قاجىعالي قازاق ادەبيەتىنىڭ بويىنا ءسىڭىستى بولعان قاتەرلى دەرتتىڭ اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەدى. ول نە دەرت ەدى؟ بىرەۋدىڭ بۇرىن-سوڭعى اتاق-داڭقىنا, ەكىنشىنىڭ لاۋازىمدى قىزمەتىنە قاراي, ءتىپتى كەي جاعدايدا ايتا-ايتا اۋىز ۇيرەنىپ كەتكەن, جىبەك ورنىنا ءبوز جۇرگەن, جاۋىردى جابا توقۋعا بوي ۇيرەتىپ, اقىر سوڭى جامان مەن جاقسىنى ايىرۋدان قالىپ, بيىك تالعام ولشەمىن تومەندەتۋ دەرتى. ول ادەبيەتتىڭ جولبيكەلەرىنە سۇراعانعا تىلەنگەن. «ولەڭدى جەردە وگىز سەمىرەدى, ءولىمدى جەردە مولدا سەمىرەدى» دەگەندەي, ولشەم تومەندەگەن جەردە ولاردىڭ قۇدايى بەرىپ, قاعانالارى قارق, ساعانالارى سارق بولارى بەلگىلى. ايدىن شالقار كولىن قورىعان قىزعىشتاي قيعىلىقتاعان شىنايى سۋرەتكەر ادەبيەتتى بيىك بەلەستەرگە قاراي سۇيرەسە, شىعارماشىلىق توڭىرەگىندە جولبيكەلەر ادەبيەتتى باتپاققا سۇيرەپ الەك. وسى دەرتتىڭ قىرسىعىنان قازاق ادەبيەتى جالعان كلاسسيكتەرگە قاپتاپ كەتتى. شىنايى كلاسسيكا مەن «جالعان كلاسسيكتەردىڭ» اراجىگىن ايىرىپ, اراسىنا قازىق قاققان قاجىعالي مۇحامبەتقالي ۇلى. وسى ءۇردىس جالعاسىن تاپسا, ارماندارى بيىك, ارلارى تازا جاس ادەبيەتشىلەر قالامگەر اعالارىنىڭ پىكىرىن قولداپ اكەتىپ, تۇس-تۇستان ءۇن قوسسا, شىنايى ادەبيەت توڭىرەگىندەگى قوقسىق پەن قوبىر ازايار ما ەدى, ازايماعاننىڭ وزىندە جالعان ادەبيەت وكىلدەرى اياعىن جيار ما ەدى, قايتەر ەدى؟
ء«وزىڭ دۋاناسىڭ, كىمگە ءپىر بولاسىڭ» دەگەندەي, بۇل ءسوزدى وزىنە كامىل سەنگەن قالامگەر بولماسا, كەز كەلگەن ايتا المايدى, قاجىعالي ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق قۋاتىنا سەنگەندىكتەن ايتىپ وتىر. بەتىندە جىلتى جوق, تۇنعان قارا سۋداي بولعان ادەبيەت ايدىنىن لايىن اسپانعا شىعارىپ ءبىر بۇرقاعان قاجىعاليدىڭ باتىلدىعىنا ءتانتى بولماسقا لاج جوق.
وقىرماندارمەن كەزدەسۋلەردە 60- جىلدارى ادەبيەتكە كەلگەن تەگەۋرىندى ۇرپاقتىڭ بۇرىنعى بۋىن اقىن-جازۋشىلاردان قانداي ايىرماشىلىعى بار ەدى دەگەندى ءجيى سۇرايدى. بۇرىنعى بۋىن قالامگەرلەر ۇلكەن لاۋازىمدى قىزمەت اتقارىپ جۇرگەندەرىمەن, شالا وقىعان ادامدار ەدى. ينستيتۋت بىتىرگەندەرى كەم دە كەم. دەمەك, ءتيىپ-قاشتى ءار نارسەنىڭ باسىن شالعاندارىمەن, بازالىق بىلىمدەرى جوق كىسىلەر ەدى. ال 60-جىلدارى ادەبيەتكە كەلگەندەر – ينستيتۋت, ۋنيۆەرسيتەت قابىرعالارىندا تياناقتى ءبىلىم العاندار, ولاردىڭ كوپشىلىگى الەمدىك ادەبي پروتسەستەرمەن جىعا تانىس قالامگەرلەر ەدى. ادامزاتتىڭ رۋحاني قازىناسىن تەرەڭ اقتارىپ, بىلىمدىلىك كوكجيەكتەرىنىڭ كەڭدىگى جونىنەن الدارىنا جان سالماعاندار – قادىر مىرزا-ءالى, ءابىش كەكىلباي, مۇحتار ماعاۋين, رىمعالي نۇرعالي, تولەن ابدىك, مارال سىقاقباي, بەكسۇلتان نۇرجەكەەۆ, زەينوللا سەرىكقاليەۆ, اشىربەك سىعاەۆ دەپ ءبىر تۇيىندەسەك بولعانداي. مىنە, وسى ءتىزىمنىڭ قاتارىندا قاجىعالي مۇحامبەتقاليەۆ تە بار. بۇلار الەمدىك دەڭگەيدەگى ۇشان-تەڭىز بىلىمدەرىمەن ءوز زامانداستارىنان وقشاۋلانىپ تۇردى. قازاق ادەبيەتىن بيىك بەلەستەرگە كوتەرگەن دە وسىلار.
