ۋاقىتپەن ۇندەس قۇجات

ءبىلىم تۋرالى زاڭنىڭ جەتىلدىرىلۋى وركەنيەتكە ءورىس اشادى «...ادامنىڭ ءومىر بويى ءبىلىم الۋى ءۇشىن جاعداي تۋعىزۋىمىز كەرەك. ءبىلىم بەرۋ رەفورماسى – قازاقستاننىڭ باسەكەگە ناق­تىلى قابىلەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ­گە مۇمكىندىك بەرەتىن اسا ماڭىزدى قۇرالداردىڭ ءبىرى» دەگەن ەدى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. ەلدىگىمىزدى الىپ, ەڭسەمىزدى تىكتەپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدى بايان­دى ەتىپ كەلە جاتقان جىلدار ىشىندە پرە­زيدەنت ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنا قا­جەتتىڭ بارلىعىن مۇمكىندىگىنە قاراي جاساپ كەلەدى. وركەنيەتتى ەلدەردىڭ قا­تارىنا قوسىلىپ, ۇرپاقتى ءبىلىمدى دە بىلىكتى ەتىپ تاربيەلەۋ جولىندا اتقارىلعان جۇمىستار دا از ەمەس. مۇنىڭ ءبارى زاڭدىق تۇرعىدان ناقتىلانىپ, باعدارلاما اياسىندا بەكىتىلگەن. سونىڭ ءبىر دالەلى, وتكەن قازان ايىندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ «ءبىلىم تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويدى.  ۋاقىت تالابىنا ساي ازىرلەنگەن مۇنداي زاڭ قابىلداۋ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرىپ, وقۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا ازاماتتارىمىزدىڭ كەلەر كۇنگە دەگەن سەنىمىن بەكىتىپ, قىزىعۋشىلىعىن جەتىلدىرىپ, اتالعان سالانىڭ الەمدىك ءبىلىم كەڭىس­تىگىنەن ءوز ورنىن الۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىز وسىنداي اۋقىمدى جۇمىس­تاردىڭ جولاشارى بولاتىن قۇجاتتىڭ ايناداي ناقتىلانعان تۇستارىن ءبىلۋ ماقسا­تىندا ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى باقىتجان جۇماعۇلوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك. – باقىتجان تۇرسىن ۇلى, قازىرگى دۇنيە دامۋىنىڭ كىلتى ءبىلىم مەن عى­لىمدا دەگەن ءسوزدى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋەلسىزدىك العالى بەرى اي­تىپ كەلەدى. سوعان ساي ءسىز باسقارىپ وتىر­عان مينيسترلىك ۇلتقا كەرەك, جۇرت­قا قاجەت زاڭ مەن باعدارلامالارعا ۇيىتقى بولۋدا. وتكەن جىلى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى, بيىلعى جىلدىڭ باسىندا «عىلىم تۋرالى» جاڭا زاڭ, تاياۋدا «ءبىلىم تۋرا­لى» زاڭنىڭ جاڭا رەداكتسياسى قابىل­داندى. ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىن جەتىك بىلەتىن باسشى رەتىندە ءسىز اتالعان زاڭدى قابىلداۋدىڭ باستى ماقساتىنا توقتا­لىپ وتسەڭىز. – مەنىڭ ويىمشا, زاڭ جيناقىلىقتى تالاپ ەتەدى. باستى باعىت, اتقارىلاتىن جۇ­مىس سول قۇجاتتا ناقتىلانادى. مەن وسى جەردە نەگىزگى ەكى ماسەلەنى ءبولىپ ايتار بولسام, ونىڭ ءبىرىنشىسى – ستراتەگيالىق, ەكىنشىسى, شارتتى تۇردە العاندا – تاكتيكالىق ماقسات. ءبىز ءۇشىن قاسيەتتىمىز دە, كيەلىمىز دە – تاۋەلسىزدىك قوي. مۇنى قاي-قايسىمىز دا سانامىزعا ءتۇيىپ, ويىمىزعا بەرىك ۇستاۋى­مىز كەرەك. سول ەگەمەندىگىمىزدىڭ 20 جىل­دىعىن بەرەكە-بىرلىكتە تويلاعالى وتىرمىز. مەن بۇل اتاۋلى كۇندى – ۇلى كۇن دەپ بىلەمىن. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ جاڭا قازاقستاندى قۇرۋدىڭ باستى ستراتەگيالىق جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە ادامي كاپيتالدى دامىتۋدى بەلگىلەدى. بۇل پرەزيدەنتتىڭ كورەگەندىگىن كورسەتەدى. ەندى ەلباسى زياتكەر ۇلتتى قالىپتاستىرۋدىڭ اۋقىمدى مىندەتىن العا قويىپ وتىر. ونىڭ نەگىزگى ءۇش كۇرەتامىرى قايسى دەسەڭىز, ءبىرىنشىسى – ءبىلىم, ەكىنشىسى – عىلىم, ءۇشىنشىسى – يننوۆاتسيا. ەلىمىزدىڭ العاشقى زاڭدارىنىڭ ءبىرى – «ءبىلىم تۋرالى» زاڭ ەدى. ول 1992 جىلى قا­بىل­دانعان بولاتىن. وسى قۇندى قۇجاتتا سالانىڭ باسىم باعىتتارى ايقىندالىپ, مەملەكەتتىڭ زياتكەرلىك, مادەني جانە ەكونوميكالىق الەۋەتىن دامىتۋ تياناقتال­دى. 1993 جىلى پرەزيدەنتتىڭ باستاماسى بويىنشا تالانتتى جاستاردى وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە وقىتۋعا ارنالعان, الەمدىك تاجىريبەدە بىرەگەي سانالاتىن «بولاشاق» باعدارلاماسى ىسكە قوسىلدى. دارىندى بالالارعا ارنالعان مەكتەپتەر جەلىسى قۇرىلدى. ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ ەكى اۋقىمدى مەملەكەتتىك باع­دارلاماسى جۇزەگە اسىرىلدى. كادرلار دايار­لاۋدىڭ الەمدىك تالاپقا ساي تۇبەگەيلى جاڭا قۇرىلىمى جاسالدى. وسىنداي كۇردەلى جۇمىس وتانىمىزدىڭ دۇنيەجۇزىلىك ءبىلىم كەڭىستىگىنە كىرىگۋىنە مۇمكىندىك بەردى. سونىڭ ءبىر كورىنىسى – بولون پروتسەسىنە قوسىلۋىمىز ەدى. مۇنداي ىزدەنىستەر ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ءبىلىم سالاسى بويىنشا ورتالىق ازيادا الدىڭعى ساپتا تۇ­رۋىنا جول اشتى. جوعارى مەكتەپ «باكالاۆر – ماگيستر – فيلوسوفيا دوكتورى» – ءۇش دەڭگەيلى دايارلاۋ مودەلىنە كوشتى. ءور­كەنيەتتى جۇرتتارداعى وقىتۋدىڭ كرەديتتىك تەحنولوگياسى ەنگىزىلدى. جوعارى ءبىلىم ور­دالارىنىڭ باعدارلامالارى حالىقارا­لىق دەڭگەيدە اككرەديتتەلدى. حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, قازاقستان الەم نارىعىندا جىلدام دامىپ كەلە جاتقان ەلدەردىڭ العاشقى ۇشتىگىنە ەنگەن بولسا, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ قارقىنى دا سول دەڭگەيدەن كورىندى. بۇل تۋرالى مەن بۇرىنعى سۇحباتتارىمدا ناقتى دايەكتەرگە جۇگىنە وتىرىپ, جاۋاپ بەرگەن بولاتىنمىن. ال مۇنداي ستراتەگيالىق سەرپىلىس ءبىلىم بەرۋدىڭ زاڭنامالىق ارقاۋدىڭ تالاپقا ساي جاڭعىرتۋدى, قول جەتكىزىلگەن بەلەس پەن ەل دامۋىنىڭ جاڭا مىندەتتەرىنە سايكەس كەلتىرۋدى قاجەت ەتەدى. اسىرەسە, مەملەكەت باس­شىسىنىڭ ەكونوميكانىڭ دامۋ باعىتتارىن تۇبىرىمەن وزگەرتىپ, ونى جوعارى دەڭگەيگە جەتكىزەتىن بىلىكتى كادرلار ەكەنىن قاداپ ايتقانى بەلگىلى. ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باع­دار­لاماسىن مۇلتىكسىز جۇرگىزۋ ىسىندە كادر قاجەتتىلىگى تىپتەن ارتا تۇسەدى دەسەك, بۇل – جاڭادان قابىلدانعان زاڭنىڭ ءبىرىنشى ستراتەگيالىق ماقساتى بولىپ بەلگىلەنىپ وتىر. ەكىنشى ماقساتقا كەلسەك, مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەدەن باستاپ, جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنا دەيىنگى ارالىقتا ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭا ساپاسىنا قول جەتكىزۋ. بۇل ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان جاڭا مەملەكەتتىك باعدارلاما­سىن­دا باستى مىندەت ەتىپ قويىلعان. اعىم­داعى جىلى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى ءۇشىن ما­ڭىزدى بىرقاتار جاڭا باستامالار جاسالدى. سول مىندەتتەردى شەشۋ ءۇشىن زاڭدى ءتيىستى دەڭ­گەيدە جەتىلدىرۋ قاجەت بولدى. ول سۇحبات ايا­سىندا ءسوز بولىپ وتىرعان تولىقتىرۋ دا ءوز دارەجەسىندە ورىندالدى دەپ ايتا الامىن. – زاڭعا ەنگىزىلگەن ماڭىزدى دەگەن وزگەرىستەردى تاراتىپ ايتا كەتسەڭىز. – ءبىرىنشى, قارجىلاندىرۋ تاسىلدەرىنىڭ وزگەرۋىن ايتۋعا بولادى. ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىن قارجىلاندىرۋ كولەمى جىل سايىن ارتىپ وتىر. يۋنەسكو ۇسىنعان حالىق­ارالىق نورماعا ونىڭ جاقىنداپ كەلە جاتقانى, ارينە, قۋانىشتى جاعداي. دەگەنمەن, بۇل قارىمدى قادامدى قۇرىلىمدىق جاعىنان جەتىلدىرە ءتۇسۋ قاجەت. وسى ماق­ساتتا ءبىز بالاباقشادان باستاپ, وقىتۋدىڭ بارلىق دەڭگەيى ءۇشىن جان باسىنا قاراي قار­جىلاندىرۋ جۇيەسىنە كوشۋگە نەگىز جاسادىق. مۇنداي ءتاسىل ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى جۇمىس­تارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرىپ قانا قويماي, ساپالى بىلىمگە جاعداي تۋعىزادى. مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپتەستىك تەتىكتەرىنىڭ ءورىس­تەۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. تاعى ءبىر اتاپ وتەرلىگى كوپكە ءمالىم – پەداگوگتاردى دايارلاۋ مەن قايتا دايارلاۋدىڭ جاڭا جۇيەسى بيىلعى جىلدان باستاپ قالىپتاسۋدا. بۇل ەلىمىزدەگى مۇعالىمدەردىڭ بەدەلىن, الەۋمەتتىك ءرولىن جانە بىلىكتىلىگىن جۇيەلى تۇردە ارتتىرۋعا باعىت­تالعانىن ايتا كەتسەم دەيمىن. ۇشىنشىدەن – الەمنىڭ ۇزدىك تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ, قازاقستان ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ ارقاۋلىق مىندەتتەرى نەگىزىندە «ساپالى ءوسۋ نۇكتەسىن» قۇرۋ. بارلىق جوعارى مەكتەپكە ۇلگى بىرەگەي «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى» جوباسى ىسكە اسىرىلىپ, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ جاڭا داۋىرگە ساي جۇيەسىنىڭ ازىرلەنۋى ۇلكەن جەتىستىگىمىز. اتالعان وقۋ ورنىنىڭ الەمدەگى الدىڭعى قاتارلى ۋنيۆەرسيتەتتەر ءتارىزدى جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىن ەرەكشە زاڭنامالىق بازا قابىلدانعانىن ايتا كەتۋگە بولادى. ورتا ءبىلىم سالاسىندا دا وسىنداي ادەمى ۇلگىگە نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى يە. وتكەن جىلى ءبىز تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىمدى (تجكب) دامىتۋدىڭ تۇبەگەيلى جاڭا تاسىلدەرىن جا­سادىق. جەتەكشى جۇمىس