قارىمدىلىق

“ەردىڭ اتىن ەلى شىعارادى, ەلدىڭ اتىن ەرى شىعارادى” دەگەن اتالى سوزگە جۇگىنىپ, ءاربىر ادامعا ءوزىنىڭ لايىقتى باعاسىن بەرۋ كىم-كىمنىڭ دە ارىنا سىن بولسا كەرەك. اكىم بول – مەيلى قارا بول ءبارىبىر. ءتىپتى, زيا­لىلىقتىڭ ءوزى لاۋازىمدا, قىزمەتتە ەمەس, ءىس-ارەكەتتە, ادامي قاسيەت­تەردىڭ استارىندا جاتقان جوق پا. ونى تەك تانىپ, ەكشەي ءبىلۋ ءلازىم. قايراتكەرلىك, تۇلعالىق تا اركىمنىڭ اتقارعان ءىسى ار­قى­لى اي­قىندالادى ەمەس پە؟ ءيا, مۇنى ايتىپ وتىرۋى­مىزدىڭ دا ءوزىن­دىك سەبەبى بار. ءويت­كەنى, بۇگىن­گى اڭگىمەمىز بويىنا وسى زيالىلىق, قايراتكەرلىك قاسيەتتەر دارىعان, استانا نەمەسە الماتىدا ەمەس, الەم كوز تىككەن ايگىلى ارال­دا قاراپايىم حالىقپەن بىرگە كۇن كەشىپ, وسى ءوڭىردى قايتا تۇلە­تۋگە بار قاجىر-قايراتىن جۇمساپ جۇرگەن اۋدان اكىمى ءناجمادين مۇساباەۆ تۋرالى بولماق. ارينە, ءسوزىمىز تۇششىمدى بولۋى ءۇشىن ناقتى دايەكتەرمەن بايانداعان ءجون. ناكەڭنىڭ ءومىر جولىن قۇرعاق سوزگە كولكىتۋ قيانات بولار, ءسىرا. قوي­ناۋى قازىناعا تولى قازالى اۋدانى­نىڭ كىلەڭ اقجارما كوڭىل شارۋا ادام­دارى تۇراتىن اقسۋات اۋىلىندا مىناۋ جارىق دۇنيەگە ىڭگالاپ كەلگەندە-اق, ونى اۋىل اعاسى, اكەسى تۇرىكبەن قولىنا الىپ, اۋزىنا تۇكىرگەن ەكەن. اينالايىن كەڭ پەيىل قازاعىمنىڭ ىرىمى عوي. مىنە, اكە ىقىلاسى قابىل بولدى ما, ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ شىمكەنت قالاسىنداعى قازاق حي­ميا-تەحنو­لوگيا ينستيتۋتىنا ءبىر­دەن ءتۇسىپ, ينجەنەر-قۇرىلىسشى مامان­دىعى بويىنشا ءبىتىرىپ شىق­تى. زەرەك ستۋدەنتتىڭ العىرلى­عىن اڭعارعان ينستيتۋت باسشىلىعى ونى عىلىم جولىنا قاراي تارتتى. 1971-1972 جىلدارى ينستيتۋتتا عىلىمي قىز­مەت­كەر بولىپ ەڭبەك جولىن باس­تا­دى (كەيىن, 1992 جىلى الما­تى­داعى قازاق مەنەدجمەنت, ەكونو­ميكا جانە بولجاۋ (كيمەپ) ينس­تيتۋتىن ءبىتىردى). الايدا, ءوزىن ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت ءبولىپ, تال بەسىكتە تەر­بەتكەن, الپەشتەپ, ايالاپ وسىرگەن سۇيىكتى اناسى قايتىس بولعان سوڭ, امالسىز تۋعان جەرىنە ورالۋعا تۋرا كەلدى. 1973 جىلى قازالى جىلجىمالى مەحانيكالاندىرىلعان كولوننادا قۇرىلىس شەبەرى, اعا ينجەنەر بو­لىپ ەڭبەك ەتىپ, اۋدانداعى كوپ­تەگەن قۇرىلىس نىساندارىنا ءوز قولتاڭ­باسىن قالدىردى. ءبىلىمى مەن بىلىگى مول جىگەرلى جاس كوپ ۇزاماي قىزمەت باسپالداعىمەن كوتەرىلە بەردى. ءار قىزمەتكە كەلگەن سايىن جان-ءتانى­مەن بەرىلە جۇمىس ىستەۋگە تىرىستى. كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ ازامات ءاردايىم