قاجىعاليدىڭ اسكەردەن قايتىپ ورالىپ, وبلىستىق گازەتكە قىزمەتكە تۇرىپ, ءۇيلى-كۇيلى بولعانىن ەستىپ جاتتىم. بۇل كەزدە «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ باتىس وبلىستارى بويىنشا ءتىلشىسى ەدىم. 1967 جىلى ونى اقتوبەگە ىزدەپ باردىم. دوستارىن, رەداكتسيا قىزمەتكەرلەرىن شاقىرىپ قوناعاسى بەردى. كەشەگى سىرىقتاي تىگىنەن تىك وسكەن, قابىرعاسىنان كۇن كورىنگەن بالاڭ قاجىعالي ەمەس, كادىمگىدەي ەسەيىپ شاڭىراق يەسى بولىپتى. ەزۋدە پاپيروس, قولدا ريۋمكا, قياق مۇرتتى سيپاپ قويىپ, كەلىنشەگىن كوزىمەن جۇمساپ وتىر.
1969 جىلى باتىس وبلىستارداعى مەنشىكتى ءتىلشى قىزمەتىمدى فاريزا وڭعارسىنوۆانىڭ قولىنا تاپسىرىپ, الماتىعا «لەنينشىل جاس» گازەتى رەداكتسياسىنا قايتىپ ورالدىم. سول جىلى كۇزدە قاجىعالي مەن سۇلۋحان دا الماتىعا كوشىپ كەلىپ, دۇيسەنبەك قاناتباەۆ ەكەۋمىز تۇراتىن «گورنىي گيگانتتىڭ» كوشەسىنەن پاتەر جالدادى. «اقتوبە ادەمى قالا بولعانمەنەن, ادەبي ورتا جوق. شەر تارقاتىپ سويلەسەتىن ادام دا كەمدە-كەم. نە اڭگىمە باستاساڭ دا, اقىرى كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرلىككە كەپ تىرەلەدى. تۇنشىعىپ قالا جازدادىم. قوي, ورتاما قايتا ورالىپ, وزدەرىڭە جەتەيىن دەپ, تىك كوتەرىلە كوشىپ كەلدىم», دەدى قاجىعالي ءبىر اڭگىمەسىندە.
قاجىعالي مۇحامبەتقاليەۆتىڭ ادەبيەتكە دەندەپ ەنۋى وسى كەزدەردەن باستالدى دەپ بىلەمىن. مەرزىمدىك باسپاسوزدەر مەن جاس جازۋشىلار جيناقتارىندا اڭگىمەلەرى جىلت ەتىپ كورىنىپ قالىپ ءجۇردى. جاس قالامگەردىڭ مەنىڭ كوڭىلىمدى اۋدارعان اڭگىمەسى «باس جۇتقان باس» بولدى. ماحامبەت تاعدىرىنا قاتىستى دۇنيە عوي. ماحامبەتتىڭ باسىن شاۋىپ, رۋسسياعا قاۋىپتى دۇشپاننىڭ كوزىن جويعانى ءۇشىن بايماعامبەت سۇلتان پەتوربورعا پاتشا قابىلداۋىنا شاقىرىلىپ, ومىراۋىنا «قاسيەتتى اننا» وردەنىن, يىعىنا گەنەرال شەنىن جاپسىرىپ, وسىناۋ دارەجە-ماراپاتتى ەلىنە كورسەتۋگە اسىعىپ كەلە جاتقاندا, ەلەكتىڭ سۋىنا اعىپ ءولدى. قارسى بەتتەگى قالىڭ تال اراسىنان اتىلعان مىلتىق وعى قاق جۇرەكتەن قادالعاندا ول قايىقتان مۇزدى سۋعا اۋدارىلا قۇلادى. بايعۇستىڭ مۇردەسى دە تابىلماي, اقىرعان ازۋلى سۇلتاننىڭ قازاق توپىراعىندا مولاسى دا قالمادى. شىعارماعا سۇرانىپ تۇرعان سيۋجەت قوي. قالامگەردىڭ اتالمىش دۇنيەسىن اڭگىمە دەمەي, پوۆەست دەسە دە تاقياعا تارشىلىق ەتپەيدى. ءبىر كەزدەسكەندە «باس جۇتقان باس» تۋرالى جاقسى پىكىر ءبىلدىرىپ ەدىم, ءابىشتىڭ دە جوعارى باعا بەرگەنىن ايتتى. شىنىندا دا, «باس جۇتقان باس» ماحامبەت تۋرالى جازىلعان كوركەم شىعارمالار اراسىندا وقشاۋ تۇرعان, تەرەڭ ماعىنالى, كلاسسيكالىق سيۋجەتكە قۇرىلعان وتە شوقتىقتى شىعارما.
