ولاردىڭ بiزگە جەتكەن ەڭ جارقىن ۇلگiلەرiنiڭ بiرi – 1726 جىلعى ورداباسى بيiگiندەگi قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزiنiڭ وكiلدەرiنiڭ باس قوسۋى. بۇل اسا جوعارى دارەجەدەگi وكiلدi جيىن بولعان-تىن. جيىندا قازاقتار بiر جاعادان باس, بiر جەڭنەن قول شىعارىپ, ىنتىماق پەن بiرلiكتiڭ اسقان ۇلگiسiن كورسەتiپ, باس ساردارىن سايلاپ الىپ, جوڭعار باسقىنشىلارىنان جەرiمiزدi ازات ەتۋدiڭ نەگiزi قالانعانى ءمالىم. بۇل بۇعان دەيiن دە باس قوسىپ كەلگەن – دالا پارلامەنتiنiڭ ەرەكشە بiر كورiنiسi ەدى.
ءيا, وسى ءبىر تاريحي ءمانى زور ورداباسى جەرىندە 1993 جىلى ءۇش ەلدىڭ – قازاقستان, وزبەكستان, قىرعىزستان پرەزيدەنتتەرىمەن بىرگە 150 مىڭ ادامنان قۇرالعان 20 ەلدىڭ دەلەگاتسياسى قاتىسقان باسقوسۋ ناعىز بىرلىككە ۇندەگەن ماڭىزدى, تاريحي وقيعا بولدى. ايتا كەتەرلىگى, الداعى جىلى بۇل داتاعا 25 جىل تولادى. اتالمىش جيىندا ەلباسى ن.نازارباەۆ «بەرەكە باسى – بىرلىك» دەگەن بايانداما جاسادى. باياندامادا ەل بولۋدى كوكسەگەن ۇلى ارمان-ماقسات, مۇددەلەر ايتىلدى. باسپاسوزدەر سول كۇندەرى جيىندا ايتىلعان «ورداباسى – قازاق رۋحىنىڭ قاعباسى» دەگەن ءابىش كەكىلباەۆتىڭ, «ورداباسى – ەل جۇرەگى, جەر كىندىگى» دەپ ءوز ويىن تۇجىرىمداعان مارحابات بايعۇتتىڭ سوزدەرىن جاريا ەتىپ جاتتى. اسسامبلەيا قۇرۋ تۋرالى يدەياسىن دا 1993 جىلى ەلباسى ورداباسىدا ايتتى. سول يدەيالار بۇگىندە جۇزەگە اسىرىلىپ, ءوز ناتيجەسىن بەرىپ كەلەدى. سونداي-اق اتا زاڭىمىزدىڭ 15 جىلدىق مەرەيتويىندا مەملەكەت باسشىسى حالقىمىزدىڭ باس قوسىپ, دالا پارلامەنتىن جاساعان كيەلى ورىنداردى دا تىلگە تيەك ەتىپ, ەڭسەلى ەلدىكتىڭ ىرگەسىن بەكىتكەن جەرلەردى ۇمىتپاۋ قاجەتتىگىن ايتتى. «كونستيتۋتسيا – ءبىزدىڭ ارايلى ازاتتىعىمىزدىڭ اينىماس ايعاعى, جارقىن بولاشاعىمىزدىڭ بۇلجىماس باعدارى! ول – ەلدىگىمىزدىڭ التىن ارقاۋى, تولاعاي تابىستارىمىزدىڭ باستاۋ قاينارى! قاستەرلى تاريحىمىزدا ءتۇرلى ەل بيلەۋ جوسىقتارى بولعان. اتالى كەسىمگە, ءادىل شەشىمگە توقتاعان دانا حالقىمىز ءتۇرلى جارعىعا, نيزام مەن ەرەجەگە باعىنعان. ورداباسى مەن ۇلىتاۋدا, مارتوبە مەن كۇلتوبەدە كەلەلى كەڭەس قۇرعان. زاڭدى باسشىلىققا الىپ, ورتالىققا ۇيىسقان سايىن بەرەكەلى حالقىمىزدىڭ بىرلىگى نىعايا تۇسكەن. بۇلار – سول تۇستاعى ەڭسەلى ەلدىكتىڭ ەرەكشە بەلگىلەرى ەدى», دەدى ەلباسى ن. نازارباەۆ.