تىڭ ىستەردىڭ ۇيىتقىسى دا بولا ءبىلدى. اسىرەسە, اۋىل-اۋىلدى ارالاعان كەزدە تۇرعىنداردىڭ ءوتىنىش-تىلەكتەرىنە دەن قويىپ, ونىڭ ورىندالۋىن قاتتى قاداعا­لاي­تىن. سودان دا بولار, كوپشىلىك قۇرمەتىنە بولەنە باستادى, ءىسى دە وڭعا باستى. اۋداندىق پارتيا كومي­تەتى اۋىل شارۋاشىلىعى, ۇيىم­داستىرۋ بولىمدەرىنىڭ نۇسقاۋ­شى­سى, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, اۋدان­دىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى, حالىق دەپۋتاتتارى قازا­لى اۋداندىق كەڭەسى اتقارۋ كومي­تەتىنىڭ توراعاسى بولىپ ءومىر اعىسى­مەن العا جىلجي بەردى. ال, 1991-1995 جىلدارى حالىق دەپۋتتارى قىزىلوردا وبلىستىق كەڭەسى اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, قىزىلوردا وبلىسى اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىز­مەت­تەرىن اتقاردى. بۇل – ونىڭ 45 جاسقا دەيىنگى ەڭبەك جولى. ەندى ءبىر ءسات وي توقتاتايىقشى. جاس قىران­نىڭ اۋانى ءتىلىپ قياعا قانات قاعۋى كوز الدى­ڭىزعا ەلەستەمەي مە؟ قىران­­نىڭ قاناتى تالماي كوككە سامعاۋىن وڭاي دەپ كىم ايتا الادى. ەن­دەشە, ومىردە دە سولاي, بيىككە شىعۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ماڭدايىنا جازىلا بەرمەيتىن تاعدىر تارتۋى. بۇل – قانشاما ۇيقىسىز تۇندەر مەن كۇلكىسىز وتكەن كۇندەردىڭ, تىنىمسىز ەڭبەكتىڭ, ىزدەنىستىڭ ناتيجەسى. وسى جەردە ناكەڭنىڭ ءوزى لاۋازىم قۋماي, الگى قىزمەتتەردىڭ ونى قۋىپ كەلگەنىن باسا ايتۋىمىز كەرەك. وعان, بىرىنشىدەن, باسشى­لىق­تىڭ سەنىمى, ەكىنشىدەن, حالىق­تىڭ كوڭىلى سەپتىگىن تيگىزدى. قاي جەردە دە العىسقا بولەنىپ جۇرەتىن ورەننىڭ “العىسپەن ەر كو­گەرەر, جاۋىنمەن جەر كوگەرەر” دەمەكشى, ادال ەڭبەگى ارقاسىندا عانا كوسەگەسى كوگەرىپ, ەلگە ۇلگى بولارلىق بەينەسى وسىلاي ايشىقتالا ءتۇستى. جىل وتكەن سايىن تاسى ورگە دومالاعان جىگىتكە قىزىعۋشىلار دا, قىزعانۋشىلار دا تابىلماي قالعان جوق. قازالى اۋدانىنىڭ اكىمى كەزىندە داۋ-دامايعا ۇشىراعانى دا بار. كادىمگى پەندەشىلىكتىڭ سالدارى عوي, باياعى. كەڭەس وداعى تاراپ, نارىقتىق قاتىناسقا كوشكەن جىلدارى رەسپۋبليكامىزداعى باسقا وبلىستار تاجىريبەسىن قىزىلوردا وبلىسىنا دا ەنگىزۋ جايلى تالاپ قويىلدى. وداق كەزىندە كۇرىشتىڭ 20 پايىزىن وندىرەتىن, قازاقستاندا بىردەن-ءبىر كۇرىش ەگەتىن قىزىلوردا وبلىسىندا دا ينجەنەرلىك جۇيەگە كەلتىرىلىپ, تەگىستەلگەن مىڭداعان گەكتار جەر, گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستار بولدى. بۇلار بىرىنەن-ءبىرىن اجىراتۋعا كەلمەيتىن تۇتاس ءبىر جۇيە بولاتىن. مۇنى