سالاعا سالماقتى كوزقاراس

پارلامەنت سەناتىندا پالاتا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى مۇحام­بەت كوپەەۆتىڭ قاتىسۋىمەن “كوك­تەمگى ەگىس جۇمىستارىن قار­جىلان­دىرۋ جانە اگروونەركاسىپتىك كە­شەن­دى دامىتۋدىڭ باسىم باعىت­تا­رىن سۋبسيديالاۋ ماسەلەلەرى” تاقى­رىبىنا ارنالعان ۇكىمەتتىك ساعات وتىرىسى بولدى, دەپ حابار­لادى وسى پالاتانىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى. اگرارلىق ماسەلەلەر جانە قورشا­عان ورتانى قورعاۋ كوميتەتى ۇيىمداستىرعان بۇل شاراعا سەنات دەپۋتاتتارى, پرەزيدەنت اكىم­شىلىگى, ۇكىمەت وكىلدەرى, اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىگىنىڭ, “قاز­اگرو” ۇلتتىق حولدينگى” اق باسشى­لارى قاتىستى. ۇكىمەتتىك ساعات وتىرىسىن اش­قان سەنات توراعاسىنىڭ ورىن­باسارى مۇحامبەت كوپەەۆ مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا بەلگىلەنگەن مىندەت­تەرگە توقتالا كەلىپ, تالقىلاۋعا ۇسى­نىل­عان ماسەلەلەردىڭ كوكەي­كەستىلىگىن اتاپ ءوتتى. م.كوپەەۆتىڭ ايتۋىنشا, اگرو­ونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ ءۇشىن قاجەتتى قۇ­قىقتىق بازا قا­لىپ­تاستى, مەملەكەت­تىك قولداۋ شارالارى اگروونار­كاسىپ كە­شەنىن نىعايتا ءتۇ­سىپ, ونىڭ ور­نىقتى دا­مۋى ءۇشىن سە­نىم­دى تۇ­عىر بو­لىپ وتىر. “سوڭعى توعىز جىل ارالىعىن­دا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اگرو­ونەر­­كاسىپتىك كەشەنىن دامىتۋعا 790 ميل­ليارد تەڭگە, ال جەرگىلىكتى بيۋدجەت­تەر­دەن 250 ميلليارد تەڭگەگە جۋىق قارجى ءبولىندى. بۇل – وراسان زور قارا­جات”, – دەپ اتاپ ءوتتى توراعا ورىن­باسارى. م.كوپەەۆ اگروونەركاسىپ كە­شەنىن دامىتۋ سالاسىندا مەملەكەت باسشىسى العا قويعان مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جاڭا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋعا, ونىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ۇلعايتۋعا, وتاندىق رىنوكتى ءوز ونىمدەرىمىزبەن تول­تىرۋعا ىقپال ەتەتىن جاڭا قادامدار مەن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار ەنگىزۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى. وسىعان بايلانىستى توراعا ورىنباسارى 2014 جىلى اگرو­ونەركاسىپ كەشەنىنىڭ ونىمدىلىگى ەكى ەسە وسۋگە, ىشكى رىنوكتا ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى 80 پايىزعا قامتاماسىز ەتىلۋگە, ەكسپورتتىق الەۋەت 2015 جىلى 4 پايىزدان 8 پايىزعا دەيىن ۇلعايۋى ءتيىس ەكەنىن ەسكە سالدى. وتىرىستا كوكتەمگى ەگىس جۇمىس-تارىن ۋاقىتىندا قارجىلاندىرۋ جانە اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ باسىم سالالارىن سۋبسيديالاۋ ءۇشىن قابىلدانعان شارالار تۋرالى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ا.كۇ­رىشباەۆ پەن “قازاگرو” ۇلتتىق حولدينگى” اق باسقارما باسشىسى ا.مامىتبەكوۆ باياندادى. ۇكىمەتتىك ساعاتتاعى سالا باس­شى­لارىنىڭ ەسەبى بارىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ­شىلەردى قولداۋ شارالارىنا, نەسيە رەسۋرستارىمەن ۋاقىتىندا قامتا­ماسىز ەتۋ, تومەن باعالى جانار-جاعار مايعا قول جەتكىزۋگە قاتىستى دەپۋتات­تار قويعان ساۋالدارعا جاۋاپ بەرىلدى. حالىق وكىلدىگىن نىعايتا ءتۇسۋ جولىندا ەرمەك جۇماباەۆ, پارلامەنت سەناتىنداعى ء“وڭىر” دەپۋتاتتىق توبىنىڭ جەتەكشىسى, زاڭدىلىقتى ساقتاۋ جانە قۇقىقتىق ماسەلەلەر جونىندەگى كوميتەت مۇشەسى. پارلامەنت سەناتىن­داعى ء“وڭىر” دەپۋتاتتىق تو­بىنىڭ مىندەتى – جەرگى­لىكتى وكىلدى ورگاندارمەن بايلانىسا وتىرىپ, ءوڭىر­لەر­دىڭ دامۋىنا ىقپال ەتۋ. جەرگىلىكتى وكىلدى ورگاندار­دىڭ ءىس-قيمىلدارى مەن ولاردىڭ كونستيتۋتسيالىق وكىلدىكتەرىن اتقارۋ بارىسىندا قۇقىقتىق نورمالاردى قولدانۋ پروبلەمالارىن زەردەلەۋ جانە زاڭدىلىقتاردى قولدانۋدا ءبىرىزدى ۇسىنىستار جاساۋ ماقساتىمەن ء“وڭىر” دەپۋتاتتىق توبى بارلىق وبلىستاردىڭ جانە استانا مەن الماتى قالالارى ءماسليحاتتارىنىڭ جۇمىستارىن سارالاپ شىقتى. ونىڭ قورىتىندىسى دەپۋتاتتىق توپتىڭ جۋىردا بولعان وتىرىسىندا جاريا ەتىلدى. قازىرگى كەزدە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى 213 ءماسليحات بار بولسا, سونىڭ 16-سى وبلىستىق جانە استا­نا مەن الماتى قالالىق, 37-ءسى قالالىق جانە 160-ى اۋداندىق ءماسليحاتتار. ءبىزدىڭ ەلىمىز ءوزىنىڭ دامۋ باعى­تىندا ورتالىق جانە جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنىڭ وكىلدىگىن شەكتەۋ, ياعني ورتالىق پەن جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدىگىن ءبولۋ, سونداي-اق اتقارۋشى بيلىك ۆەرتيكالى­نىڭ ىشىندە ورتالىقسىز­داندىرۋ قاعيداتىن ۇستانادى. سوندىقتان دا جەرگىلىكتى وكىلدى ورگان جۇمىسىنىڭ ءتيىمدى بولماعىنا ۇلكەن كوڭىل بولىنەدى. مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ جەرگىلىكتى ورگاندارىنىڭ قۇرىلىمىن رەفور­مالاۋدا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ اقپان ايىندا قابىلدانعان “جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ مەن ءوزىن-ءوزى باسقارۋ جونىندەگى كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر مەن تولىقتى­رۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” زاڭنىڭ قابىلدانعانى مول ءمۇم­كى­ندىك بەرگەنىن ايتا كەتۋگە ءتيىسپىز. بۇگىنگى كۇنى جەرگى­لىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ وسى زاڭ­عا سۇيەنگەن جەرگىلىكتى قاۋىمداستىق مۇشەلەرى سون­داي-اق, ءماسليحاتتار ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. بيلىكتىڭ جالپى جۇيەسىنىڭ ءبىر ەلەمەنتى رەتىندە ءماسلي­حاتتاردىڭ ءىس-ارەكەتى جۋىقتا عانا دامي باستاعانىمەن, ونىڭ وزىندىك تاجىريبەسى, قۇقىقتىق بازاسىنىڭ نەگىز­دەرى قالا­نىپ ۇلگەردى. ەڭ باستىسى –قوعامدىق سانادا وركە­نيەتتى دەموكراتيالىق ءپرينتسيپتىڭ, ياعني بيلىكتە حالىق وكىلدىگىنىڭ دامىپ كەلە جاتقانى تۋرالى يدەيا قالىپتاستى. قازىر ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحات­تار دەپۋتاتتارىنىڭ سانى – 550 ادام. وبلىستىق ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارى اراسىندا ەڭ كوبى 50 ادامدىق وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىكى, ال ەڭ ازى 25 ادامدىق ماڭعىستاۋ وبلىسىنىكى. ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ تۇگەلگە جۋىعىندا جوعارى ءبىلىم بار. سونىڭ ىشىندە الماتى قالاسى, وڭتۇستىك قازاقستان, اقتوبە, اتىراۋ وبلىستارى ءماسليحاتتارى دەپۋتاتتارى 100 پايىز جوعا­رى ءبىلىمدى ادامدار. سونداي-اق, 74 دەپۋتاتتىڭ عىلىمي دارەجەسى بار. ءماسليحاتتاردىڭ ءىس-تاجىريبەسىن زەردەلەۋ بارىسىندا ولاردىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالدار جولداۋ بەلسەندىلىكتەرى دە قاراستىرىلدى. بۇل بەلسەندىلىك بارلىق ءماسليحاتتاردا بىردەي بولماي شىقتى, سونىڭ ىشىندە ەڭ كوبىنىكى 952 بولسا, ەڭ ازىنىكى 20 ساۋال عانا ەكەن. وسىنىڭ ءوزى دەپۋتاتتىق ساۋالعا دەگەن تۇسىنىكتىڭ ارقيلىلىعىن