وسى جىلدارى قاجىعاليدىڭ «اقىرعى كۇن»», «مىنەز», «سىنىق تەرەزە», «ەسكى دوستار», «ورالۋ» اڭگىمەلەرى جارىق كوردى. قالامگەر شىعارمالارىن ىشەكتەي شۇبالتپاي قىسقا قايىرۋعا بەيىم بولعانىمەن, پوۆەسكە بارابار ۇزاق اڭگىمەلەرى دە كەزدەسەدى. ماسەلەن, «ورالۋ», «باس جۇتقان باس». ال نەگىزىنەن قاجىعالي اڭگىمەلەرى نوۆەللا تەكتەس قىسقا, باس-اياعى جيناقى, جۇتىنعان دۇنيەلەر. ول ادام مىنەزىندەگى وزگەرىس, بۇلتارىس-قالتارىستاردى سۋرەتتەۋگە شەبەر. اڭگىمەلەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى وسى باعىتتا بولىپ كەلەدى دە, سولاردىڭ بارشاسى جينالىپ كەلىپ قالامگەردىڭ بۇل جانرداعى وزىندىك باعىتىن, تاقىرىپ اياسىن ايقىندادى. ناقتىراق ايتقاندا, قاجىعالي اڭگىمەلەرى نەگىزىنەن پسيحولوگيالىق دۇنيەلەر.
كىمگە قالاي ەكەنىن بىلمەيمىن, ءوز باسىما قالامگەردىڭ «قايداعى-جايداعى» اڭگىمەسى ەرەكشە ۇنايدى. نەسىمەن ۇنايدى دەسەڭىز, الدىمەن «قايداعى-جايداعى» دەگەن اتى ۇنايدى. مۇنداي ات قويعان جانە «قايداعى-جايداعىنى» شىعارما وزەگىنە اينالدىرعان قازاق ادەبيەتىندە باسقا تۋىندى جوق. ونىڭ ۇستىنە قاجىعاليدىڭ وسى شىعارماسى استارمەن, يەك قاقتى ىممەن, ەرىن ۇشى ەمەۋرىنمەن جازىلعانداي. باسقا سوققانداي انىق-قانىق ەشتەڭە جوق, ءبارى تۇنىپ تۇرعان مەڭزەۋلەر. ورىستار مۇنداي شىعارمالاردى «پولۋ تونمەن» جازىلعان دۇنيەلەر دەپ جوعارى باعالايدى. «پولۋ تون» ءتاسىلى, ادەتتە, مۋزىكا مەن جيۆوپيستە كەزىگەدى, ادەبيەتتە جىل قۇسىنداي سيرەك قۇبىلىس. وسى سيرەك قۇبىلىس «قايداعى-جايداعىدا» كەزدەسەدى. ارينە موراليستەر ونداي شىعارمالاردى ۇناتپايدى, «كوڭىل قيتۇرقىسىنىڭ» قاتارىنا قوسادى. اۆتور دا الگى موراليستەردىڭ الدىن وراعانداي: «نەگە قايداعى-جايداعى؟ وسىنىڭ ءوزى وڭاشادا بولماسا, باسقا ۋاقىتتا وزگە تۇگىل, وزىڭە-ءوزىڭ مويىندامايتىن, ايتسە دە پەندە بولعان سوڭ مىناۋ اقيقات ومىردە كەزدەسپەي قويمايتىن ءبىر ءسات بولسا شە؟..ويتكەنى قايداعى-جايداعى ۇساق-تۇيەك تە ادام ءومىرىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولشەگىن قۇراماي ما؟» دەيدى اڭگىمەسىنىڭ توقەتەر تۇيىنىندە. كەيىپكەردى پروتيپىندەگىدەي قاز-قالپىندا كورسەتپەي, اسىرە يدەيالاندىرىپ كورسەتۋ – كەشەگى كۇننىڭ دەرتى. ادامنىڭ بوياماسىز ىشكى قالتارىسىن ارقاۋ ەتۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. ءوز باسىم قالامگەردىڭ وسى اڭگىمەسىن كلاسسيكالىق شىعارما قاتارىنا جاتقىزامىن.