تۇسىنبەگەن باسشىلىق نارىق تالاپتارىنا سايكەس وسىلاردىڭ ءبارىن جەكەشەلەن­دىرىپ, ەگىنشىلەرگە جەر, م ۇلىك ۇلەستەرىن بەرۋ كەرەك, ەگىنشىلىكپەن ولاردىڭ وزدەرى اينالىساتىن بولادى دەپ شەشتى. مىنە, وسىعان قارسى پىكىر ايتقان ادامداردىڭ ءبىرى ەدى. ۇساق شارۋاشىلىققا بولگەنشە, قايتا شارۋاشىلىقتاردان ىرىلەندىرىلگەن ۇجىم قۇراپ, ەگىس تاناپتارىن ساقتاپ قالۋ كەرەك دەگەن ۇستانىمىنان قايت­پا­دى. سول ويىنىڭ دۇرىس ەكەن­دىگىن ءومىردىڭ ءوزى كورسەتتى. ءۇش جىلدان كەيىن جەر كودەكسىنە وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, اۋىسپالى ەگىس تاناپتارى بولىنۋگە جاتپايدى دەگەن جاڭا باپ كىرگىزىلدى. سول ۋاقىتتا كەۋدە كەرىپ, كوڭىلى اسپاندا جۇرگەن تالاي مىقتىلار بۇعىپ قالعان ەدى. ارۋاقتى سىيلاعان ازامات, ءيىسى قازاققا ءماشھۇر تاريحي تۇلعا ايتەكە بي ەسىمىن اۋدان ورتالىعىنا الىپ بەرىپ, باتىر بابامىز جانقوجا باتىردىڭ ەسىمىن جاڭعىرتتى. 1997 جىلى قىزىلوردا قالاسى اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىز­مەتىنە كەلدى. تىنىمسىز جان مۇندا دا تالاي ىستەرگە ۇيىتقى بولدى. قىم-قۋىت قالا تىرلىگىنە بەلسەنە ارالاسىپ, قالانىڭ كور­كەيۋىنە, ەكو­نوميكالىق كورسەتكى­شىنىڭ وسۋىنە, مادەني-كوپشىلىك شارالاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا وزىندىك ۇلەسىن قوستى. ءبىر قىزىعى, 2000 جىلى نەگىزى­­نەن اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينا­لىساتىن جاڭاقورعان اۋدانى­نا اكىم بولىپ بارعانىندا ءوزىنىڭ جوعارىدا ايتقان باعىت-ءتاسىلى بويىنشا جۇمىس ىستەدى. العاشىندا تاناپتى جەكەگە ءبولىپ العان مايدا شارۋاشىلىق­تارمەن جۇمىس ىستەۋ قيىنعا سوقتى. بىرتە-بىرتە ولاردىڭ باسىن قوسىپ, ىرىلەندىرىلگەن شارۋا قوجالىقتارىنا اينالدىرىپ, مەملەكەتتەن ءىرى كولەمدە نەسيە, ليزينگپەن جاڭا تەحنيكا الۋعا قول جەتكىزىلدى. كەلەسى جىلى-اق, ەگىن شارۋاشىلىعىندا اۋدان وبلىس بويىنشا ءۇشىنشى ورىنعا شىقتى. ال, 2003-2004 جىلدارى كۇرىش ەگۋدە ەكىنشى ورىندى يەلەندى. باسقا ءوندىرىس ورىندارىنىڭ قول جەتكىز­گەن تابىستارى ءوز الدىنا. ءناجمادين مۇساباەۆتىڭ قۇلا­شىن كەڭگە سەرمەگەن كەزەڭى – 2004 جىلى ارال اۋدانىنا اكىم بولىپ كەلگەن كەزى. سودان بەرى 6 جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتىپتى. بۇگىنگى كۇننىڭ كوزىمەن قاراساق, اۋدانداعى كوپ­تە­گەن يگى ىستەردى, وڭ وزگەرىستەردى باي­قار ەدىك. اۋداندا قاي سالانى الىپ قاراساڭ دا ءوسۋ بار. اۋىل شارۋا­شى­لىعىندا بولسىن, ءوندىرىس ورىن­دارىندا بولسىن, بيۋدجەتكە كىرىس­تەر­دە دە كورسەتكىشتەر