىعىن تۋعىزباۋى ءتيىس.
ايىرباس باعامىنا اسەر ەتەتىن فاكتورلارعا تولىعىراق توقتالا كەتەيىك. ولاردىڭ جىل بويى اسەرى ءتۇرلى باعىتتا بولدى. قاڭتار-مامىردا سىرتقى نارىقتارداعى جاعىمدى جاعدايلار اياسىندا تەڭگەنىڭ بىرتىندەپ نىعايۋى بايقالدى. ماۋسىمدا مۇنايعا باعا بەلگىلەنىمىنىڭ تومەندەۋىنەن ەلگە شەتەل ۆاليۋتاسىنىڭ كەلۋى ازايدى, بۇل وعان دەگەن سۇرانىستىڭ وسۋىنە اكەلدى. حالىقتىڭ دەۆالۆاتسيالىق كۇتۋلەرى جاعدايدى قيىنداتا ءتۇستى. تەڭگە باعامىنىڭ جوعارى قۇبىلمالىلىعىن شەكتەۋ ماقساتىندا ۇلتتىق بانك ماۋسىمدا 101 ملن اقش دوللارى مولشەرىندە ساتۋدى جۇزەگە اسىرىپ, ۆاليۋتاعا دەگەن ارتىق سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋ جونىندە شەشىم قابىلدادى, بۇل ماۋسىمداعى بۇكىل ۆاليۋتالىق ساۋدا-ساتتىق كولەمىنىڭ 3%-ىنان از. ءۇشىنشى توقساندا, مۇناي باعاسىنىڭ جوعارى سەرپىنىنە قاراماستان, دەۆالۆاتسيالىق كۇتۋلەر ساقتالدى. بۇل باق-تاعى جاريالانىمدارعا, اتاپ ايتقاندا كەيبىر «ساراپشىلاردىڭ» نەگىزسىز مالىمدەمەلەرىنە بايلانىستى بولدى. ناتيجەسىندە شەتەل ۆاليۋتاسىنا دەگەن ارتىق سۇرانىس بايقالدى. ونى قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن ۇلتتىق بانك سونداي-اق شەتەل ۆاليۋتاسىنىڭ ساتۋشىسى بولۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. بۇل ۆاليۋتا نارىعىنىڭ بىرتىندەپ تۇراقتانۋىن قامتاماسىز ەتتى. قازاننىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ ۆاليۋتا نارىعىنداعى جاعداي تۇراقتىلىعىن جالعاستىرۋدا. 11 ايدا تەڭگەنىڭ ايىرباس باعامى ءبىر اقش دوللارى ءۇشىن 331,2 تەڭگەگە – 0,6%-عا نىعايدى. تەڭگە باعامىنىڭ قالىپتاسۋى شەتەل ۆاليۋتاسىنا دەگەن سۇرانىس پەن ۇسىنىستىڭ اسەرىنەن نارىقتىق جاعدايلاردا ورىن الۋدا. جەلتوقساندا تەڭگە باعامى ءبىر اقش دوللارى ءۇشىن 332,75-335,05 تەڭگە ارالىعىندا شامالى اۋىتقۋدى كورسەتىپ وتىر. 12 جەلتوقساندا بيرجالىق باعام اي باسىنان بەرى 1 اقش دوللارى ءۇشىن 334,85 تەڭگەگە دەيىن 1,1%-عا السىرەدى (جىل باسىنان بەرى السىرەۋ – 0,5%).