قالامگەردى قاتارىنان موينىن وزدىرىپ, ايتۋلى اڭگىمە شەبەرلەرىنىڭ ساناتىنا قوسىپ تۇرعان – ءسوز ساپتاۋ ەرەكشەلىگى. قاجىعاليدە باتتاسقان تەڭەۋلەر, باسى ارتىق بوياۋلار جوق, ءوزى بايان ەتىپ وتىرعان كۇندەلىكتى قوڭىرقاي تىرلىككە لايىق سۋرەتكەرلىك ءتىلى وتە جاتىق ءارى بارىنشا ورالىمدى. شىعارمالارىندا تىلدىك شاشاۋلىق جوق دەسەك تە بولعانداي. ول ءبىر جاعىنان سۋرەتكەر بولسا, ەكىنشى جاعىنان وتە نازىك پسيحولوگ تە. ءداپ باسقان مىنەز قالتارىستارى مەن بەينەلى سۋرەتكەرلىك قاراپايىم تىرشىلىك كورىنىستەرىن اڭگىمە دارەجەسىنە سۇيرەپ شىعارىپ تۇر. قاجىعالي اڭگىمەلەرىندە وزىمىزدەگى بەيىمبەت مايلين, ورىس جازۋشىلارىنان تۋرگەنەۆ, چەحوۆ, بۋنين, تولستوي شىعارمالارىنداعى ينتوناتسيالىق لەپتىڭ ۇشىعى بايقالادى. ەلىكتەۋ, قايتالاۋ ەمەس, سولاردىڭ شىعارمالارىنىڭ تىنىسىمەن تىنىستاۋ ەرەكشەلىگى باسىم. ول – قۇپتارلىق جاقسى نىشان. ءبىزدىڭ پروزاشىلارىمىزدا ۇقساستىق باسىم, شىعارمانىڭ توبەسىندە فاميلياسى تۇرماسا, ونىڭ اۆتورىن اجىراتۋ مۇمكىن ەمەس. ەرەكشە قولتاڭبا دەگەننىڭ قادىر-قاسيەتى وسىدايدان تانىلادى. قازاق ادەبيەتىندە ب.مايلين, م.اۋەزوۆ, س.مۇقانوۆ, ع.مۇسىرەپوۆ قولتاڭبالارى تانىمال, ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءسوز ساپتاۋ, سويلەم تۇزىلىستەرى دارا-دارا. ولاردان كەيىنگى قالامگەرلەر شىعارمالارىندا ليريزم, پسيحولوگيزم, تيپتىك مىنەز-ق ۇلىق اۋجايلارىنا كوبىرەك كوڭىل ءبولىپ, قالامگەرلىك دارالىقتى قۇنتتاۋعا سالاقتىق تانىتقان. وسى ورايدا قاجىعالي شىعارماشىلىعى ونىكتى باستاۋلارعا باي. قاجىعالي وزىنەن بۇرىنعىلارعا دا, ءوز قاتارلاستارى مەن كەيىنگى قالامگەرلەردىڭ بىردە-بىرىنە ۇقساماي, ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق الەمىمەن, تاقىرىبىمەن, بايانداۋ ءتاسىلى, بەينەلەۋ قۇرالدارىمەن ەرەكشەلەنىپ تۇرعانىن مويىنداماسقا لاج جوق.