جوعارى. سوعان بايلانىستى اۋداننىڭ ەكو­نو­ميكالىق-الەۋمەتتىك جاعدايى جاقسارا ءتۇستى. وتكەن بەس جارىم جىل ىشىندە 13 ورتا مەكتەپ, 24 فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك پۋنكت جاڭادان سالىندى. وتكەن جىلى عانا قالادان تاعى دا 1200 ورىندىق مەكتەپ-گيمنازيا, 140 ورىندىق بالاباقشا, بالىق زاۋىتى, ۆاگون قۇراستىرۋ زاۋىتى پايدالانۋعا بەرىلدى. ۇلى تەڭىزدەگى كوكارال بوگەتى ءبىتتى. ەندى ەكىنشى كەزەڭى باستالماق. اقلاق سۋ توسپاسىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالۋعا تاياۋ قالدى. كەلەشەكتە بۇل جەردەن گەس سالىنباقشى. الداعى جىلدارى ارال اۋدانى بويىنشا 23 ينۆەستيتسيالىق جوبا­نىڭ 16-سى جۇزەگە اسپاق. ولاردىڭ ىشىندە “قامباش بالىق” جشس-ءنىڭ بالىق ونىمدەرىن وڭدەۋ تسەحى, مال سويۋ پۋنكتى, سىيىمدىلىعى 300 توننالىق كوكونىس ساقتاۋ قويماسى, “اس تۇز-م” جشس-ءنىڭ تۇز شىعارۋ زاۋىتى, “فيرما دانا” جشس-ءنىڭ قيىرشىق قۇم بايىتۋ زاۋىتى, پەنو­پوليسترول بۇيىمدارىن شىعا­راتىن زاۋىت, “ارال قۇرىلىسى” جشس-ءنىڭ قۇرىلىس بۇيىمدارىن شىعاراتىن زاۋىتى, قامباش كولى جاعاسىنداعى كيىز ءۇي وتەلى, جىلى­جاي, سەكسەۋىل كەنتىندەگى كىرپىش زاۋىتى, تاعى دا باسقا نىساندار سالىنباقشى. بۇلاردىڭ قايسىبىرى قازىردىڭ وزىندە جۇمىس ىستەپ تۇر. وسىلاردىڭ ءبارى پايدالانۋعا بەرىلگەندە 5 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتىلاتىن بولادى. اۋدان ورتالىعى – ارال قالاسى كۇن ساناپ اجارلانا تۇسۋدە. بۇگىندە قالا ورتالىعىنىڭ كوركەم كورىنى­سىنە كوز سۇيسىنەدى. سورلار جابى­لىپ, ونىڭ ۇستىنە ءتۇرلى نىساندار سالىن­دى. جازدى كۇندەرى ول جەر­لەردە القىزىل گۇلدەردىڭ شوقتاي جايناپ تۇرعانىن كورەسىز دە, تاڭقالاسىز. ۇلىلاردى ۇلىقتاعان اكىمنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ۇلى وتان سوعى­سىندا ەرلىكپەن قازا تاپقان جانە حابار-وشارسىز كەتكەن 6 مىڭ بوزداق­تىڭ ەسىمى ءمارمار تاسقا جا­زىل­عان “تاعزىم الاڭى”, 16 ەڭبەك ەرى مەن 2 كەڭەس وداعىنىڭ باتى­رىنا ار­نالعان اللەيا, انا ەسكەرت­كىش-الاڭى اشىلسا, جەتەس بيگە, جان­قوجا باتىردىڭ سەرىگى بەكمىرزا حانعا, قازاقتىڭ بەلگىلى اقىنى زەينوللا شۇكىروۆكە ەسكەرتكىش تۇرعىزىلىپ, 2008 جىلى ايتەكە بي باستاعان 11 بيگە, سارتاي باستاعان 11 باتىرعا, نۇرتۋعان باستاعان 11 اقىن-جىراۋعا تاعزىم رەتىندە ەسىمدەرى ويىلىپ جازىلعان “تاۋەلسىزدىك الاڭى” اشىلدى. ال, وتكەن جىلى عانا ارال اۋدانىنىڭ 80 جىلدىعىنا وراي تەمىر جول ۆوكزالى الدىنان بالىقشىلارعا ارنالىپ “اق كەمە” ەسكەرتكىش-الاڭى, 1200 ورىندىق