– 2018 جىلى اقشا-كرەديت ساياساتىنا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر ما؟ كەلەسى جىلى ۇلتتىق بانكتىڭ قىزمەتىندە قانداي باسىمدىقتار بولادى؟
– ۇلتتىق بانك باسقارماسى 2017 جىلعى 29 قاراشادا قر اقشا-كرەديت سايا-
ساتىنىڭ 2018 جىلعا ارنالعان نەگىزگى باعىتتارىن ماقۇلدادى. بۇل قۇجاتتا ساياساتتىڭ كەلەسى جىلعا ارنالعان نىسانالى باعدارى, قاعيداتتارى جانە باعىتتارى ايقىندالعان. 2018 جىلى اقشا-كرەديت ساياساتىنا ەشقانداي ماڭىزدى تۇزەتۋ ەنگىزىلمەيدى. بۇل ءبىزدىڭ بىرىزدىلىك جانە بولجامدىلىق قاعيداتتارىمىزعا قايشى كەلەر ەدى. بۇل قاعيداتتارعا دەگەن سەنىمدى ءبىز ىجداعاتپەن ادەتكە اينالدىرماقپىز. ۇلتتىق بانك اقشا-كرەديت ساياساتىن ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋ رەجىمىندە ىسكە اسىرۋدى جالعاستىرادى. اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ شارالارى ينفلياتسيا بويىنشا ورتا مەرزىمدى ماقساتقا قول جەتكىزۋگە 2020 جىلعا قاراي – تومەن, بىراق 4%-عا شاماسىندا باعىتتالاتىن بولادى. بۇدان باسقا, كەلەسى 2 جىلعا ينفلياتسيا بويىنشا ارالىق نىسانالى ولشەمدەر ايقىندالعان: 2018 جىلدىڭ سوڭىنا – 5-7%, 2019 جىلدىڭ سوڭىنا – 4-6%.
ينفلياتسيا بويىنشا ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ۇلتتىق بانك ينفلياتسيانىڭ ءىس جۇزىندەگى جانە بولجامدى دەڭگەيىنە جانە باسقا ولشەمدەرگە بايلانىستى بازالىق پايىزدىق مولشەرلەمەنى بەلگىلەيدى. بازالىق مولشەرلەمە ناقتى كورسەتكىشتە, ياعني ينفلياتسيانىڭ 12 ايلىق ارالىقتاعى بولجامدى ءمانىن شەگەرگەندە نومينالدىق مولشەرلەمە 4%-دان اسپايتىن دەڭگەيدە بولادى.
سونىمەن قاتار ۇلتتىق بانك ترانسميسسيالىق تەتىك ارنالارىن جەتىلدىرۋ, كىرىستىلىكتىڭ بارابار كولبەۋىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جاعدايلار جاساۋ, حالىقتىڭ ينفلياتسيالىق كۇتۋلەرىن تۇراقتاندىرۋ جۇمىسىن جالعاستىرادى. كوممۋنيكاتسيالار جۇيەسىن ودان ءارى قۇرۋ ارقىلى ەكونوميكا سۋبەكتىلەرىنىڭ كۇتۋلەرىن باسقارۋعا ەداۋىر ءمان بەرىلەدى.
ينفلياتسيا بويىنشا ماقساتتارعا قول جەتكىزۋگە قوسىمشا قولداۋ شارالارى رەتىندە بانك سەكتورىن قالىپقا كەلتىرۋ, ەكونوميكانى دوللارسىزدانۋدى ىنتالاندىرۋ, ۆاليۋتالىق رەتتەۋ مەن ۆاليۋتالىق باقىلاۋدى وڭتايلاندىرۋ شارالارى ايقىندالعان.