بەرۋشىلەر مەن بيزنەس-قاۋىمداستىقتارىنىڭ قاتىسۋىمەن ۇلت­تىق كەڭەس قۇرىلدى. سالالىق جانە ءوڭىر­لىك كەڭەس­تەر دە ءوز جۇمىستارىن باستادى. الەمدىك تاجىريبەدە سىناقتان وتكەن پرينتسيپتەر نەگىزىندە تجكب جۇيەسىن جاڭعىرتۋدى كوزدەيتىن «كاسىپقور» حولدينگى قۇرىلۋدا. ورتا بىلىمدە, 12 جىلدىق وقىتۋعا كوشۋ, بيىلعى جىلى قالىپتاسا باستاعان ءبىلىم ساپاسىن باقىلاۋدىڭ ورتالىقتاندىرىلعان ۆەرتيكالىن ەنگىزۋ, مەكتەپ وقۋلىقتارىنا قويى­لاتىن تالاپتاردى بارىنشا كۇشەيتۋ, تاعى باسقا يگى ىستەر تۋرالى دا ايتۋعا بولادى. بۇلاردىڭ ءبارى جاڭا زاڭدا تايعا تاڭبا باس­قانداي ناقتىلاندى. – «ءبىلىم تۋرالى» زاڭعا ەنگىزىلگەن كەيبىر وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردى ناق­تىلاي تۇسسەك. مىسالى, قازىرگى ۋاقىتتا مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ گرانتى بويىنشا ءبىلىم العان دارىگەرلەر مەن پەداگوگتاردى مىندەتتى تۇردە جۇمىسقا ورنالاستىرۋ ءما­سەلەسىن جوعارى وقۋ ورىندارىن ءبىتىرۋ­شىلەردىڭ ءبارى بىردەي قۇپتاي قويمايتىن سياقتى. بۇل باسەكەلىك ورتاعا مامانداردى ىرىكتەۋ قاعيداتىنىڭ جاڭالىعىنا قا­راما-قايشى ەمەس پە؟ – سۇراق دۇرىس قويىلىپ وتىر. قانداي باستامانىڭ بولسا دا العاشىندا توسىن كورىنەتىنى بار. مۇنىڭ ءبارىن قوعام دامۋى ءوز جولىنا سالادى. جاستارعا تەگىن جوعارى ءبىلىم الۋ مۇمكىندىگىن بەرۋ مەملەكەتتىك تاپسى­رىستىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى ەمەس ەكەنىن ءتۇسىنۋ قاجەت. نەگىزگى ماقسات – ەل ەكونو­ميكاسى مەن قوعامدى بىلىكتى ماماندارمەن قامتاماسىز ەتۋ. ارينە, ولاردىڭ العان ماماندىعى بويىنشا جۇمىس ىستەۋىنە مەملەكەت مۇددەلىلىك تانىتادى. دەگەنمەن, مامان­دىقتار بويىنشا ەكىنىڭ ءبىرى مۇنداي ماقساتقا قول جەتكىزە بەرمەيدى. مىسالى, جىل سايىن جوعارى پەداگوگيكالىق وقۋ ورىندارىن مىڭ­داعان جاستار ءبىتىرىپ شىعادى. سويتە تۇرىپ, مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەردە, مەكتەپتەردە, كاسىپتىك تەحنيكالىق وقۋ ورىندارىندا ماماندار جەتىسپەيدى. ياعني, بۇل مەملەكەتتىك تاپسىرىس ءوزىنىڭ باستى مىندەتىن ورىنداماي وتىر دەگەن ءسوز. وسىنداي الا-قۇلا احۋالدى دۇرىستاۋ ءۇشىن بۇرىن پەداگوگيكالىق جانە مەديتسينالىق ماماندىقتار بويىنشا وقىتۋ اۋىل كۆوتا­سىنىڭ شەگىندە مەملەكەتتىك تاپ­سىرىس ايا­سىندا بىتىرۋشىلەردى ىرىكتەۋ قاراس­تىرىلعان بولاتىن. ءيا, مۇنداي شارا وڭ ناتيجە بەردى. بۇعان مەملەكەتتىك تاپسى­رىسپەن ءبىلىم العان بارلىق ستۋدەنتتەر تار­تىلدى. ەندىگى جەردە جاس ماماندار جىبەرگەن قىزمەت ورنىندا كەمىندە 3 جىل جۇمىس ىستەۋى ءتيىس. اۋىلدىق جەرلەرگە بارعان ماماندار زاڭدا كورسەتىلگەن الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەرىن الادى. بۇل قازىردىڭ وزىندە جۇزەگە اسىرىلا باستادى. – ءبىلىم الۋشىلار مەن پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامىنىڭ اكادەميالىق موبيلدىك باعدارلاماسىنىڭ ەرەكشەلىگىنە توقتالا كەتسەڭىز. – ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىلاردىڭ اكا­دەميالىق موبيلدىگى بولون دەكلاراتسيا­سىنىڭ نەگىزگى پرينتسيپتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. ول ءبىلىم الۋشىلار مەن وقىتۋشى-زەرتتەۋشىلەرگە سەمەستر نەمەسە وقۋ جىل بويى ەل ىشىندە نە شەتەلدە, باسقا جوعارى وقۋ ور­نىندا وقۋعا, زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل تالاپكەرلەردى بۇرىنعى قاتىپ قالعان قاساڭدىقتان قۇتقارىپ, الەمدىك ءبىلىم كەڭىستىگىنە ەنۋگە, وركەنيەت ۇدەرىسىندە ءبىلىم جەتىلدىرۋىنە بولادى. مۇنداي موبيلدىك باعدارلاما ءبىز جوعارىدا ايتقان الەمدىك ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىندە وتە ماڭىزدى ءرول ات­قارادى. بىرىنشىدەن, ءارتۇرلى ەلدەردەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ باعدارلامالارىن, ياعني بىرىڭعاي ءبىلىم بەرۋ دەڭگەيى مەن مامان­داردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىگىن سالىستىرۋدى قامتاماسىز ەتەدى. ەكىنشىدەن, وقىتۋدىڭ جەكە باعىت-باعدارىن قالىپتاستىرۋ جانە جاس مامانداردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ جۇزەگە اسادى. ۇشىنشىدەن, بۇل پەداگوگتاردىڭ كاسىبي دەڭگەيىن ءوز قالاۋىمەن دۇنيەجۇزىنىڭ كەز كەلگەن ەلىندە كوتەرۋگە, ونداعى وزىق ماتەريال­دىق-تەحنيكالىق بازانى پايدالانىپ عى­لى­مي-زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇلار­دىڭ بارلىعى الەمدىك ءبىلىم جۇيەسىنە كىرىگۋدىڭ ماڭىزدى تەتىگى ەكەنى ءسوزسىز. وسى جىلدان باستاپ, بۇل جۇيەگە مەملەكەت تارا­پىنان تەك زاڭدىق دەڭگەيدە عانا ەمەس, مەملەكەت ەسەبىنەن قارجى دا قاراستىرىلماق. بۇل تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندەگى بىرەگەي ءتاسىل جانە جالپى الەمدىك دارەجەدەگى جاڭالىق بولىپ ەسەپتەلەدى. جاقىن ۋاقىتتا وڭىرلىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرى مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋ ەسەبىنەن ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەردە وقۋىن جالعاستىرا الادى. ال جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ۇزدىك ستۋدەنتتەرى شەتەلدە ءبىلىم الۋىنا بولادى. مۇنىڭ ءوزى ەلىمىزدە بۇرىن قولدانىلماعان ءتاسىل ەدى. وسىن­داي جاڭاشىل جول ناتيجەسىندە جاس عالىمدار مەن وقىتۋشىلار دا كاسىبي دەڭگەيىن كوتە­رۋىنە بولادى. «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ نەگىزگى يدەياسىنىڭ استارىندا دا وسى ۇعىم جاتقانى بەلگىلى. ءبىز وسى سەكىلدى وزىق تاسىلدەر ارقىلى اكادەميالىق موبيلدىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن قالىپتاستىراتىن بولامىز. – بۇرىن جوعارى وقۋ ورىندارى مەملەكەتتىك اتتەستاتتاۋدان جانە اككرەديتتەۋدەن وتكىزىلەتىن ەدى. جاڭا زاڭدا تەك اككرەديتتەۋ قالدىرىلىپتى. بۇل مەحانيكالىق تۇردە قىسقارتىلعان با, الدە وزگە ايىر­ماشىلىعى بار ما؟ – بۇل جوعارى ءبىلىم بەرۋدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. بىراق ماڭىزدى ايىر­ماشىلىقتار دا بار. اتتەستاتتاۋدى مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ ستاندارتىنا سايكەس جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىلىم بەرۋ قىزمەتىن جۇزەگە اسىرۋدى تەكسەرۋ جونىندەگى ۋاكىلەتتى ورگان جۇزەگە اسىرادى. جانە ول مىندەتتى ءراسىم بولىپ تابىلادى. بۇل قازىرگى ۋاقىتتا پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەردە عانا قولدا­نىلادى. باقىلاۋ-قاداعالاۋ فۋنكتسيالا­رىن قىسقارتۋ تۋرالى پرەزيدەنت تاپسىرما­سىنا سايكەس, ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باع­دار­لاماسىندا دايەكتەلگەندەي 2015 جىلعا قاراي قۇزىرلى باقىلاۋدىڭ اتالعان ءتۇرىن قىس­قارتۋدى كوزدەيدى. اككرەديتتەۋ فورمال­دى سيپاتتا قالىپ وتىر. بۇل جەردە وقى­تۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر پىكىرىنىڭ ماڭىزى زور. سونىمەن قاتار, بىتىرۋشىلەردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگى تۋرالى جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ باي­لامى دا ايتارلىقتاي ءرول اتقارادى. سون­دىقتان اككرەديتتەۋ جوعارى وقۋ ورىندا­رىنىڭ قىزمەتىن ءتيىمدى باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ توپشىلاۋعا بولادى. جاڭا زاڭ وتاندىق اككرەديتتەۋگە كەڭ مۇمكىندىكتەر تۋعىزادى. ول الەمدىك ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىنە ەركىن كىرىگۋگە جانە مامان دايىنداۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا جول اشادى. قازىرگى تاڭدا مينيسترلىك اككرەديتتەۋدەن وتكىزۋ ءۇشىن قاجەتتى نورماتيۆتىك اكتىلەردى ازىرلەۋ ۇستىندە. قازاقستاندا ءتيىستى اككرەديتتەۋ ورگاندارى قۇرىلۋدا جانە ولاردىڭ ۇلتتىق تىزبەلەرى جاسالۋدا. بۇل اككرەديتتەۋدەن وتكەن جوعارى وقۋ ورىندارى ازاماتتارعا ءوز ۇلگىسىندەگى ءبىلىم تۋرالى قۇجاتتى بەرۋگە قۇقىلى. ودان باسقا جوعارى وقۋ ورىندارى ەرىكتى نەگىزدە حالىقارالىق اككرەديتتەۋدەن وتە الادى. ارينە, بۇل ءىس ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەدى. سەبەبى, ەل دامۋى, الەمدىك وزگەرىستەر وسىنى قاجەت ەتىپ وتىر. – رەسپۋبليكادا عىلىم كانديداتتارى مەن دوكتورلارىن دايارلاۋدىڭ بۇرىنعى جۇيەسىنەن باس تارتىپ, فيلوسوفيا (PhD) دوك­تورلارىن ازىرلەۋگە كوشتىك. مۇنىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟ – زاڭدا العاش رەت ەلىمىزدە وڭىرلىك جوعارى وقۋ ورىندارى مەن عىلىمي ۇيىمدار ءۇشىن PhD دوكتورلاردى ماقساتتى دايارلاۋ تەتىگى قاراستىرىلىپ وتىر. ول بىلايشا جۇزەگە اسىرىلادى. مينيسترلىك ءتيىستى مەملەكەتتىك تاپسىرىستى ورىنداۋ ءۇشىن بازالىق جوعارى وقۋ ورىندارىن كونكۋرستىق نەگىزدە انىق­تايدى. بولىنگەن ورىندارعا ارنالعان كونكۋرس جالپى كونكۋرستان تىس, ماقساتتى دايار­لاۋعا ۇمىتكەرلەر اراسىندا جەكە وتكىزىلەدى. بۇل رەتتە ءاربىر دوكتورانتپەن ءۇش جاقتى شارت جاسالادى: «بازالىق جوعارى وقۋ ورنى – جىبەرگەن جوعارى وقۋ ورنى نەمەسە عى­لىمي ۇيىم – دوكتورانت». وقۋى اياقتالعان سوڭ دوكتورانت جىبەرگەن