كورسەتەدى. كەيبىر ءماسليحاتتاردا جازبا­شا جازىلعان بارلىق سۇراقتاردى دەپۋتاتتىق ساۋال دەپ قابىلداسا, كەيبىرىندە تەك ءتيىستى سەسسيادا قارالىپ, سول بويىنشا شەشىم قابىلدانعان سۇراقتاردى عانا ساۋالعا جاتقىزادى. ال “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەرگى­لىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى” زاڭعا سايكەس, ءماسليحات دەپۋتاتى ورگاننىڭ قۇزىرەت­تىلىگىنە بايلانىستى اكىمگە, اۋماقتىق سايلاۋ كوميس­سياسىنىڭ توراعاسى مەن مۇشەلەرىنە, پروكۋرورعا جانە ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اۋماقتىق بولىمشەلەرىنىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارىنا, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلاتىن اتقارۋشى ورگاندارعا ساۋال جولداۋعا قۇقىلى ەكەنى بەلگىلى. سونىمەن بىرگە, وسى زاڭنىڭ 19-بابىنا سايكەس, رەسمي تۇردەگى دەپۋتاتتىق ساۋالدى جولداۋدىڭ مىندەتتى شارتى ونىڭ ءماسليحاتتىڭ سەسسياسىندا جاريالانىپ جانە ول تۋرالى شەشىم قابىلدانۋى بولىپ تابىلادى. ءماسليحاتتىڭ شەشىمىن ورىنداماعانى ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارىن نەمەسە ۇيىمداردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ تۋرالى ءتيىستى ورگاندارعا ۇسىنىس بەرۋ تاجىريبەسى الماتى قالالىق ءماسليحاتى مەن جامبىل وبلىستىق ءماسليحاتىندا عانا كورىنىس بەرگەن. سونىڭ ىشىندە الماتى قالالىق ءماسليحاتى 32 ۇسىنىس جاساعان. وسى ءماسليحات اپپاراتىنىڭ اقپارىنا قاراعاندا, كوپتەگەن ۇسىنىستار تەكسەرۋ كوميسسياسى اكتىلەرىنىڭ نەگىزىندە جاسالعان. الماتى جانە باسقا دا وبلىستاردىڭ كونستيتۋتسياعا جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىنا قارسى كەلەتىن بىردە-ءبىر شەشىم قابىلداماعانىن وڭ تاجىريبە دەپ ايتا كەتۋ كەرەك. جاريالى تالقىلاۋ استانا قالاسى, الماتى مەن قىزىلوردا وبلىستىق ءماسليحاتتارىندا جۇرگىزىلگەن. بىراق كەيبىر جاريالى تالقىلاۋلار مەن تۇراقتى كوميسسيالاردىڭ وتىرىسى اراسىنداعى ايىرماشىلىقتار كورىنبەي كەتكەن. جوعارىدا ايتىلعان “جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى” زاڭعا سايكەس, جاريالى تالقىلاۋعا كۇن تارتىبىنە شىعارىلىپ, وتكىزۋ فورماسى مەن قاتىسۋشىلارى انىقتالعان ماسەلەلەر عانا جاتقىزىلادى. اسا ماڭىزدى جانە ايتارلىقتاي قوعامدىق سيپاتى بار ماسەلەلەردى تۇراقتى كوميسسيا­لاردىڭ دەپۋتاتتاردىڭ, اتقارۋشى بيلىك وكىلدەرىنىڭ, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ, باق وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن بولاتىن كەڭەيتىلگەن وتىرىستا تالقىلاۋى جاريالى تالقىلاۋعا جاتقىزىلادى. ءماسليحاتتاردىڭ وبلىس, قالا جانە اۋدان اكىمدەرى­مەن ءوزارا ءىس-ارەكەتتەرىن سارالاي كەلىپ, ولاردىڭ اراسىندا ەشقانداي كەلىسپەۋشىلىك جوق ەكەندىگى انىقتالدى. ءماسليحات ۇيىمدارىنىڭ ارەكەتتەرى بويىنشا جۇرگىزىلگەن ساراپتىڭ قورىتىندىسىنا قاراعاندا, تۇراقتى كوميسسيالاردىڭ مۇشەلەرى ەكىدەن التى ادامعا دەيىن, ال تەكسەرۋ كوميسسيالارىنىڭ مۇشەلەرى ۇشتەن ون ءبىر ادامعا دەيىن وزگەرىپ وتىرعانى انىقتالدى. الماتى قالاسى ءماسليحاتىنىڭ اۋماقتىق نىشان بويىنشا دەپۋتاتتىق توپتار قۇرۋ تاجىريبەسى قىزىعۋشىلىق تۋدىردى جانە وسى تاجىريبەنىڭ ودان ءارى ءورىس العانىن قالار ەدىك. جالپى ايتقاندا, ءماسليحاتتاردىڭ جۇمىسى دەپۋتاتتىق كورپۋستىڭ كونستيتۋتسيالىق وكىلەتتىكتەرىن ىسكە اسىرۋداعى بەلسەندىلىكتەرى جوعارى ەكەندىگىن كورسەتتى. ەلىمىزدە ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن ودان ءارى دامىتۋ باعىتىندا اسا قاجەتتى الەۋەتتىڭ قالىپتاسقانى كورىنىپ وتىر, سونىڭ ىشىندە جەرگىلىكتى وكىلدى ورگانداردىڭ ايرىقشا ءرولىن ايتا كەتۋ كەرەك. جانە ايماقتىق مۇددەلەردى قورعاۋ ءىسى ولاردىڭ ەڭ باستى مىندەتى بولماعى دا زاڭدىلىق. ماقسات ايقىن, باعدار انىق پارلامەنت ماجىلىسىندەگى “جاڭا قازاقستان” دەپۋتاتتىق تو­بى­نىڭ كەزەكتەن تىس باسقوسۋى بول­دى, دەپ حابارلادى وسى پالاتا­نىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى. توپ جەتەك­شىسى قاي­رات سادۋاقاسوۆ “بۇل باس­قوسۋى­مىز وتكەن اپتادا مەملەكەت باس­شى­سى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاق­ستان حالقىنا جاساعان جول­داۋىنا قاتىستى بولىپ وتىر. ونىڭ اتىنىڭ ءوزى “جاڭا ونجىل­دىق جاڭا ەكونومي­كالىق ورلەۋ – قازاق­ستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىك­تەرى”, دەپ اتالىپ, ايقىن ماقسات, انىق باعدار بەرىپ وتىر. حالىق­ارالىق ساراپ­شىلار “بۇل جولداۋ ن.نازارباەۆ­تىڭ نىق ءۇش قادامى­نىڭ ءبىرى”, دەپ باعالادى. بىزدەر ەلباسىنىڭ ال­عاش­قى قادامىنان بەرى جانىندا بولىپ, قولداپ كەلەمىز. ەندى حا­لىق قالاۋلىلارى ايماقتارعا شىعىپ, ەلمەن كەزدەسىپ وسى جول­داۋدى تۇسىندىرمەكپىز”, – دەدى. توپ جەتەكشىسىنىڭ ءسوزىن دەپۋ­تات ۆالەري ۆيشنيچەنكو جالعاس­تىرىپ, بيىلعى جولداۋدىڭ قازاق­ستان ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋدى باستاعان جىل­داعى ماڭىزىنا توقتالىپ, بۇل ەلباسىنىڭ تاۋەل­سىزدىكتەن بەرى قا­راي­عى ون ءتورتىنشى رەت جاساپ وتىر­عان جولداۋى ەكەنىن ناقتىلادى. دەپۋتاتتار ر.حالمۇرادوۆ, ل.حوچيە­ۆا, و.دىموۆ ءوز سوزدە­رىندە بارىس جىلىندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قۇرىلعا­نىنا 15  جىل,  ۇلى وتان سوعىسىنداعى جە­ڭىس­كە 65 جىل تولاتىنىن ەسكە الىپ, الدا تۇرعان حالىقپەن ءجۇز­دەسۋ­لەردە ايتى­لاتىن ماسەلەلەرگە توقتالدى. ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتار ولاردى دايىنداۋدى كوبەيتۋ قاجەت قىلىشباي بيسەنوۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى. ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ەلدىڭ عىلىمي تەحنولوگيالىق دامۋىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى سالاارالىق جوسپارىن ازىرلەۋدى تاپسىردى. وسى ورايدا عىلىم جۇيەسىن دامىتۋدىڭ, ياعني باسەكە­گە قابىلەتتى ەكونوميكاعا قولايلى جاعدايلار جاساۋ, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ستراتەگياسى اياسىندا العا قويعان ماقساتتارعا جەتۋدىڭ ماڭىزى زور. ال بۇل عى­لىمي مامانداردىڭ الەۋەتى ارقا­سىندا جۇزەگە اساتىنى بارشامىز­عا ايان. وكىنىشكە قاراي, بۇگىنگى كۇنى جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىمى بار عىلىمي مامانداردى دايارلاۋ دەڭگەيى ولارعا دەگەن قا­جەت­تىلىكتى قاناعاتتاندىرا الماي وتىر. ونىڭ ۇستىنە جوعارى وقۋ ورىندارى مەن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىندا قىزمەت اتقارا­تىن عالىمدار مەن عىلىمي اتاعى بار وقىتۋشىلاردىڭ جاس مولشەرى ۇلعايىپ, جاس عالىمدار قاتارى­نىڭ جەتىسپەۋشىلىگى بايقالۋدا. ماسەلەن, 50 جانە ودان جوعارى جاستاعى دوكتورلار قۇرامى 86%, بولسا, 40 جاسقا دەيىنگى عىلىم كانديداتتارىنىڭ سانى 21%-دى عانا قۇرايدى. 