– الەمدىك نارىقتارداعى ماكروەكونوميكالىق جاعداي 2017 جىلى قازاقستانعا قولايلى بولدى دەپ ايتۋعا بولا ما؟ تولەم بالانسىنىڭ پروفيتسيتتىك اعىمداعى شوتىنىڭ قايتارىلۋىنان ءۇمىت بار ما؟
– 2017 جىلى نەگىزگى تاۋار-شيكىزات نارىقتارىنداعى احۋال تۇتاستاي العاندا قازاقستان ەكونوميكاسىنا وڭ اسەر ەتتى. 2016 جىلعى قاراشادا الەمدىك مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەلدەردىڭ اۋقىمدى توبى جاساعان مۇناي ءوندىرۋدى قىسقارتۋ تۋرالى كەلىسىمنىڭ قولدانىلۋى, سونداي-اق الەمدىك سۇرانىستىڭ ءوسۋى ارقاسىندا 2017 جىلعى 10 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا مۇنايعا ورتاشا باعا وتكەن جىلعى 43,6 اقش دوللارىمەن سالىستىرعاندا ءبىر باررەل ءۇشىن 52,4 اقش دوللارىن قۇرادى. كوپتەگەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ بولجامى بويىنشا, 2018 جىلى مۇناي باعاسى سونداي-اق ءبىر باررەل ءۇشىن 50 اقش دوللارىنان جوعارى بولادى.
الەمدىك ەكونوميكانىڭ جەدەل دامۋى, سونداي-اق ءوندىرىستىڭ قىسقارۋى اياسىندا ءتۇستى مەتالدار باعاسى دا ەداۋىر ءوسىم كورسەتتى – جىل باسىنان بەرى مىس, مىرىش, قورعاسىن جانە اليۋميني باعاسى 30%-دان استامعا ءوستى. بۇدان باسقا, قازاقستاننىڭ نەگىزگى ساۋدا ارىپتەس ەلدەرى – ەو, رەسەي, قىتاي ەكونوميكالارىنىڭ قازاقستاندىق ونىمگە سۇرانىسىنىڭ وسۋىندە تۇراقتى قارقىن بايقالادى.
الەمدىك تاۋار نارىقتارىنداعى جاعىمدى باعا كونيۋنكتۋراسى, سونداي-اق تۇراقتى سىرتقى سۇرانىس قاشاعانداعى مۇناي ءوندىرۋدى باستاۋمەن قاتار قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ وسۋىنە ىقپال ەتتى. الدىن الا باعالاۋ بويىنشا, 2017 جىلعى 9 ايدا اعىمداعى شوت تاپشىلىعى وتكەن جىلدىڭ وسىنداي كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 16,4%-عا تومەندەپ, 5 ملرد اقش دوللارىن قۇرادى. تاۋارلار ەكسپورتىنىڭ ءوسۋ قارقىندارى تاۋارلار يمپورتىنىڭ وسۋىنەن ەكى ەسە جوعارى بولدى (15,6%-بەن سالىستىرعاندا 31,1%). تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار بويىنشا 3,3 ملرد اقش دوللارىنا تەڭ تازا اعىن بايقالدى. كەلەسى جىلى اعىمداعى ەكونوميكالىق كونيۋنكتۋرانىڭ ساقتالۋى جانە قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ساۋدانىڭ جاڭا جاعدايلارىنا بەيىمدەلۋى اعىمداعى شوت تاپشىلىعىنىڭ ودان ءارى تومەندەۋىنە ىقپال ەتەتىن بولادى.
– قازاقستاندا ىرىقتاندىرىلعان ۆاليۋتالىق رەجىم قولدانىلاتىنى جانە كاپيتالدىڭ ەركىن قوزعالىسى قامتاماسىز ەتىلەتىنى بەلگىلى. سونىمەن بىرگە ءسىز كەيبىر ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ ۆاليۋتالىق ءتۇسىمدى ۋاقتىلى قايتارماۋى تولەم بالانسىنىڭ كورسەتكىشتەرىن ناشارلاتاتىنى جانە ايىرباس باعامىنا تەرىس اسەر ەتەتىندىگى تۋرالى ايتتىڭىز. ۆاليۋتالىق ءتۇسىمنىڭ قازاقستانعا ۋاقتىلى قايتارىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قانداي دا ءبىر شارالار قابىلداۋ جوسپارلانىپ وتىر ما؟
– ۇلتتىق بانك ىرىقتاندىرىلعان ۆاليۋتالىق رەجىمنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىنان باس تارتپاي, ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ قىسقا مەرزىمدى جانە ۇزاق مەرزىمدى بولاشاقتا ۆاليۋتالىق رەتتەۋ بولىگىندە جۇيەلىك شارالار قابىلداۋدى جوسپارلاپ وتىر. ماسەلەن, ۇلتتىق بانك جاڭا رەداكتسيادا «ۆاليۋتالىق رەتتەۋ جانە ۆاليۋتالىق باقىلاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ازىرلەدى, ونىڭ شەڭبەرىندە وزگە تۇزەتۋلەردى قوسپاعاندا ۆاليۋتالىق باقىلاۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى نورمالار, ونىڭ ىشىندە اقشانى جىلىستاتۋعا جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرىمەن ءوزارا بايلانىستا ونىڭ ناتيجەلەرىن پايدالانۋ كوزدەلگەن.
