قازاقستان كوگىلدىر وتىندى بۇعان دەيىن رەسەي ارقىلى تەك ەۋروپاعا ەكسپورتتاپ كەلسە, ەندى تىكەلەي قىتاي نارىعىنا شىعۋ ارقىلى ءوز ەركىندىگىن الىپ وتىر. بۇل وقيعانى سوڭعى جىلدارى قارقىندى دامۋ جولىنا تۇسكەن قازاقستاندىق گاز سالاسىنداعى ەڭ ىرگەلى بەتبۇرىس دەپ باعالاۋعا بولادى.
الەمدىك ساراپشىلار تاياۋ ۋاقىتتا «گاز ءداۋىرىنىڭ» باستالاتىندىعىن زەرتتەپ, ءبىلىپ جانە جاقىن جۇزجىلدىقتا تىرشىلىكتىڭ بارلىق سالالارىندا نەگىزگى ورىندى كوگىلدىر وتىن الاتىندىعىن بولجاپ وتىر. ءدال وسى كوگىلدىر وتىن ءداستۇرلى مۇناي مەن كومىرگە قاراعاندا تازا, قاۋىپسىز جانە اناعۇرلىم ارزان شيكىزات بولىپ تابىلادى. ەڭ باستىسى, ول قورشاعان ورتاعا قاۋىپسىز.
ەكسپورتتىق جەلىنى شىعىسقا بۇرۋعا ەكونوميكاسى دامىعان جانە پەرسپەكتيۆالى سالالارىنىڭ بىرىنە اينالا باستاعان قازاقستاننىڭ گاز سالاسى تىڭعىلىقتى دايىندىقپەن كەلدى. ەل وڭىرلەرىن گازداندىرۋ, رەسۋرستىق بازانى جانە گاز ءوندىرۋدى ۇلعايتۋ, سونداي-اق تاسىمالداۋ, ترانزيت جانە ەكسپورتتى كەڭەيتۋ ۇلتتىق گاز وپەراتورى – «قازترانسگاز» اق ءۇشىن ستراتەگيالىق باسىمدىق رەتىندە بەلگىلەنگەن. تاۋەلسىزدىك العالى بەرى بىزدەگى گاز سالاسى ءىس جۇزىندە تولىقتاي جاڭارتىلعانىن ايتا كەتسەك ارتىق بولماس. 120 جىلعا جۋىق تاريحى بار مۇناي سالاسىمەن سالىستىرعاندا, گاز سالاسىنىڭ 60 جىلدىق قانا تاريحى بار ەكەن. دەگەنمەن, 1990-جىلدارى قازاقستانعا 20-30 جىل قولدانىلعان قۇبىرلار جەلىسى مەن گاز تاراتۋ جۇيەسى مۇراعا قالدى. ال بۇكىل ورتالىق ازيا ءوڭىرىنىڭ گاز اعىنى رەسەي اۋماعىنا, سول ارقىلى ەۋروپاعا باعىتتالدى, ال قازاقستان تەك كوگىلدىر وتىندى تاسىمالدايتىن «كوپىر» رەتىندە قىزمەت اتقاردى. اراعا جيىرما جىلدان اسا ۋاقىت سالىپ «قازترانسگاز» بۇل قالىپتى مۇلدە وزگەرتىپ, تۇبەگەيلى جاڭارۋعا قول جەتكىزدى.
قازاقستاندىق گاز تاسىمالى جۇيەسى ءبىرىنشى كەزەكتە وتاندىق تۇتىنۋشىلاردى گازبەن قامتاماسىز ەتىپ, ءوزىنىڭ تىكەلەي ماقساتى بويىنشا قىزمەت ەتە باستادى. بۇگىندە كوگىلدىر وتىن يگىلىگىن ەل ىشىندە 8 ميلليوننان استام ادام كورۋدە, بۇلار – گازداندىرىلعان 10 ءوڭىر تۇرعىندارى. ەكىنشىدەن, گاز سالاسىن دامىتۋدا تاعى ءبىر ماڭىزدى قادام – قۋاتتى كەڭەيتۋ جانە گاز تاسىمالداۋ باعىتتارىن ءارتاراپتاندىرۋ. بۇل ترانزيتتىك الەۋەتتى عانا ەمەس, مەنشىكتى گاز ەكسپورتىن ۇلعايتۋعا دا مۇمكىندىك بەردى.
ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ اۋماعىنان ءۇش ترانسۇلتتىق ماگيسترالدى گاز قۇبىرى وتەدى. ولار «ورتالىق ازيا-ورتالىق», «بۇقارا-ورال» جانە «ورتالىق ازيا-قىتاي». ايتا كەتسەك, بيىل وتاندىق مۇناي-گاز ونەركاسىبى مەرەيلى كۇندى – «ورتالىق ازيا – ورتالىق» ماگيسترالدى گاز قۇبىرىنىڭ پايدالانىلا باستاعانىنا 50 جىل تولعانىن اتاپ ءوتتى. ءدال وسى «بۇقارا-ورال» جانە «ورتالىق ازيا-ورتالىق» گاز قۇبىرلارىن سالۋ – قازاقستاندىق گاز تاسىمالداۋ سالاسىنىڭ باستاۋى بولعانىن دا ۇمىتپاعانىمىز ءجون.
وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىندا تۇرعىزىلعان «ورتالىق ازيا-ورتالىق» ماگيسترالدى گاز جەلىسى كوپ جىلدار بويى الەمدەگى ەڭ ۇزىن گاز قۇبىرى دەپ ەسەپتەلدى. قازىر ۇزىندىعى جونىنەن ءۇشىنشى ورىندى يەلەنسە دە, الەۋەتى وتە جوعارى گاز ينفراقۇرىلىمى بولىپ قالا بەرمەك. بۇل قۇبىردى جاڭعىرتۋ ماقساتىمەن ءىرى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. 2007 جىلى لۋپينگ سالىندى, 2008 جىلى – «وپورنايا» كومپرەسسورلىق ستانساسى, 2013 جىلى «ماقات» ستانساسى تۇرعىزىلدى. 2014 جىلى «جاڭعالا», «ماقات», «وپورنايا» جانە «بەينەۋ» ستانسالارىندا گازدى وڭتۇستىك وڭىرىمىزگە ايداۋعا جانە قىتايعا ەكسپورتتاۋعا ارنالعان رەۆەرستىك قوندىرعىلار ورناتىلدى. وسىنىڭ ارقاسىندا «ورتالىق ازيا-ورتالىق» ماگيسترالدى گاز قۇبىرىنا رەسپۋبليكاداعى ءىرى كەن ورىندارى – «قاشاعان», «تەڭىزشەۆرويل», «شاعىرلى» جانە «شومىشتى» قوسىلدى.