2007-2010 جىلدار ارالىعىندا جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىمنىڭ مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپ­سىرىسى قاجەتتى دەڭگەيدە ۇلعاي­تىلىپ وتىرعان جوق. قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋى شەڭبەرىندە ىسكە اسىرىلا­تىن جوبالارعا قاجەتتى جوعارى بىلىكتى مامانداردى دايارلاۋدى جۇزەگە اسىراتىن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, قازىرگى تاڭدا ماگيستر­لەرگە دەگەن قاجەتتىلىك 11 798-ءدى, PhD دوكتورلارعا 2 678-ءدى قۇرايدى. وسى ايتىلعاندار نەگىزىندە بۇگىنگى كۇنى مەملەكەتتىك ءبىلىم تاپ­سىرىسىن ماگيستراتۋرا بويىن­شا 5000-عا دەيىن, ال PhD دوكتو­ران­تۋراسى بويىنشا 2500 ورىنعا دەيىن كوبەيتۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداۋدا. سوندىقتان, ەلىمىزدىڭ عىلىمي الەۋەتىن ارتتىراتىن ماماندار دايارلاۋ جوسپارىن ازىرلەۋ بارىسىندا ءتيىستى تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. زاڭ جوباسى تانىستىرىلدى ءماجىلىستىڭ حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى امزەبەك جولشىبەكوۆتىڭ جەتەك­شىلىگىندە وتىرىس وتكىزىلدى, دەپ حابارلادى وسى پالاتانىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى. وندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى جانات جاراسوۆ “شانحاي ىنتىماقتاس­تىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەت­تەردىڭ تەرروريزمگە قارسى بىرلەس­كەن وقۋ-جاتتىعۋلارىن ۇيىمداس­تىرۋ جانە وتكىزۋ ءتارتىبى تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرا­لى” زاڭنىڭ جوباسىن تانىس­تىردى. كەلىسىمگە 2008 جىلى دۋشانبە قالاسىندا وتكەن سامميتتە قول قويىلعان. اتالعان حالىقارالىق شارت وقۋ-جاتتىعۋلار وتكىزۋ ءۇشىن قۇقىقتىق نەگىز بولىپ تابىلادى. قابىلداۋشى جاقتىڭ كەدەندىك جانە ۆيزالىق رەسىمدەۋگە, وقۋ-جاتتىعۋعا قاتىسۋشىلاردىڭ قوز­عا­لىسى مەن ولارعا ءتيىستى جاعداي جاساۋعا بايلانىستى مىندەتتەرى كورسەتىلگەن. وسى شارالاردى وتكى­زۋ تاجىريبەسى 2006 جىلدان بار. سول كەزدە وزبەكستان, سونىمەن قا­تار, قازاقستان مەن قىتاي اۋماق­تارىندا وتكەن. سودان كەيىن وقۋ-جاتتىعۋ ءار جىلدىق كەزەڭگە كوشىپ, 2007 جىلدان باستاپ قىر­عىزستان, رەسەي جانە تاجىكستاندا وتكىزىلدى. بۇل قۇجاتتى بۇگىنگە دەيىن رەسەي مەن قىرعىزستان راتيفيكا­تسيالاعان. زاڭ جوباسىن كوميتەت مۇشەلەرى ءبىراۋىزدان قولدادى. سونىمەن بىرگە, وسى وتىرىستا ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوس­پارلاۋ مينيسترلىگىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى د.شاجەنوۆا “قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە بيۋدجەت زاڭناماسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىق­تى­رۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” زاڭ جوبا­سىمەن تانىستىرىپ, “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن ارمەنيا رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى ينۆەستي­تسيالاردى كوتەرمەلەۋ جانە ءوزارا قورعاۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفي­كاتسيالاۋ تۋرالى” ماڭىزدى حالىقارالىق زاڭ جوباسى دا قارالدى. ەڭ قىمباتى – ادام ءومىرى ءماجىلىستىڭ ەكولوگيا ماسەلەلەرى جانە تابيعات پايدالانۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەلەرى ء“ورت قاۋىپسىزدىگى تۋرالى” قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ءورت قاۋىپسىزدىگى سالاسىنداعى قاتەرلەردى تاۋەلسىز باعالاۋ جۇيەسىن قۇرۋ بويىنشا وزگەرىس پەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ جوباسىن تالقىلادى. زاڭ جوباسى بويىنشا باياندا­ما جاساعان توتەنشە جاعدايلار ءمينيسترى ۆلاديمير بوجكونىڭ مالىمدەۋىنشە, زاڭ جوباسىن قا­بىل­داۋدىڭ ماقساتى حالىقتى, زاڭدى تۇلعالار مەن جەكە كاسىپ­كەر­لەردىڭ مۇلكىن ولاردىڭ قاۋىپ­سىزدىگىنىڭ جاي-كۇيىن باعالاۋ سالاسىنا مەملەكەتتىك باقىلاۋ ور­گاندارىمەن قاتار, تاۋەلسىز ساراپ­شى ۇيىمداردى قوسۋ ارقى­لى قورعاۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ, سون­داي-اق مەملەكەتتىك ورتكە قارسى باقىلاۋ ورگاندارى جۇزەگە اسىرا­تىن تەكسەرۋلەر سانىن قىسقارتۋ ەسەبىنەن قورعاۋ وبەكتىلەرىنە اكىمشىلىك جۇكتەمەنى ازايتۋ بو­لىپ تابىلادى. ءارى ولارعا ءمۇم­كىن­دىكتەر جاساپ, ءارى شتاتتىق ينس­ترۋكتورلاردى كوبەيتپەي بيۋدجەت شىعىنىن دا ازايتادى. “جالپى, ءبىزدىڭ قوعامعا ەڭ قىمباتىمىز – ادام ءومىرى ەكەنى تۋرالى تۇسىنىكتى قالىپتاستىرۋى­مىز كەرەك!”, – دەيدى مينيستر. ال, دەپۋتات ايتكۇل ساماقوۆا بولسا, “بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى ءتىلسىز جاۋدىڭ جانىمىزدا جۇرگەنىن ناسيحات­تايىق, ۇكىمەت قارجى ءبولسىن”, – دەدى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى وقۋ جىلىنىڭ باسىندا تۇڭعىش رەت ءتىلسىز جاۋعا قارسى ينتەراك­تيۆتىك ساباق جۇرگىزگەن, توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى بولسا, اي سايىن جۋرنال شىعارىپ ناسيحا­تىن كۇشەيتىپ جاتىر. كوميتەت مۇشەلەرى تالقىلاي كەلە, زاڭ جوباسىن ءبىرىنشى وقى­لىم­دا ماقۇلداۋعا بولادى دەپ ەسەپتەدى. ساۋلە دوسجانوۆا, جۋرناليست. ايتايىن دەگەنىم... بالاباقشا ءۇشىن قايتا جابدىقتالسا يگى زەينوللا الشىمباەۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى. مەنىڭ اتىما بەينەۋ اۋداندىق جانە ماڭعىستاۋ وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ 14 دەپۋتاتى قول قويعان حات كەلىپ ءتۇستى. وندا بەينەۋدەگى شەكارا باقىلاۋ وتريادى, ياعني №2095 اسكەري ءبولىمى ۋاقىتشا ورنالاسقان ەكى قاباتتى عيماراتتى بالاباقشا ەتىپ قايتا جابدىقتاۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىل­گەن. جەرگىلىكتى دەپۋتاتتار شەكاراشىلاردى جاقىندا №2087 اسكەري ءبولىمى بوساتقان عيماراتقا كوشىرۋ تۋرالى ۇسىنىس بەرىپ وتىر. بەينەۋ اۋىلىنداعى شەكاراشىلار ورنالاسقان ەكى قاباتتى جاتاقحانا عيماراتىن بالاباقشا ەتىپ قايتا جاساقتاۋ تۋرالى بەينەۋ اۋدانىنىڭ اكىمدىگى شەشىم دە قابىلداعان. جالپى, شەكاراشىلاردى بەينەۋ اۋىلىنان شەكاراعا جاقىن تاجەن بەكەتىنە كوشىرۋ تۋرالى ماسەلە ۇكىمەت دەڭگەيىندە كوپتەن كوتەرىلىپ كەلەدى, بۇل ماسەلەمەن ۇكىمەتتىڭ ءتيىستى قۇرىلىمدارى اينالىسۋدا ەكەنىنەن حاباردارمىز. مەملەكەت باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆ بالاباقشالار ءۇشىن مۇمكىنشىلىكتەر قاراس­تىرۋدى تاپسىرعانى بەلگىلى. سوندىقتان ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ اتالعان عيماراتتى بالاباقشاعا لايىقتاپ قايتا جاراقتاۋ تۋرالى ۇسىنىسىنىڭ شەشىلۋ مۇمكىندىكتەرى قاراستىرىلسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولماق. جاستار مەن جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى قىلمىس ەتەك الىپ بارا جاتقانداي ساعىنبەك تۇرسىنوۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى. “جاستار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ تاربيەسى مەن مورالدىق-پسيحولو­گيالىق جاعدايى تۋرالى از ايتىلىپ جۇرگەن جوق. سوعان