– وسى جىل بانك سەكتورىنىڭ ورنىقتىلىعىن ارتتىرۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدىڭ باستالۋىمەن ەستە قالدى. بۇل باعدارلامانى تابىستى ىسكە اسىرۋ قارجى نارىعىنىڭ وسى سەكتورىنداعى پروبلەمالاردى شىن مانىندە تۇپكىلىكتى شەشە الا ما؟
– ۇلتتىق بانك ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ بانكتەردىڭ نەسيە پورتفەلى قارىزدارىنىڭ ساپاسىنا بايلانىستى پروبلەمالاردى شەشۋ جونىندە بىرنەشە رەت شارالار قابىلدادى. اتاپ ايتقاندا, زاڭنامالىق دەڭگەيدە پروبلەمالى كرەديتتەر نارىعىنىڭ (سابۇ مەن پكق) جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن جاعدايلار جاسالدى, جۇمىس ىستەمەيتىن اكتيۆتەردى ارنايى ەنشىلەس ۇيىمدارعا (سابۇ) بەرۋ ءۇشىن, ءۇمىتسىز قارىزداردى كەشىرۋ, نە ەسەپتەن شىعارۋ ءۇشىن سالىقتىق ارتىقشىلىقتار بەرىلدى (2027 جىلعا دەيىن قولدانىلادى), جۇمىس ىستەمەيتىن قارىزدارعا نەسيە پورتفەلىنىڭ 10%-ى مولشەرىندە تىكەلەي ليميتتەر بەلگىلەندى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا ۇلتتىق بانك شەتەل ۆاليۋتاسىندا يپوتەكالىق تۇرعىن ۇي/يپوتەكالىق قارىز جانە مەرزىمى وتكەن بەرەشەگى بار ۇلتتىق ۆاليۋتادا يپوتەكالىق تۇرعىن ۇي/يپوتەكالىق قارىز العان قارىز الۋشىلارعا قولداۋ كورسەتۋگە باعىتتالعان يپوتەكالىق قارىزداردى قايتا قارجىلاندىرۋ باعدارلاماسىن قابىلدادى.