قاي ۇلتتىق ادەبيەتتە دە ۇلت ازاتتىعى جولىنداعى قوزعالىستار ءبىرىنشى ورىندا تۇرادى. ونىڭ ەڭ السىزىمەن ەل بيلەگەن پاتشا, يمپەراتور, ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا حان تاريحتارى تەڭەسە المايدى. ويتكەنى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستارى – حالىقتىڭ قانى, جانى, ەڭ كوكەيلى ماقساتى. ونىمەن ەشتەڭە دەڭگەيلەسە المايدى. مەن دە ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستارىنىڭ تاريحىمەن تەرەڭىرەك تانىسىپ, تاقىرىپتىڭ ارگى-بەرگى اۋجايىن ءبىرشاما جاقسى اجىراتاتىن دەڭگەيگە جەتىپ قالعانمىن. بىردە سىرىم قوزعالىسىن اۋىزعا العانىمدا, قاجىعالي ۇشىپ كەتە جازدادى. ءوزىنىڭ دە شاماسى ارگى ويى سول بولسا كەرەك. سىرىم كوتەرىلىسى تۋرالى جيناقتاعان ءبىراز ماتەريالىم بار-دى. قۋانا-قۋانا ورتاعا سالدىم. 1966 جىلى شىققان «ورىس-قازاق قاتىناستارى» دەگەن قۇجاتتار جيناعى مەن ۆياتكيننىڭ «سىرىم باتىر» دەگەن زەرتتەۋىن قولىنا ۇستاتتىم.
بۇل 1977 جىل ەدى. كەيىن سىرىم ماسەلەسىن مەن سۇرامادىم, ول دا ءتىس جارىپ ەشتەڭە ايتپادى. اراعا التى-جەتى جىل تۇسكەندە, قاجىعاليدىڭ اڭگىمە جازۋدى سيرەتكەنى, سىرىم تۋرالى تاريحي روماننان دا ۇشتى-كۇيلى حابار بولماۋى – كوڭىلىمە كۇدىك ورنىقتىردى. بىرەر رەت سۇراۋعا وقتالىپ تۇرىپ, ونسىز دا قينالىپ جۇرگەندە, كۇدىگىن مولايتام با دەپ سۇرامادىم. ونىم دۇرىس بولىپتى. اقىرى 90-جىلدارى سىرىم تۋرالى روماننىڭ ءبىرىنشى ءبولىمى «جالىن», «تاڭ شولپان» جۋرنالدارىندا جارىق كورىپ قۇلاقتى ەلەڭ ەتكىزدى.
رومان تولستويلىق اۋقىممەن باستالعان ەكەن. كەڭ تىنىستى, الۋان دەتالدى, ءومىردى شاشاۋ شىعارماي قاز-قالپىندا كوشىرۋ سىندى كلاسسيكالىق ۇلگىدەگى شىعارمانىڭ اۋجايى بايقالادى. بولاشاق ورىنبور ولكەسىنىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى يگەلسترومدى پاتشا سارايىندا قابىلداۋ, سول كەزدەگى رەسەي يمپەرياسىنىڭ ىشكى-سىرتقى تىزگىنىن قولدا ۇستاپ وتىرعان بەلگىلى تۇلعالاردىڭ الدىنان ءوتىپ, اقىل-كەڭەستەرىن تىڭداۋ, ولكەنىڭ وتكەن-كەتكەن تاريحى مەن وندا جۇرگىزىلىپ كەلگەن ورىس ساياساتىنىڭ قىر-سىرىمەن تانىسۋ, اقىرى گۋبەرناتورلىققا بەكىتىلۋى سىرت كوزبەن قاراعاندا ۇزاق باياندالعان. قالامگەر بۇل ماسەلەگە الابوتەن نەگە شۇقشيدى دەسەك, ءمان بار ەكەن – پاتشا كەڭسەسىنىڭ وسى بيىك ەسىكتى كابينەتتەرىندە قازاق جەرىن وتارلاۋ ساياساتى جاسالىپ, جۇزەگە اسىرۋعا دايىندالىپ جاتىر ەكەن. يگەلستروم روسسيانىڭ قازاقستاندى وتارلاۋ ساياساتىنىڭ دايىن كونتسەپتسياسىمەن كەلدى. الايدا ونىڭ اياعى اسپاننان كەلىپ تاس-تالقان بولعانىن, ونى تاس-تالقان ەتكەن سىرىمنىڭ ساياساتى ەكەنىن روماننىڭ جالعاسىنان كورەمىز.
جۋرنالداردا باسىلعان روماننىڭ العاشقى تاراۋلارى مەن ءبىرىنشى ءبولىمى وقىرماندى ءارى-ءسارى حالگە دۋشار ەتكەنى جاسىرىن ەمەس. وقىرمان سىرىم باتىردىڭ بەينەسىن, ونىڭ وتارشىلارعا قارسى كۇرەسى مەن ۇستانعان ورەلى ساياساتىن كورۋگە اسىقتى. ال العاشقى تاراۋلاردا سىرىم جوق-تى. ونىڭ ورنىن يگەلستروم بەينەسى تۇتاستاي باسىپ تۇرعان-دى. روماننىڭ باستاپقى ءبولىمىنىڭ ەكىۇداي قابىلدانۋى – وسى جاعدايعا بايلانىستى دەپ ويلايمىن.