قازاقستاندىق قانا ەمەس, الەمدىك گاز سالاسىندا ەلەۋلى ورنى بار تاعى ءبىر الىپ جوبا – تۇرىكمەنستان, وزبەكستان, قازاقستان جانە قىتاي اۋماقتارىمەن وتەتىن «ورتالىق ازيا-قىتاي» ترانسۇلتتىق گاز قۇبىرى. ونىڭ تۇرىكمەنستاننان قىتاي شەكاراسىنا دەيىنگى ۇزىندىعى 1833 شاقىرىمدى قۇرايدى, ونىڭ 1300 شاقىرىمى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا جاتىر. بۇل بولىك «قازاقستان-قىتاي» ماگيسترالدى گاز قۇبىرى دەپ اتالادى. حالىقارالىق اۋقىمدى جوبانىڭ جالپى قۇنى 7 ملرد اقش دوللارىن قۇراسا, جوبالىق قۋاتى – جىلىنا 55 ملرد تەكشە مەتر. تاياۋدا عانا «قازاقستان-قىتاي» ماگيسترالدى گاز قۇبىرىنىڭ جاڭا №3 (كس-3) كومپرەسسورلىق ستانساسىن پايدالانۋعا بەرۋ راسىمىندە «قازمۇنايگاز» ۇك اق باسقارما توراعاسى ساۋات مىڭباەۆ توعىز جىل ىشىندە وسى ماگيسترالدى گاز قۇبىرىندا 11 كومپرەسسورلىق ستانسا تۇرعىزىلعانىن, ەكەۋى كەلەسى جىلى ىسكە قوسىلاتىنىن مالىمدەدى. «بۇل بىزگە جىلىنا گازدىڭ 55 ملرد تەكشە مەتر جالپى قۋاتىنا شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى توعىز جىل ىشىندە تولىق قۋاتىنا شىقپاعاننىڭ وزىندە 200 ملرد تەكشە مەتر ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ (وزبەكستان, تۇرىكمەنستان – رەد.) گازى وسى قۇبىر ارقىلى تاسىمالدانعان. بيىلعى قىسقى كەزەڭدە ءبىز قازاقستاندىق گازدىڭ 2-2,5 ملرد تەكشە مەترىن قىتايعا ەكسپورتتاۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. جالپى, قىتايعا 5 ملرد تەكشە مەتر ءوز گازىمىز ەكسپورتتالاتىن بولادى», دەدى ساۋات مىڭباەۆ.
وسىنىڭ ءبارى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە اسقان «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا ايماقتا كولىك-لوگيستيكا سالاسىن دامىتۋدىڭ جاڭا قادامى دەۋگە بولادى. ماماندار بەرگەن مالىمەتكە سۇيەنسەك, 2008 جىلدان 2017 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنا دەيىن «قازاقستان-قىتاي» ماگيسترالدى گاز قۇبىرىنىڭ ا, ۆ جانە س تارماقتارىنداعى قۇرىلىس جۇمىستارىنا 15 مىڭنان استام ادام تارتىلعان. تۇراقتى 1113 جۇمىس ورنى اشىلعان. ولاردىڭ 90 پايىزى جەرگىلىكتى تۇرعىندار ەكەن. بۇل رەتتە «ورتالىق ازيا-قىتاي» ماگيسترالدى گاز قۇبىرىنىڭ قۋاتى جىلىنا 65 ملرد تەكشە مەترگە دەيىن ءوسۋى جانە الەمدەگى گاز تاسىمالدايتىن ەڭ اۋقىمدى جۇيەلەردىڭ ءبىرى بولۋى مۇمكىن. وسى ورايدا ەۋرازيانىڭ كولىك-لوگيستيكالىق حابىنا اينالا باستاعان ەلىمىزدىڭ شىعىسقا قاراي ماڭىزدى قۇبىر ءدالىزىن سالۋ بارىسىندا قازىرگى زامانعى كومپرەسسورلىق ستانسالاردى, سوڭعى ۇلگىدەگى گاز ايداۋشى اگرەگاتتاردى جانە باسقا دا وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ەسەبىنەن ءوزىنىڭ گاز ينفراقۇرىلىمىن, ترانزيتتىك الەۋەتىن بارىنشا ارتتىرعانىن دا اتاپ وتكەن ءجون.