نەسيە پورتفەلىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ بويىنشا قابىلدانعان شارالار كەشەنىنە قاراماستان, بانكتەردىڭ بالانسىندا پروبلەمالى قارىزداردىڭ جوعارى دەڭگەيىنىڭ ساقتالۋى بانكتەردىڭ كرەديتتىك بەلسەندىلىگىن ۇستاپ تۇرعان نەگىزگى پروبلەمالاردىڭ ءبىرى بولىپ قالۋدا. بۇل رەتتە بانكتەر اكتيۆتەرىنىڭ ناقتى ساپاسى قارىز الۋشىلاردىڭ قارجىلىق جاي-كۇيىنىڭ تومەن ساپاسىنان, «تۇراقتى ەمەس» كەپىلدەردى (بولاشاقتا تۇسەتىن اقشا مەن م ۇلىك, ەنشىلەس كومپانيالاردىڭ ساقتاندىرۋ پوليستەرى, جەكە تۇلعالاردىڭ كەپىلدىكتەرى جانە ت.ب.) پايدالانۋ پراكتيكاسىنان جانە اكتسيونەرلەردىڭ جانە ولارمەن بايلانىستى ادامداردىڭ بيزنەسىن قايتارىمسىز كرەديتتەۋدەن قوسىمشا باعالاۋدى تالاپ ەتەدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋى شەڭبەرىندە بەرىلگەن تاپسىرمالارعا سايكەس, ۇلتتىق بانك جۇمىس ىستەمەيتىن كرەديتتەردىڭ دەڭگەيىن تومەندەتۋ جانە ەكونوميكانى كرەديتتەۋدىڭ ودان ءارى وسۋىنە جاعدايلار جاساۋ ءۇشىن ءىرى بانكتەردى ۇستەمە كاپيتالداندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋگە, سونداي-اق بانك سەكتورىنداعى جۇيەلىك تاۋەكەلدەردىڭ وسۋىنە جول بەرمەۋ جونىندە الدىن الۋ شارالارىن قولدانۋ ارقىلى ۇلتتىق بانكتىڭ قاداعالاۋ مانداتىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان قر بانك سەكتورىنىڭ قارجىلىق ورنىقتىلىعىن ارتتىرۋ باعدارلاماسىن باستادى.
ۇلتتىق بانك باسقارماسى جالپى سوماسى شامامەن 650 ملرد تەڭگە بولاتىن, باعدارلاماعا بەس بانكتىڭ (اتف بانك, ەۋرازيالىق بانك, تسەسنابانك, بانك تسەنتركرەديت جانە Bank RBK) قاتىسۋىن ماقۇلدادى. بانكتىڭ قارجىلىق جاعدايى ناشارلاعان جاعدايدا, اتاپ ايتقاندا, ول پرۋدەنتسيالىق نورماتيۆتەردى بۇزعان نەمەسە اكتيۆتەردى شىعارۋ فاكتىلەرى انىقتالعان كەزدە, رەتتەلگەن بورىشتى جاي اكتسيالارعا اۋىستىرۋ كوزدەلگەن.
باعدارلاما ناتيجەلەرى بويىنشا بانك سەكتورىنىڭ جيىنتىق مەنشىكتى كاپيتالىن مەملەكەتتىك قولداۋ سوماسىنا ۇلعايتۋ كۇتىلەدى, بۇل ولاردىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىن جانە ىقتيمال جاڭا قولايسىز سىرتقى فاكتورلارعا ورنىقتىلىعىن كۇشەيتەدى. بانك سەكتورىن قولداۋ شارالارى بانك سەكتورىنىڭ جۇمىس ىستەمەيتىن اكتيۆتەرى 1 ترلن تەڭگەدەن استام سوماعا قىسقارتۋعا اكەلەدى, بۇل اكتيۆتەردى كاپيتالداندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ, ەسەپتەن شىعارۋ, كەشىرۋ جانە اكتيۆتەر ساپاسىن جاقسارتۋ بويىنشا باسقا شارالار ەسەبىنەن تۇتاستاي ال-
عاندا ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا مۋلتيپليكاتيۆتى اسەر ەتەدى.
سونىمەن بىرگە بانكتەردىڭ مەنشىكتى كاپيتالىن ۇلعايتۋ بانكتەردىڭ جۇمىس ىستەمەيتىن اكتيۆتەرىن تومەندەتۋمەن قاتار بانكتەردىڭ ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن كرەديتتەۋىنە قولداۋ كورسەتەدى. باعدارلاما ەكونوميكانىڭ ارالىق سالالارىنىڭ ودان ءارى دامۋىنا ىقپال ەتەتىن بولادى, بۇل ءوز كەزەگىندە تۇپكىلىكتى قارىز الۋشىلاردىڭ – ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورى كاسىپورىندارىنىڭ قارجىلىق جاي-كۇيىنىڭ قالىپقا كەلۋىنە ىقپال ەتەدى.