قاجىعالي سىرىم تۋرالى ءبىراز زەرتتەۋ ماتەريالدارىن گازەت بەتىندە جاريالاپ, ۇلتتىق اكادەميادا دا بايانداما جاسادى. قىسقاسى, مۇحامبەتقاليەۆ تۇرا-كەلە سىرىم كوتەرىلىسى تاريحىنىڭ بىردەن-ءبىر بىلگىرىنە جانە تاقىرىپتىڭ تالاسسىز قوجاسىنا اينالدى. سىرىم تۋرالى ءىس-شارالاردىڭ باسى-قاسىندا بولىپ, جيىن-جينالىستاردا بايانداما جاساپ, سىرىمنىڭ ابىروي-داڭقىن ارتتىرۋمەن بىرگە ءوزى دە ەل ءىلتيپاتىنا بولەندى.
مىنە, الدىمدا زىلدەي بولىپ «تار كەزەڭ» رومانى جاتىر. ونىڭ «سىرىم باتىر» نە تاپتىق قارىم-قاتىناس, قازاق قاۋىمىنىڭ ءوزارا ىشكى تالاستارى, نە سىرىمعا قاتىستى باسقا ءبىر اتپەن اتالماي, نەلىكتەن «تار كەزەڭ» اتالعانىن روماندى باستان-اياق وقىپ شىققان سوڭ ءتۇسىندىم.
اتالمىش تاقىرىپقا مۇحامبەتقاليەۆ ءوز ۇستانىمەن كەلگەن. ول سىرىمنىڭ ءومىربايانىن, ىستەگەن ىستەرى, اتقارعان مىندەتتەرىن تۇگەندەپ تەرۋدى كوزدەمەگەن. قالامگەردىڭ دىتتەگەن تۇپكى ماقساتى – قازاق حالقىنىڭ ورىس وتارشىلىعىنا قارسى كۇرەسىن كورسەتۋ بولعان. رومان باستان-اياق وسى ماقساتقا باعىندىرىلعان. سوندىقتان سىرىمنىڭ حان ۇرپاقتارىمەن ۇستاسىپ, ءبىرىن قازاق اراسىنان ۋفاعا قاشىرۋى, ەكىنشىسىن ءولتىرۋى, قازاق قاۋىمىنداعى توپتار مەن تاپتاردىڭ ىشكى تارتىسى جوق, يدەيا, سيۋجەت تەك قانا وتارشىلارعا قارسى كۇرەسكە قۇرىلعان.
ۇزدىك-سوزدىعىمەن 14 جىلعا سوزىپ, ورىس مۇراعاتىندا 10 مىڭعا جۋىق قۇجاتتىق دەرەكتەر قالدىرعان سىرىم قوزعالىسى – ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ اۋقىمدىسى جانە ماڭىزدىسى. بىردە-ءبىر كوتەرىلىس ناتيجەگە جەتكەن جوق, ءبارى دە قاندى قاساپ قىرعىنمەن اياقتالدى. سىرىم كوتەرىلىسى عانا ناتيجەگە جەتتى. قازاقستاننىڭ باتىس بولىگىندە حاندىق بيلىك جويىلىپ, بەس جىل بويى «بيلەر كەڭەسى» مەملەكەتتىك قۇرىلىم مىندەتىن اتقاردى. دالىرەگى – سىرىم دەموكراتيا پرينتسيپتەرىنە نەگىزدەلگەن جاڭا مەملەكەتتىلىكتىڭ نەگىزىن قالادى دەسەك تە ارتىق ەمەس.