بىلتىرعى جىلدىڭ اياعىندا ۇزىندىعى 1 477 شاقىرىم جانە قۇبىر ديامەترى 1067 مم بولاتىن «بەينەۋ-بوزوي-شىمكەنت» ماگيسترالدى گاز قۇبىرى تولىق ىسكە قوسىلىپ, قازاقستاننىڭ باتىسىنان وڭتۇستىگىنە وتاندىق گاز جەتكىزىپ, ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىكتى قامتاماسىز ەتتى. ماڭعىستاۋ, اقتوبە, قىزىلوردا جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارى ارقىلى وتكەن قۇبىر ەلدى مەكەندەردى گازداندىرۋعا زور سەرپىن بەردى. مىسالى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا بيىل 40-50 اۋىلعا وسى قۇبىردىڭ گازى جەتتى. بۇل كورسەتكىش الداعى ۋاقىتتا 500-گە جەتپەك. العاش رەت الماتى وبلىسىنىڭ ورتالىعى تالدىقورعان قالاسى, قاپشاعاي, شەلەك, ەسىك جانە جاركەنت قالالارى گازداندىرىلدى. بۇل تاۋەلسىز ەل تاريحىنداعى ەلباسى قولداۋىمەن جۇزەگە اسقان ستراتەگيالىق ماڭىزى زور ءىرى قۇبىر جوباسى بولدى.
جالپى, بيىل تاسىمال قۋاتىن ارتتىرعان 4 بىردەي جاڭا كومپرەسسورلىق ستانسا ىسكە قوسىلدى: «بوزوي» كس, «قاراوزەك» كس جانە «قازاقستان-قىتاي» گازقۇبىرىنىڭ كس-1 جانە كس-3. سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن گاز سالاسىنىڭ ەكى ءىرى جوباسى ىسكە قوسىلدى. ونىڭ ءبىرى – «بوزوي» گاز قويماسىنىڭ گاز قۇرعاتۋ قوندىرعىسى. بۇل نىسان ەكى ماڭىزدى مىندەتتى شەشتى – وڭتۇستىككە گازدى تۇراقتى جەتكىزۋ جانە قىتايعا گاز ەكسپورتىن ۇلعايتۋدى قامتاماسىز ەتۋ. كەپتىرۋ كەشەنى گازدى مەحانيكالىق قوسپالاردان جانە ىلعالدان بارىنشا جىلدام تازارتادى, ونى ماگيسترالدى گاز قۇبىرىنا بەرۋ جىلدامدىعىن ۇلعايتادى.
ىشكى نارىقتا گازدى ەكسپورتقا ۇزدىكسىز بەرۋ ءۇشىن «قازترانسگاز» اقتوبە وبلىسى شالقار اۋدانىندا ورنالاسقان «بوزوي» جەراستى گاز ساقتاۋ قويماسىنا ءىرى رەكونسترۋكتسيا جۇرگىزۋدە. وسى ستراتەگيالىق قۇرىلىس 4 ميلليارد تەكشە مەترگە دەيىنگى گازدى سەنىمدى ساقتاپ قانا قويماي, ماۋسىمدىق تۇتىنۋدى رەتتەۋگە دە مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنىڭ ءبارى قازاقستاننىڭ «گاز داۋىرىنە» نىق اياق باسقانىن, گاز سالاسىنىڭ الەۋەتى ارتقانىن كورسەتسە كەرەك.
حالىقارالىق ساراپشىلار بۇگىندە گاز تاسىمالداۋ جۇيەمىزدىڭ تەحنيكالىق جاعىنان وتە جاقسى كۇيدە ەكەنىن, جىلىنا گاز ايداۋ كولەمىن 120-160 ملرد تەكشە مەترگە دەيىن ۇلعايتۋ پەرسپەكتيۆاسى بارىن ايتىپ وتىر. كوگىلدىر وتىندى تاسىمالداۋ كولەمى ارتتى, كەز كەلگەن باعىتقا گاز تاسۋ, وتكىزۋ جولعا قويىلىپ, ءارتاراپتاندىرىلدى. ياعني, قازاقستاندىق گاز تاسىمالى جاي عانا ترانزيتتىك توراپتان ورتا جانە ورتالىق ازيادا گاز اعىندارىن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان مىقتى وپەراتورعا, ءىرى گاز ەكسپورتتاۋشى ەلدەردىڭ بىرىنە اينالدى.
اسحات رايقۇل,
«ەگەمەن قازاقستان»