قاراماستان, جاستار اراسىنداعى بۇزاقىلىق پەن قىلمىستىڭ كوبەيىپ وتىرعانى الاڭداۋشىلىق تۋعىزادى. مەكتەپ وقۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەردىڭ ءتۇرلى قىلمىسقا بارىپ جاتقان وقيعالارى تۋرالى ءجيى ەستيمىز. جاستار اراسىنداعى ناشاقورلىق پەن سپيرتتىك ىشىمدىكتەرگە اۋەستىك تە ارتىپ وتىرعان سىڭايلى. ال بۇل جاعداي تۋرالى ءار ۆەدومستۆونىڭ اقپاراتى ءار ءتۇرلى, ءتىپتى كەرەعار دەۋگە بولادى. ماسەلەن, ىشكى ىستەر مينيس­ترلىگىنىڭ “قازاقستان رەسپۋبلي­كاسىندا كامەلەتكە تولماعاندار اراسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىق­تاردىڭ, قاداعالاۋسىزدىقتىڭ جانە پاناسىز قالۋدىڭ الدىن الۋ جونىندەگى 2008-2009 جىلدارعا ارنالعان جوسپارىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا بەرگەن اقپاراتىندا” سوڭعى ءۇش جىل ىشىندە جاستار مەن جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى قىلمىس 4-5 پايىزعا كەمىپ كەلەدى دەلىنگەن. وعان قوسا, جالپى رەسپۋبليكالىق جاعدايعا تالداۋ جاسالىپ, كەيبىر وبلىستاردا, اتاپ ايتقاندا, ماڭعىستاۋ وبلىسىندا وسىنداي قىلمىستار – 44,1 پايىزعا, ال­ماتى وبلىسىندا – 10,9, جامبىل وبلىسىندا – 23,2 جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 8,9 پايىزعا ارتقانى ايتىلادى. ال وڭتۇستىك قازاقستان وبلىس­تىق پروكۋراتۋراسى مىنانداي مالىمەت تاراتتى: “رەسمي دەرەكتەر بويىنشا وڭتۇستىك قازاقستان وب­وبلىسىندا بىلتىر كامەلەتكە تولما­عان جاسوسپىرىمدەر قولىمەن جاسال­عان قىلمىس كۇرت وسكەن. ونىڭ ىشىندە ەسىرتكىگە بايلانىستى قىلمىس 40 پايىزعا, كىسى توناۋ 54 پايىزعا, كولىك ۇرلاۋ 87,5 پايىزعا ارتقان. وسى ۋاقىت ىشىندە 261 كامەلەتكە تولماعان قىز جاساندى تۇسىك جاساتىپ, 53 ءجاسوسپىرىم ءوز-وزىنە قول جۇمساعان” بۇل – ەسەپكە الىنعان رەسمي دەرەكتەر. ال شىن مانىندەگى جاعداي بۇدان الدەقايدا كۇردەلى دەپ پايىمداۋعا بولادى. وسىعان قاراپ وتىرىپ, 8,9 پايىزعا ارتقان وڭتۇستىك قازاق­ستان­نىڭ جاعدايى وسىنداي بولسا, 44,1 پايىزعا ارتقان ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى جاعدايى ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. بۇگىنگى باسىلىم بەتتەرى مەن ينتەرنەت سايتتارىن قاراپ وتىر­ساڭىز, مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ءوزى, ونىڭ ىشىندە قىز بالالار قارۋ الىپ جۇرەتىن بولعان. پىشاقتاپ كەتۋ, اتىپ كەتۋ دەگەنگە قۇلاعىمىز ۇيرەنە باستادى. وسىعان بايلانىستى مىنانداي سۇراقتار تۋىندايدى: بىرىنشىدەن, قىرۋار قارجى ءبولىنىپ, مەكتەپتەر­دەگى ارنايى جاساقتالعان ينسپەك­تورلار, ۋچاسكەلىك ءتارتىپ ساقشى­لارى قايدا قاراپ وتىر, ولاردىڭ جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىن كىم باقى­لايدى جانە جوعارىدا اتالعان قىل­مىستار مەن ءتارتىپ بۇزۋشىلىقتارعا ولاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتى­رۋدىڭ قانداي تەتىكتەرى جاسالعان؟ ەكىنشىدەن, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى, ونىڭ جاستار ساياساتى جانە تاربيە ءىسى جونىندەگى دەپار­تامەنتى نەمەن اينالىسادى, وسى ۋاقىتقا دەيىن جاستار تاربيەسىن جاق­سارتۋ جونىندە نە ىستەلدى؟ ۇشىنشىدەن, جالپى العاندا, ەلىمىز بويىنشا كامەلەتكە تولماعان جاس­تار مەن جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى قىلمىس جاعدايى قانداي جانە ونىڭ الدىن الۋ ءۇشىن نە ىستەلىپ جاتىر؟ تورتىنشىدەن, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى, ىشكى ىستەر مينيسترلىگى جانە باسقا ورگاندار اراسىندا ۆەدومستۆوارالاىق قانداي شارالار نەمەسە جوسپارلار جۇزەگە اسىرىلۋدا جانە ناتيجەسى قانداي؟ جانە ەڭ سوڭعىسى, بۇل جەردە ەڭ الدىمەن اتا-انالاردىڭ جاۋاپ­كەرشىلىگىن ارتتىرۋ قاجەت. ساۋالى مەن جاۋابى شەتەلدە تىيىم سالىنعان شوپتىك قوسپالارعا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە توسقاۋىل قويىلۋى ءتيىس پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ جالپى وتىرىسىندا دەپۋتات بەرىك بەكجانوۆ رەسپۋبليكا پرەمەر-ءمينيسترى كارىم ماسىموۆكە ساۋال جولدادى, دەپ حابارلادى وسى پالاتانىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى. وندا: “2009 جىلدىڭ 28 قازانىندا ارنايى “شوپتىك ميكستەر” ەركىن ساۋدا اينالىمىندا ءجۇر­گەن­دىگى تۋرالى دەپۋتاتتىق ساۋالمەن قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ باس پروكۋراتۋراسىنا جانە قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە جۇگىنگەن بولاتىنمىن. تيىسىنشە كەلگەن جاۋاپقا سايكەس, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بۇل زاتتار ەسىرتكى زاتتارىنا جاتقىزىلماعانى جانە تىيىم سالىنباعانى تۋرالى اقپارات الىندى. ال كورشىمىز رەسەي بۇگىندە “شوپتىك ميكستەردى” اسەر ەتۋ كۇشى باسقا ەسىرتكى زاتتارىنان كەم ەمەس, حالىق سا­نا­سىن ۋلايتىن ۇلكەن قاۋىپ دەپ دابىل قاعىپ وتىر. ويتكەنى, كورشى ەلدىڭ 20-عا جۋىق وڭىرىندە بۇل قوسپانى ساتۋ مەن پايدالانۋ شەكتى جاعدايعا جەتىپ, اسىرەسە, جاس­تاردىڭ بۇعان اۋەس بولىپ, ماستانۋى كەڭىنەن تاراپ كەتكەن. رەسەي وتكەن جىلدىڭ ءساۋىر ايىنان بەرى بۇل “شوپتىك ميكستەردىڭ” ەركىن ساۋدا اينالىمىنا قاتاڭ قاداعالاۋ ورناتىپ, ەسىرتكى زاتتار قاتارىنا جاتقىزۋ تۋرالى ماسەلەنى قاراستىرىپ جاتىر, بۇل تۋرالى رەسەي ۇكىمەتى ارنايى زاڭ جوباسىن دايىنداعان. قوراپتاعى قازاق تىلىندەگى جازبالارعا سەنسەك, ءشوپ ميكستەرى ادام ءتانىن ەمەس, جانىن “ەمدەيدى”. ءبىر قاراعاندا, قاراپايىم شوپتىك دارىلەر ىسپەتتەس كورىنەتىن قوسپالار اسەرى ماريحۋا­نادان دا ۇزاق جانە قاتتى اسەر بەرەتىنىن بۇگىندە وسى كورشى ەلىمىزدىڭ ماماندارى دالەلدەپ وتىر. بۇل “شوپتىك قوسپالاردىڭ” كەرى اسەرىن تۇسىنگەن ۇلىبري­تا­نيا, فرانتسيا, گەرمانيا, اۆستريا, شۆەيتساريا, جا­پونيا, اقش جانە تاعى سول سياقتى الەمنىڭ دامىعان ەلدەرى بۇل زاتتى پايدالانۋعا مۇلدەم تىيىم سالعان. ونىڭ وزىندىك سەبەبى دە بار. سەبەبى, بۇل تاۋەلدىلىكتى الىپ كەلەتىن, پايدالانعان كەزدە ادامدى ەسىنەن ايىرا­تىن, ءوز ارەكەتىنە جاۋاپ بەرە المايتىن حالگە جەتكى­زەتىن, جالپى ايتقاندا, ەسىرتكى زاتىن پايدالا­نۋدىڭ سالدارى الىپ كەلەتىن ناتيجەگە جەتكىزەتىن قوسپا زاتتار. ولاي بولسا ءبىز نەگە ونى ەركىن ساۋدالاۋعا جول بەرىپ وتىرمىز؟ اتالعان “شوپتىك قوسپانىڭ” عىلىمي ساراپتا­ماسىن جۇرگىزىپ, ونىڭ قۇرامىنداعى ادامعا كەرى اسەر ەتۋشى زاتتاردى اسەر ەتۋ دارەجەسىنە ساي ەسىرتكى زاتتار قاتارىنا جاتقىزۋ تۋرالى رەسمي قورىتىندى بەرۋ كەرك. وسىعان سايكەس, اتالعان شوپتىك “ميكستەردى” ەسىرتكى جانە پسيحوتروپتىق زات تەكتەستەر نەمەسە قۇرامىندا ەسىرتكى زاتتارى بار وسىمدىكتەر قاتارىنا ەنگىزۋ ماقسا­تىندا “ەسىرتكى, پسيحوتروپتىق زاتتار, پرەكۋرسورلار جانە ولاردىڭ زاڭسىز اينالىمى مەن تەرىس پايدا­لانىلۋىنا قارسى ءىس-قيمىل شارالارى تۋرالى” زاڭمەن بەكىتىلگەن ارنايى تىزىمگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن”, دەلىنەدى.