كەيبىر قالامگەرلەر كىتاپتى تالقىلاۋ كەزىندە سىرىمنىڭ حاندىقتى جويعانى قالاي, حاندىق حالىقتى ىشكى-تىسقى جاۋعا قارسى ۇيىمداستىرۋشى باستى كۇش ەدى عوي دەگەن پىكىرلەر دە ايتىلدى. ءيا, حاندىق قۇرىلىم ءوزىنىڭ جاسامپازدىق مۇمكىندىگىن اقىرىنا دەيىن كورسەتە المادى. وعان الدىمەن جوڭعار شاپقىنشىلىعى, ودان كەيىن ورىس وتارشىلدىعى قولبايلاۋ بولدى. سىرىم كوتەرىلىس باستاعان كەزدە حاندىق جۇيە ءوزىنىڭ ىدىراۋ ساتىسىنا ەنگەن-ءدى. حان شىن مانىندە رەسەي بيلىگىنە كىرىپتار جاعدايعا تاپ بولىپ, سونىڭ ءسوزىن سويلەپ, سونىڭ ساياساتىن جۇرگىزەتىن قولشوقپارعا اينالدى. حاندار اقىرى حالىق مۇددەسىنەن الىستاپ, اشىقتان اشىق وتارشىلار مۇددەسىن جاقتاۋشىلارعا اينالدى. مىنە, سىرىمنىڭ حان تۇقىمدارىن قازاق اراسىنان قۋىپ, بيلىكتى حالىقتىڭ وزىنە, ياكي حالىق وكىلدەرى – بيلەردىڭ قولىنا الىپ بەرۋىندە وسىنداي سىر بار. ونىڭ سوڭىنا اسكەر شۇبىرتىپ ورىس اسكەرلەرىنە قارسى شىققان سوعىستارى, ورىس اكىمشىلىك جۇيەسىن قازاق اراسىنا ەنگىزبەۋ جولىنداعى ساياسي كۇرەستەرى, ەڭ اقىرى جاڭا ءتيپتى مەملەكەت قۇرۋى تاريحي ويىمىزدا ءالى باعاسىن العان جوق.
رومان مەملەكەتتىك سىيلىققا يە بولدى. قالامگەردىڭ ەڭبەگى جاندى دەگەن وسى بولادى. قاجىعالي «تار كەزەڭىن» جازۋ ۇستىندە قانداي قيىندىقتارعا تاپ بولىپ, جولسىز تىعىرىققا تىرەلىپ, جانى كۇيزەلگەن كەزدەرى تۋرالى جۇمعان اۋزىن اشپايدى. مەيلى, ونى وقىرمانعا اشىپ ايتا ما, ايتپاي ما, ءوز ەركى عوي, ال وسى سياقتى كۇردەلى تاقىرىپتاردىڭ ازابىن شەگىپ, تالاي شاشىم اعارعان مەن روماننىڭ كولتاباننىڭ تۇنباسى ءتارىزدى استىڭعى اعىسىنان, ياكي پودتەكسىنەن, قالامگەرلەردىڭ قينالىستارىن انىق اڭعارامىن. قاجىعالي سىرىم تۋرالى ون مىڭداعان قالىڭ قۇجاتتارمەن كوپ الىسقان. ونىڭ سول باتتاسقان قۇجاتتاردىڭ جەتەگىندە كەتىپ, باتپاققا مالتىعۋى دا عاجاپ ەمەس-ءتى. وندا ءبىز قازىرگى «تار كەزەڭدى» ەمەس, مۇلدە باسقا «تار كەزەڭدى» كورەر ەدىك. قاجىعالي سىرىم تۋرالى حالىقتىق ءاپسانا جولىمەن كەتۋى دە مۇمكىن ەدى. وندا ءبىز باسقا سىرىممەن ۇشىراسار ەدىك. قاجىعالي بۇل ەكى سوقپاقتىڭ ەكەۋىنە دە ات باسىن بۇرماي, سىرىم تاريحىن بەينەلەۋدە ءوز جولىن تاپقان. روماننىڭ جاڭالىعى دا وسىندا. سىرىم بەينەسىنىڭ سونىلىعى دا وسىندا. ءبىز قۇجاتتاعى سىرىمدى دا, ەل اۋزىنداعى سىرىمدى دا ەمەس, باسقا سىرىمدى, ورىس وتارشىلىعىمەن الىسقان ساياسي كۇرەسكەر, سۇڭعىلا ديپلومات سىرىمدى كورىپ, شولىككەن سۋسىنىمىزدى قاندىرعاندايمىز. جانە «تار كەزەڭنىڭ» پروزا جانرى توقىراپ, جاقسى شىعارمالاردان ءۇمىت ۇزىلگەن كەزدە شاڭ بەرگەنىن – وياڭسىعان قابىرعانى جاۋىپ, جوعىمىزدى تولتىرعانداي بولدى ەمەس پە؟ وقپاندا وق بار كارى تارلاندارىمىز ءالى توقىراي قويماعان ەكەن. «تار كەزەڭ» – ادەبيەتىمىزدىڭ شاڭ-توزاڭنان سىلكىنىپ, قايتا ورلەۋىنىڭ باسى بولعاي ەدى دەپ تىلەيمىن.