ەڭسەلى ەلدىكتىڭ ىرگەسىن بەكىتكەن جەر بۇگىندە قايتا جاڭعىرىپ, اباتتانا تۇسپەك. جۋىردا وبلىس اكىمى جانسەيىت تۇيمەباەۆ ورداباسىعا ارنايى بارىپ, ءتيىستى سالا جەتەكشىلەرىمەن جاڭا جوبانىڭ نوبايىن تالقىلادى. ۇسىنىستاردى تىڭداپ, ءوز ويىن ورتاعا سالدى. «ورداباسى تاۋى – حالىق كەلىپ رۋحاني تىنىعاتىن, رۋح جينايتىن, ويىن تازارتاتىن ورىن بولۋى كەرەك. سالىنۋعا ءتيىستى ەسكەرتكىش تە ەڭسەلى بولۋى قاجەت. سونىمەن قاتار اشىق اسپان استىنداعى امفيتەاتر بولۋى ءتيىس. كەلۋشى تۋريستەرگە دە جاعداي جاساپ, ارنايى ەستەلىك سىيلىقتار ساتاتىن دۇكەندەردىڭ اشىلعانى ءجون. بولاشاقتا حالىقتىڭ مۇندا كەڭ دالانى تاماشالاپ, تازا اۋامەن تىنىستاپ, دەمالىپ قايتقانى دۇرىس بولار ەدى. حالقىمىزدىڭ جاراتىلىسىندا كەڭ دالا ەرەكشە ماڭىزعا يە ەكەندىگىن بىلەسىزدەر. سوندىقتان دا وسىنداي دالاعا جانە بيىكتىككە شىققاندا جانىمىز ايرىقشا جىگەرلەنىپ, رۋxتانىپ كەتەدى. بۇل ۇلتىمىزدىڭ ەرەكشەلەۋ بولمىسىن قايتا تۇلەتۋ ءۇشىن قاسيەتتى ورداباسى تاۋىن وسىنداي رۋx الاتىن ورىنعا اينالدىرعانىمىز ابزال»,
دەدى جانسەيىت قانسەيىت ۇلى. سونداي-اق ءوڭىر باسشىسى 1 مىڭ گەكتار اۋماقتى الىپ جاتقان قاستەرلى جەردىڭ كىرەبەرىسىنە جول مەن دەمالىس ورىندارى, ءدامحانالار سالىناتىنىن اتاپ ءوتتى. وتكەننەن ماعلۇمات بەرەتىن مۋزەي سالۋ دا جوسپاردا بار. ەل ءۇشىن ماڭىزى زور تاريحي ساتتەردى ەسكە تۇسىرەتىن ارحيتەكتۋرالىق مۇسىندەر ورناتىلماقشى. ياعني ورداباسى تاۋى وڭىردەگى ءىرى تۋريستىك ءارى رۋحاني ورىنعا اينالادى. بۇل يگى ىستەردىڭ بارلىعى ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا ايتىلعان مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا اتقارىلاتىن بولادى.
ايتا كەتەلىك, مەملەكەت باسشىسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىنا وراي وڭىرلىك كوميسسيا قۇرىلىپ, «قازاقس-
تاننىڭ كيەلى جەرلەرى», «قازىرگى زامانعى قازاقستاندىق مادەنيەت جاھاندىق الەمدە» ء ىس-شارالار جوسپارى بەكىتىلگەن بولاتىن. ناتيجەسىندە وڭىرلىك كارتا جوباسى دايىندالىپ, «قاسيەتتى قازاقستان» رەسپۋبليكالىق ورتالىعىنا وبلىسىمىزدان 104 نىسان ۇسىنىلدى. قازىرگى تاڭدا رەسپۋبليكا بويىنشا 100 نىسان ىرىكتەلىنىپ الىنسا, ونىڭ ىشىنە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان 23 نىسان ەنىپ وتىر. قالعان 81 تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر جەرگىلىكتى ماڭىزى بار قاسيەتتى, كيەلى جەرلەردىڭ تىزىمىنە ەنگىزىلگەن. وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنە جۇگىنسەك, شىمكەنت قالاسىنداعى جەرگىلىكتى ماڭىزى بار قاراتوبە قالاشىعىنا ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن 31 ملن 436 مىڭ تەڭگە, ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن 40 ملن تەڭگە, وبا پاتشالىق قورىمىنا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە 24 ملن تەڭگە, قازىعۇرت تاۋىن تاريحي-مادەني ورتالىققا اينالدىرۋعا 1 ملرد 513 ملن تەڭگە, ورداباسى تاۋىنا 1 ملرد 200 ملن تەڭگە قارجى قاراستىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇدان بولەك, الداعى جىلى سايرام اۋدانىنداعى «حانقورعان» قالاشىعىنا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە 31 ملن, 436 مىڭ تەڭگە بولىنبەك. بيىلعى جىلعا شىمكەنتتەگى ەسكى قالا ورنىنىڭ اۋماعىندا ارحەولوگيالىق پارك-مۋزەيى, اشىق اسپان استىنداعى مۋزەي قۇرۋ ءۇشىن جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما دايىنداۋعا جانە ارحەولوگيالىق جۇمىستار جۇرگىزۋگە قالالىق بيۋدجەتتەن 100 ملن تەڭگە ءبولىنىپ, ءتيىستى جۇمىستار اتقارىلۋدا. سونداي-اق بيىل جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن 38 ملن 500 مىڭ تەڭگەگە, – ال كاسىپكەرلەردىڭ ەسەبىنەن 219 ملن 84 مىڭ تەڭگەگە وبلىستاعى ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرىنە جوندەۋ جۇمىستارى, اباتتاندىرۋ, كوگالداندىرۋ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن.
عالىمجان ەلشىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