جوعارى وقۋ ورنىندا نەمەسە عىلىمي ۇيىمدا كەمىندە 3 جىل جۇمىس ىستەۋگە مىندەتتى. – باقىتجان تۇرسىن ۇلى, شاعىن مەكتەپتەردىڭ پروبلەمالارى قازىر از اي­تىلىپ جۇرگەن جوق. بۇل تۋرالى زاڭ­دىق كۇشى بار قۇجاتتا ناقتى كورىنىس تاپقان ەكەن... – ءيا, بۇل وتە وزەكتى پروبلەما. قازىر ەلىمىزدە شاعىن مەكتەپتەر ءبىلىم ۇيا­لارىنىڭ 56 پايىزىن قۇرايدى. الايدا, ءبىز بارلىق بالاعا, ونىڭ تۇراتىن ورنىنا مەك­تەپ­تىڭ ورنالاسقان جەرىنە قاراماي ساپالى ءبىلىم بەرۋىمىز كەرەك. بۇل باستى تالاپ بولىپ سانالادى. ەندى زاڭنامادا شاعىن جيناقى مەكتەپتەردەگى وقۋ پروتسەسىن تىرەك مەكتەپتەرى ارقىلى ۇيىمداستىرۋدىڭ جاڭا نىسانى قاراستىرىلعان. مۇنداي مەكتەپتەر, زاڭ تالابىنا ساي جالپى ورتا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى بولىپ تابىلادى. بازاسىنا جاقىن ماڭدا ورنالاسقان ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى شوعىرلا­ناتىن بولادى. وندا دا قىسقا مەرزىمدى ساباقتار, وقۋشىلاردى ارالىق جانە قورى­تىندى اتتەستاتتاۋ وتەدى. ءبىلىم الۋشىلار وزدەرىنىڭ قىزىعۋشىلىقتارىنا بايلانىستى بەيىنالدى دايارلىق پەن بەيىندى وقىتۋ كۋرستارىن تاڭداۋعا مۇمكىندىك الادى. بۇل ۇمتىلىس ارقىلى ءبىز ساپالى بىلىمگە قول جەتكىزىپ قانا قويماي, 12 جىلدىق وقىتۋعا كوشۋ ءۇشىن مىقتى ىرگەتاس قالىپتاس­تى­رامىز. 2011-2015 جىلدار ارالىعىندا 160 تىرەك مەكتەبى قۇرىلاتىن بولادى. – جاڭا زاڭداعى وقۋلىقتار مەن وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەردى «سىناقتان ءوت­كى­زۋ» جانە «مونيتورينگ جۇرگىزۋ» دەگەن ءتۇ­سىنىكتەر قانداي ماسەلەگە بايلانىستى ەنگىزىلىپ وتىر؟ – سوڭعى جىلدارى وقۋلىق ساپاسىنا بايلانىستى كوپتەگەن كەمشىلىكتەر ايتىلىپ ءجۇر. سوندىقتان ءبىز نورماتيۆتىك قۇجاتتار­عا, باسىلىمدارعا, پارلامەنتاريدىڭ, پەداگوگتار مەن اتا-انالار پىكىرلەرىنە تالداۋ جۇرگىزدىك. ناتيجەسىندە ماسەلەنىڭ كەلەڭسىز جاقتارى انىقتالدى. ەندى ونى شەشۋ كەرەك. ول ءۇشىن ماڭىزدى شارالار قابىلداماي بولمايدى. وقۋلىقتاردى ازىرلەۋ, ساراپتاۋ, ۇسىنىس بەرۋ, باسىپ شىعارۋ جۇيەسىنە تالاپ كۇشەيەدى. بۇرىنعىداي كەڭقولتىق تىرلىككە جول جوق. تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە بار. ول وقۋلىقتى ساباق ۇستىندە سىناقتان وتكىزۋ. وسى ۋاقىتقا دەيىن بۇل ماسەلەگە از كوڭىل ءبولىنىپ كەلگەنى جاسىرىن ەمەس. ءتۇيىندى سىناق 12 جىلدىق مەكتەپكە ارنالعان وقۋ­لىق­تارعا عانا جۇرگىزىلگەن. بۇدان بىلاي زاڭعا سايكەس ونداي تالاپ بارلىق جاڭا وقۋلىقتارعا قولدانىلاتىن بولادى. مەكتەپتە وڭ تاجىريبە بەرمەسە وقۋلىق قولدا­نىسقا جىبەرىلمەيدى. وقۋلىقتاردىڭ سىناق­تان وتۋىنە جانە ونىڭ ودان ءارى پايدالانىلۋ بارىسىنا تۇراقتى مونيتورينگ جۇرگىزىلىپ وتىرىلادى. بۇل ماسەلە دە جاڭا زاڭدا قاراستىرىلعان. – مەملەكەتتىك تىركەۋدەن وتكەن جاڭا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى ليتسەنزيا الۋعا مىندەتتى مە؟ – كوكەيكەستى سۇراقتى العا تارتىپ وتىرسىز. جاڭا زاڭنىڭ 40-بابىنا ەنگىزىلگەن تولىقتىرۋلارعا سايكەس جاڭادان قۇرىلعان ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى تىركەۋدەن وتكەننەن كەيىن التى اي ىشىندە وقۋ قىزمەتىن جۇرگىزۋ ءۇشىن ليتسەنزيا الۋى ءتيىس. بۇل مىندەت ورىندالماعان جاعدايدا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى سوت تارتىبىمەن جابىلاتىنىن نازارعا سالا كەتۋدىڭ ەش ارتىقتىعى جوق. – مەملەكەتتىك ارالىق باقىلاۋ نە سەبەپتەن توقتاتىلدى؟ ول ءوز مىندەتىن ورىن­داي الدى ما؟ – مەملەكەتتىك ارالىق باقىلاۋ (ماب) ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2005-2010 جىل­دارعا ارنالعان باعدارلاماسىندا كورسە­تىلگەن. بۇل مەملەكەتتىك باقىلاۋدىڭ ءبىر ءتۇرى رەتىندە قولدانىلىپ, ورتا ءبىلىم بەرۋ ۇيىم­دارىنىڭ 4 جانە 9-سىنىپتارىندا, سونداي-اق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ەكىنشى ء(ۇشىن­شى) كۋرسىندا جۇرگىزىلدى. ەگەر ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى مينيسترلىك بەلگىلەگەن ەڭ تومەنگى كورسەتكىشكە قول جەتكىزە الماسا, كەزەكتەن تىس مەملەكەتتىك اتتەستاتتاۋدان ءوتۋى ءتيىس بولدى. سوندىقتان باقىلاۋدىڭ بۇل ءتۇرى وڭ ناتيجە بەرىپ, ءوز مىندەتىن ورىندادى دەپ ايتۋعا بولادى. بۇدان بىلايعى جەردە جاڭا زاڭعا سايكەس ماب-تىڭ ورنىنا باقىلاۋدىڭ باسقا ءتۇرى ەنگىزىلدى. ول – وقۋ جەتىستىكتەرىن سىرتتاي باعالاۋ (وجسب). بۇل ءراسىمدى ۋاكىلەتتى ورگان جۇزەگە اسىرادى. نەگىزگى مەكتەپتە, وقۋ جەتىستىكتەرىنىڭ دەڭگەيىن باعالاۋ بولسا, جوعارى وقۋ ورنىندا (4-كۋرستا) – ءىشىنارا, مونيتورينگ جۇرگىزۋ ماقساتىندا ىسكە اسى­رى­لادى. ناتيجەسىندە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ جاي-كۇيى مەن ونىڭ دامۋى انىقتالادى. جىل سايىن وبلىس بويىنشا باياندامالار جاريالانىپ, ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ رەيتينگى انىقتالادى. – ءسىز ورتا ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن باقى­لاۋدىڭ ورتالىقتاندىرىلعان ۆەرتيكالىن ەنگىزۋ تۋرالى ايتتىڭىز. بۇرىن بۇل سالادا مەملەكەتتىك باقىلاۋ جۇرگىزىل­مەگەن بە؟ مۇنداي مىندەت نەگە بايلانىس­تى العا قويىلىپ وتىر؟ – بۇل مەملەكەت باسشىسى ن.­ا.نا­زار­باەۆتىڭ ۇكىمەت وكىلدەرى مەن وبلىس اكىم­دەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن 2011 جىلعى 17 ساۋىردەگى كەڭەستە بەرگەن تاپسىرماسىن جۇزە­گە اسىرۋ بولىپ تابىلادى. بۇعان دەيىن مۇنداي جۇيە تەك جوعارى ءبىلىم سالاسىنا عانا قاتىستى بولىپ كەلدى. ەندى بۇل ورتا مەكتەپتەر مەن كاسىپتىك-تەحنيكالىق وقىتۋ ورىندارىنان دا تالاپ ەتىلەدى. ەل ۇكىمە­تى­نىڭ ارنايى قاۋلىسىمەن ءاربىر وبلىس ورتا­لىعىندا ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىن باقى­لاۋ كوميتەتىنىڭ وڭىرلىك قۇرىلىمدارى – دەپارتامەنتتەر جاساقتالدى. بۇل دەپارتامەنتتەر جەرگىلىكتى ورگاندارمەن بىرلەسە وتىرىپ, جۇمىس ىستەيتىن بولادى. – مازمۇندى اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن سۇلەيمەن مامەت.