بيىلعى 2017 جىلدى قوعامدىق-الەۋمەتتىك ومىردە – «ەكسپو» جىلى, ال ادەبي ومىرىمىزدە قاجىعالي مۇحامبەتقالي ۇلى جىلى دەۋگە بولادى. «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە جاريالانعان ەكى ماقالاسى, عالامتورداعى ءۇشىنشى ماقالاسى – ادەبي سىننىڭ ۇلگىلى تۋىندىلارى. وسى ءۇش ماقالانى ادەبيەتشى, ادەبيەتشى ەمەس, ميلليونداعان وقىرمانداردىڭ وقىعانىنا سەنىمىم كامىل. اڭگىمەشىل, رومانيست ق.مۇحامبەتقالي ۇلى جاڭا قىرىنان تانىلدى دەسەك تە بولادى. شىندىعىنا كەلگەندە, پروزاشى قاجىعالي تابيعي ادەبيەت سىنشىسى ەكەنى باياعىدان بەلگىلى. الدىمەن ول تەرەڭ ءبىلىمدى, ادەبيەت تەورياسىنا جەتىك قالامگەر. اسىرەسە ورىس ادەبيەتىن باقايشاعىنا دەيىن شاققاندا شاڭىنا جان ىلەستىرمەيدى.
قاجىعاليدىڭ ورەلى سىنشى ەكەنىنە 2015 جىلى «قازاق ەنتسيكلوپەدياسى» باسپاسىنان شىققان ءتورت تومدىق شىعارمالار جيناعى كەپىل. ءتورت تومدىقتىڭ ەكىنشى تومى تۇگەلدەي جازۋشىنىڭ ادەبي سىن ماقالالارىنان قۇرالىپتى. تۇتاس ءبىر توم. دەمەك ق.مۇحامبەتقالي ۇلى بۇگىن سىنشى بولىپ تۇرعان جوق, تامىرى ارىدە جاتقانىنىڭ ايعاعى. تومدىققا ەنگەن قالامگەردىڭ «شاعىن جانردىڭ شالقار كوكجيەگى», «ەگەر مەن سىنشى بولسام», «قاراپايىمدىق – قارادۇرسىندىك ەمەس» – قازىرگى قازاق ادەبيەتىندەگى شاعىن جانر مەن ادەبي سىننىڭ قىر-سىرى مەن وزەكتى پروبلەمالارىنا تەرەڭ بويلاعان تولعامدار. اۆتور نەنى ماقۇلداپ, نەنى مانسۇقتاعان – بىراۋىق سوعان نازار اۋدارالىق. «سىن, ەگەر ول شىن مانىندەگى ادەبي-كوركەم سىن بولسا, شىعارما تۋرالى عانا بولماۋى كەرەك, بۇنىڭ ۇستىنە, سول شىعارمانىڭ تۋىنا سەبەپ بولعان قوعامدىق, الەۋمەتتىك جاعدايلار تۋرالى بولۋى كەرەك. كوركەم شىعارمانى ءتۇسىندىرۋدىڭ قاجەتى جوق, سول شىعارمادا ايتىلعان ويلاردىڭ الەۋمەتتىك استارىنا ءمان بەرۋ كەرەك. سوندا عانا سىن بەلگىلى ءبىر ادەبي قۇبىلىس تۋرالى وي قورىتادى. سوندا عانا سىن ءوزىنىڭ جانر رەتىندە نەگە دۇنيەگە كەلگەنىن, نە ءۇشىن قاجەتتىگىن دالەلدەيدى. بۇلاي بولماعان جاعدايدا ادەبيەتتە سىن دا, سىنشى دا جوق سەكىلدى كورىنەدى». اۆتور ءوز ويلارىن كەمەڭگەر تولستويدىڭ پىكىرلەرىنە سۇيەپ سويلەيدى. مىنە, مۇحامبەتقالي ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, سىننىڭ كوزدەگەن نىساناسى ايدان انىق, جۇلدىزدان جارىق.
قاجىعالي بەرەرىن بەرىپ, ادەبي جەتىستىكتەرى مەن تابىستارىنىڭ جىلۋىنا جىلىنىپ بەيتاراپ جاتاتىن قالامگەر ەمەس, ءبىر كۇنى اينالاعا جەل تۇرعىزىپ, سىلكىنىپ شىعا كەلۋى ابدەن مۇمكىن. قالامگەردىڭ شابىتتى شاقتارىن بىرگە قىزىقتاۋ قۋانىشى بۇيىرسىن بارىمىزگە.
انەس ساراي,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, جازۋشى