مەنشىكتى كاپيتالدىڭ ءوسۋى جانە جۇمىس ىستەمەيتىن كرەديتتەردىڭ تومەندەۋى بانكتەردىڭ قولدانىستاعى ستراتەگيالارى مەن بيزنەس-ۇلگىلەرىن قايتا قاراۋعا جانە وڭتايلاندىرۋعا اكەلەدى, ونىڭ ناتيجەسىندە بانكتەردىڭ بانكتىك قىزمەتتەردىڭ جاڭا جانە ءتيىمدى تۇرلەرىن كرەديتتەۋدە, كەڭەيتۋدە جانە دامىتۋدا بەلسەندىلىگىنىڭ ارتۋى كۇتىلەدى.
– ۇلتتىق بانكتىڭ ءسىزدىڭ باسشىلىعىڭىزبەن شەشىپ وتىرعان تاعى ءبىر ەسكىرگەن پروبلەماسى – ۆاليۋتالىق قارىز العان جانە تولەم قابىلەتتىلىگىن جوعالتقان يپوتەكالىق قارىز الۋشىلار پروبلەماسى. بۇل ماسەلە قالاي شەشىلۋدە؟
– قارىز الۋشى جەكە تۇلعالار ءۇشىن قارجى داعدارىسىنىڭ سالدارىن جەڭىلدەتۋ تۇرعىسىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا 2015 جىلدان باس-
تاپ يپوتەكالىق قارىزداردى قايتا قارجىلاندىرۋ باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلۋدا.
بۇگىنگى كۇنى باعدارلاما 23 مىڭنان استام ازاماتتار ءۇشىن جالعىز باسپاناسىن ساقتاپ قالۋعا جانە بورىشتىق جۇكتەمەسىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك جاسادى. 2027 جىلعا دەيىن اقشانى يگەرۋدىڭ رەۆولۆەرلىك تەتىگىن ەسكەرە وتىرىپ باعدارلاما شامامەن 40 مىڭ قارىز الۋشىنى قامتيدى. 2017 جىلعى 11 ساۋىردە مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق بانككە ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ باعدارلامانى كەڭەيتۋدىڭ ورىندىلىعى تۋرالى ۇسىنىستار ەنگىزۋدى تاپسىردى. يپوتەكالىق نارىق مونيتورينگى بانكتەردەن جىلجىمايتىن تۇرعىن ءۇيىن كەپىلگە قويىپ, شەتەل ۆاليۋتاسىندا قارىز العان جانە باعدارلامانىڭ ولشەمشارتتارىنا سايكەس كەلمەيتىن ازاماتتار, سونداي-اق حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارىنا جاتاتىن قارىز الۋشىلار اعىمداعى ەكونوميكالىق احۋالدا بارىنشا ءالسىز بولىپ تابىلاتىنىن كورسەتتى. ۇلتتىق بانك ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ قارىز الۋشىلاردىڭ وسى ساناتىنا جاردەمدەسۋ ماسەلەسىن قاراستىرادى.
– قازاقستاندىقتاردىڭ زەينەتاقى اكتيۆتەرىن باسقارۋ نارىعىنا جەكە باسقارۋشىلاردى شىعارۋعا دايىندىق قالاي وتۋدە؟
– قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەن-
ءتىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ شەڭبەرىندە ۇلتتىق بانك بجزق زەينەتاقى اكتيۆتەرىن سالىمشىنىڭ تاڭداۋى بويىنشا جەكە باسقارۋشى كومپانيالارعا بەرۋدى كوزدەيتىن زەينەتاقى اكتيۆتەرىن باسقارۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ بويىنشا ۇسىنىستار دايىندادى.
تالقىلاۋ اياقتالعان سوڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قولدانىستاعى زاڭناماسىنا ءتيىستى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار قابىلداۋ تالاپ ەتىلەدى.
