ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ: «تاۋەلسىزدىك – تۇراقتى جانە قاۋىپسىز كەلەشەككە دەگەن زور سەنىم», دەپ اتاپ كورسەتكەندەي, ەلىمىز حالىقارالىق ساياساتتا بىرقاتار تىڭ يدەيالار ۇسىنىپ, الەمنىڭ دامۋىنا زور ۇلەسىن قوسۋدا. الەمنىڭ جەتەكشى حالىقارالىق ۇيىمدارىنداعى ناتيجەلى جەتەكشىلىگىمىز وسىنىڭ ناقتى دالەلى.
تاۋەلسىزدىكتى جاريالاعاننان كەيىن, الەمنىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتەرى ەلىمىزدى الەمدىك قوعامداستىقتىڭ تولىققاندى مۇشەسى رەتىندە تانىعان بولاتىن. بۇگىندە بايىپتى جۇرگىزىلگەن كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتتىڭ نەگىزىندە حالىقارالىق ارەناداعى تۇعىرىمىزدى نىعايتىپ, الەمنىڭ 180-نەن استام مەملەكەتىمەن ديپلوماتيالىق بايلانىستار ورناتىپ, نەگىزگى حالىقارالىق ۇيىمدارعا مۇشەلىككە ءوتىپ, شەكارالارىمىزدى شەگەندەپ, ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ لوكوموتيۆىنە اينالدىق.
وسى ورايدا قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العاش مويىنداعان قانداي مەملەكەتتەر, بۇگىندە سول ەلدەرمەن قارىم-قاتىناسىمىز قاي دەڭگەيدە دەگەندەي مازمۇنداعى ساۋالدارعا از-كەم جاۋاپ ىزدەپ كورسەك.
1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا كەشكىسىن قازاقستاننىڭ جوعارعى كەڭەسى ءوزىنىڭ VII سەسسياسىندا, كوپتەگەن ايتىس-تارتىستاردان كەيىن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدى قابىلداعاندىعىن جاريالاعان ەدى. بۇل بۇكىل قازاقستاندىقتاردىڭ ومىرىنە زور اسەر ەتكەن, باعىت-باعدارىمىزدى وزگەرتكەن ماڭىزدى قۇبىلىس بولدى.
ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭدا, قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىن الەمدىك مەملەكەتتەردىڭ مويىنداۋىنا اشىق ەكەندىگى تۋرالى ەرەجە بار ەدى, ياعني الەمدىك كارتادا پايدا بولعان جاڭا مەملەكەت حالىقارالىق مويىنداۋدى قاجەت ەتتى.
رەسپۋبليكا باسشىلىعىنىڭ تاپسىرماسىمەن سول كەزدە قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى تۇراقتى وكىلدىگى قىزمەتكەرلەرى ماسكەۋ قالاسىندا ورنالاسقان ديپلوماتيالىق كورپۋستىڭ ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىنە دەگەن پىكىرلەرىن ءبىلۋ ماقساتىندا شەتەل ەلشىلىكتەرىنە نوتالار جولداپ, ءاربىر ەلشىلىكتى ارالاعان-دى. العاشىندا ۇلىبريتانيا, گەرمانيا, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا, يران, قىتاي سياقتى ەلدەردىڭ ديپلوماتيالىق ميسسيا باسشىلارىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزىلگەن. ءبارى ەلىمىزدىڭ ساياسي دەربەستىگىن قولدايتىندىقتارىن بىلدىرگەنىمەن, ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىنداۋ ءىسى سول جىلى 21 جەلتوقساندا الماتى قالاسىندا وتكىزۋ جوسپارلانعان بۇرىنعى كەڭەس وداعى رەسپۋبليكالارى باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋىنىڭ ناتيجەسىنە بايلانىستى بولاتىندىعىن جەتكىزگەن. سونىمەن 21 جەلتوقساندا الماتى قالاسىندا بۇرىنعى كسرو قۇرامىنا ەنگەن 11 تاۋەلسىز مەملەكەت باسشىلارى تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىن (تمد) قۇرۋ تۋرالى الماتى دەكلاراتسياسىنا قول قويدى.
ءبىزدىڭ ديپلوماتتاردىڭ سول كەزدە اتقارعان تاريحي ءىس-ارەكەتتەرىنىڭ ناتيجەسىندە كوپتەگەن ەلدەر كوپ ۇزاماي ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىنداعان بولاتىن. وسى ارادا ەرەكشە توقتالا كەتەر جايت, بىرقاتار ەلدەر سول جىلى 21 جەلتوقساندا الماتى قالاسىندا وتەتىن تمد ءسامميتىنىڭ ناتيجەسىن كۇتىپ وتىرعاندا, تۇركيا رەسپۋبليكاسى ەشتەڭەگە قارايلاماي تۇركىتىلدەس, باۋىرلاس ەل رەتىندە مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىمىزدى العاش مويىندادى (جوعارىدا ءبىزدىڭ ديپلوماتتار ارالاعان ەلشىلىكتەردىڭ ىشىندە تۇركيا ەلشىلىگى بولماعان-دى).
سونىمەن 1991 جىلى 16 جەلتوقساندا تاۋەلسىزدىگىمىزدى العاش مويىنداعان تۇركيا بولسا, ەكىنشى بولىپ رۋمىنيا قولدادى. ال 17 جەلتوقساندا رەسەي, 20 جەلتوقساندا پاكىستان جانە بۇرىنعى كەڭەس وداعى رەسپۋبليكالارى, 25 جەلتوقساندا اقش, 30 جەلتوقساندا ساۋد ارابياسى جانە ت.ب. مەملەكەتتەر مويىنداعان بولاتىن. بۇگىندە ولاردىڭ سانى 180-گە جەتىپ وتىر. جالپى ەلىمىز قازىرگى تاڭدا بۇۇ-عا مۇشە نەمەسە باقىلاۋشى مارتەبەسىندەگى مەملەكەتتەرمەن ديپلوماتيالىق بايلانىستار ورناتقان.
گەوگرافيالىق جانە گەوساياسي تۇرعىدا ەۋرازيا كەڭىستىگىنىڭ قاق ورتاسىندا, الەمنىڭ جەتەكشى دەرجاۆالارىمەن كورشىلەس ورنالاسۋ, مەملەكەتتىڭ سىرتقى ساياساتىنا اسەر ەتپەي قويماۋى مۇمكىن ەمەس. سول سەبەپتى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ, ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىندا رەسەي, قحر, اقش جانە ەۋروپالىق وداق ەلدەرىمەن ەكى جاقتى جانە حالىقارالىق ۇيىمدار شەڭبەرىندە قارىم-قىتىناستارعا ستراتەگيالىق باسىمدىق بەرىلىپ كەلەدى.
جالپى, تەڭەستىرىلگەن سىرتقى ساياساتتى جالعاستىرىپ, ۇلتتىق مۇددەگە ساي اشىق جانە ءوزارا ءتيىمدى قارىم-قاتىناستاردى دامىتىپ, ءوزىنىڭ جيناقتاعان تاجىريبەسى مەن حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىن پايدالانا وتىرىپ, ايماقتىق جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋعا مەيلىنشە ىقپال ەتۋدى نەگىزگى ماقساتى سانايتىن قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىن مويىنداعان الەم ەلدەرىنىڭ بارلىعىنا قۇرمەتپەن قارايدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەلىمىزدىڭ بەيبىتشىلىكتىڭ سەنىمدى جاقتاۋشىسى ەكەنىن ايقىنداي تۇسەدى.
نۇرلان سەيدىن,
ساياساتتانۋشى