سونىمەن قاتار ۇلتتىق بانك ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرىن جانە ۇلتتىق بانكتىڭ التىن-ۆاليۋتا اكتيۆتەرىن باسقارۋ تاجىريبەسىنىڭ نەگىزىندە بجزق زەينەتاقى اكتيۆتەرى پورتفەلىنىڭ ۆاليۋتالىق بولىگىن جاڭا ستراتەگيالىق ءبولۋدى ازىرلەدى. ءتيىستى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار بجزق ينۆەستيتسيالىق دەكلاراتسياسىندا كورسەتىلدى. جاڭا ءبولۋ شەڭبەرىندە بجزق ينۆەستيتسيالىق دەكلاراتسياسىندا كوزدەلگەن وبليگاتسيالار مەن اكتسيالاردىڭ جاھاندىق يندەكستەرىنە يندەكستىك ينۆەستيتسيالاۋدى پايدالانۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل رەتتە بجزق زەينەتاقى اكتيۆتەرىن يندەكستىك ينۆەستيتسيالاۋدى شەتەلدىك باسقارۋشى كومپانيالار جۇزەگە اسىراتىن بولادى.
– ۇلتتىق بانكتىڭ نوتتارىن ساتىپ الۋعا حالىقتىڭ قولجەتىمدىلىگى بويىنشا بلوكچەين تەحنولوگياسىن پايدالانا وتىرىپ ىسكە اسىرىلاتىن قاناتقاقتى جوبا قانداي ساتىدا؟
– قازىرگى ۋاقىتتا ماڭىزدى جۇمىستىڭ ءبىرى قىزمەتىمىزگە جاڭا تەحنولوگيالاردى ەندىرۋ بولىپ تابىلاتىنىن وسىدان بۇرىن حابارلاعان بولاتىنبىز, ونىڭ ءبىرى بلوكچەين تەحنولوگياسى بولىپ تابىلادى. بۇل تەحنولوگيانى پايدالانا وتىرىپ قاناتقاقتى جوبا رەتىندە ۇلتتىق بانكتىڭ قىسقا مەرزىمدى نوتتارىن حالىققا وتكىزۋدى باستاۋ جوسپارلانىپ وتىر. جوبادا حالىقتىڭ ۇلتتىق بانكتىڭ باعالى قاعازدارىن web-قوسىمشا ارقىلى, سول سياقتى ءموبيلدى قوسىمشا ارقىلى دا ساتىپ الۋعا مۇمكىندىگى بولاتىنى قاراستىرىلماق. قازىرگى ۋاقىتتا جوبانىڭ قاجەتتى ۇيىمداستىرۋ-تەحنيكالىق جانە دايىندىق اسپەكتىلەرىن ازىرلەۋ جالعاسۋدا. اتاپ ايتقاندا, ء«ونىم» بويىنشا تەحنيكالىق جۇمىستار اياقتالدى, ءموبيلدى جانە ۆەب-قوسىمشالار ازىرلەندى, ينفراقۇرىلىمدىق سۋبەكتىلەردىڭ قاتىسۋىمەن بىرقاتار تەستىلەۋ كەزەڭدەرى وتكىزىلدى.
– بيىل, 11 جىلدىق ۇزىلىستەن كەيىن العاش رەت قارجىگەرلەر كونگرەسى ءوتتى. ءسىزدىڭ بۇل ءىس-شاراعا قاتىستى كۇتۋلەرىڭىز اقتالدى ما؟ فورۋمنىڭ قانداي دا ءبىر ناقتى, ايتارلىقتاي ناتيجەلەرى بولدى ما؟ تالقىلاۋ جالعاسىن تاپتى ما؟
– كۇتۋلەر تۇتاستاي العاندا اقتالدى, سەبەبى كونگرەستىڭ كۇن ءتارتىبى اعىمداعى قارجى نارىعىنىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرىن جانە ونىڭ ءارتۇرلى پروبلەمالارىن تالقىلاۋعا مۇمكىندىك بەردى. كونگرەستە تالقىلانعان نەگىزگى تاقىرىپتاردىڭ اراسىنان قارجى سەكتورىنىڭ ورنىقتى دامۋىنا ارنالعان تالاپ رەتىندە ماكروەكونوميكالىق ساياساتتىڭ بولجامدىلىعىن, ادام كاپيتالىن قوسا العاندا قارجى سەكتورىنىڭ دامۋ فاكتورلارىن ءبولىپ اتاۋعا بولادى.
قورلاندىرۋ جانە رەتتەۋ, باسەكەلەس ورتا, جاڭا تەحنولوگيالار جانە قور نارىعىن دامىتۋ ماسەلەلەرى دە كۇن تارتىبىنەن تىس قالعان جوق.
ايتارلىقتاي ناتيجەلەرگە كەلسەك, كونگرەسس قازاقستان قارجى سەكتورىنا قاتىسۋشىلاردىڭ قارجى سەكتورىنداعى الەمدىك رەۆوليۋتسيا اياسىندا, سونداي-اق قارجىلىق قىزمەتتەردى كورسەتۋدەگى ۇلگىنى اۋىستىرۋ تۇرعىسىنان ولاردىڭ الدىندا اشىلاتىن تاۋەكەلدەر مەن مۇمكىندىكتەر تۋرالى ءبىرىنشى بولىپ بىلۋىنە ىقپال ەتتى. ەلدىڭ قارجى سەكتورىن تۇبەگەيلى «قالىپقا كەلتىرۋ» تالاپ ەتىلەدى. ول ءۇشىن, وسىعان دەيىن اتاپ وتكەنىمدەي, بانك سەكتورىنىڭ قارجىلىق ورنىقتىلىعىن ارتتىرۋ باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلۋدا.
كونگرەستىڭ تاعى ءبىر قورىتىندىسى, وعان قاتىسۋشىلار وسى فورۋمدى وتكىزۋ ءداستۇرىن جالعاستىرۋ ورىندى دەگەن تۇجىرىمعا كەلدى, سەبەبى بۇل الاڭدى جاڭارتۋ قارجى نارىعىنا بارلىق قاتىسۋشىلار اراسىندا جەمىستى ىنتىماقتاستىقتى رەتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن قادام جاساۋعا جول اشتى. كونگرەستىڭ كەلەسى وتىرىسىن ءبىز ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگەنىڭ 25 جىلدىعى قارساڭىندا وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
– جاڭا جىل قارساڭى – قورىتىندى شىعارۋ عانا ەمەس, سول سيياقتى قۇتتىقتاۋلار مەن تىلەكتەر ايتۋ ۋاقىتى. وسى كۇندەرى قازاقستاندىقتارعا نە تىلەر ەدىڭىز؟
– وسى مۇمكىندىكتى پايدالانا وتىرىپ, مەن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ بارلىق وقىرماندارىن وتكەن تاۋەلسىزدىك كۇنىمەن جانە كەلە جاتقان جاڭا جىلمەن قۇتتىقتاعىم كەلىپ وتىر. جاڭا جىل – ەرەكشە مەرەكە, ول بىزگە تاماشا كوڭىل-كۇي سىيلاپ, بولاشاققا دەگەن سەنىمدى ارتتىرادى. وتكەن جىلى سىزدەرگە شاتتىق سىيلاعان بارلىق جاقسىلىق كەلەسى جىلى دا جالعاسسىن! 2018 جىل قۋانىشقا تولى جىل بولىن! ءاربىر ۇيگە جانە ءاربىر وتباسىنا دەنساۋلىق, بەرەكە-بىرلىك جانە قارجىلىق ءال-اۋقات تىلەيمىن! ەرتەڭگى كۇنىمىزگە سەنىمدى بولايىق!
اڭگىمەلەسكەن
سەيفوللا شايىنعازى,
«ەگەمەن قازاقستان»