مەكتەپ-گيمنازيانىڭ الدىنان ايتەكە بي ءبيۋستى ورناتىلسا, سالى­نىپ جاتقان سپورتتىق-ساۋىقتىرۋ كەشەنىنە ءجالاڭتوس ءباھادۇر ەسىمى بەرىلىپ, ونىڭ الدىنداعى الاڭعا ءباھادۇردىڭ ات ۇستىندەگى ەسكەرتكىشى قويىلدى. سونىمەن بىرگە, “تاۋەل­سىزدىك الاڭىنا” جالعاس­تىرىپ “حان شاتىر” كەشە­نى سالىندى. وندا قازاقتىڭ 20 حانىنىڭ ەسىمدەرى ءمارمار تاسقا قاشالىپ, قازاقستان­نىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ اتى-ءجونى ورتاسىنان ويىلىپ جازىلعان. ەندى بيىلعى جىل اۋدان اكىمىنىڭ وكىمىمەن “اقتان باتىر جىلى” دەپ جاريالاندى. وسىنىڭ ءبارىنىڭ جاس ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە بولسىن دەگەن ىزگى نيەتتەن تۋعان شارۋالار ەكەنى انىق. ال, جاستاردىڭ وزىنە ارنالىپ بىرنەشە سپورت الاڭدارى سالىنىپ بەرىلدى. ارال اۋدانى كەلە­شەگىنىڭ كەمەل ەكەنىنە سەنگەن حالىق قازىر باسقا جاققا كوشۋدى توقتاتتى. “ارقادا قىس جايلى بولسا, ارقار اۋىپ نەسى بار” دەمەكشى, كەرىسىنشە, كوشىپ كەلۋشىلەر كوبەيدى. 1999 جىلعى ساناق بويىنشا اۋداندا 68 مىڭ حالىق بولسا, 2009 جىلى 73 مىڭعا جۋىقتادى. البەتتە, بۇل جەرگىلىكتى تۇرعىن­داردىڭ ءال-اۋقاتى­نىڭ جاق­سارا تۇسكەنىن كورسەتەدى. ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, وسىنداي قىرۋار جۇمىس اتقارىپ جۇرگەن ءناجمادين مۇساباەۆ 2006 جىلى رەسپۋبليكادا تاجىريبە رەتىندە وتكىزىلگەن اۋدان اكىمدەرىن سايلاۋدا ارال اۋدانى اكىمدىگىنە كانديدات بولىپ قايتادان تۇسكەن ەدى. ءۇش ۇمىتكەردىڭ ىشىنەن تاڭدال­عانى ن. مۇساباەۆ بولىپتى. ونىڭ حالىق الدىنداعى ابىرويى مەن بەدەلىنىڭ قانداي دارەجەدە ەكەن­دىگىن وسىنىڭ ءوزى ايعاقتاسا كەرەك. ول سول سەنىمدى اقتاپ تا ءجۇر. ناكەڭ و باستان ارال حالقىمەن ەتەنە ارالاسىپ كەلەدى, وسى ءوڭىردىڭ ءتول پەرزەنتى ىسپەتتى. وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رەتىندە 1993 جىلى ارال پروبلەماسىنا باي­لا­نىستى قىزىلوردادا وتكەن حالىق­ارالىق كونفەرەنتسيانى ۇيىمداس­تىرۋعا باسشىلىق جاسادى. وسىدان 10 جىل بۇرىن قازىر حالىق يگىلىگىن كورىپ وتىرعان ەكولوگيالىق كوەف­فيتسيەنتتى ەنگىزۋدە سونىڭ باسى-قاسىندا بولعان ازاماتتاردىڭ ءبىرى. – وسى جىلداردا ارالدىڭ بولاشاعى ءۇشىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆ, بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ ءتور­اعاسى روبەرت زەلليك اۋدانى­مىزدا بولىپ, حالىقپەن كەزدەسىپ, ومىرلىك ماڭىزى بار كىشى ارالدى ساقتاپ قالۋدىڭ ماسەلەلەرىن شەشۋدەگى قام­قورلىقتارى بارشاعا ايان. قۇداي قالاسا, ەلباسى بيىل دا كۇزگە سالىم كەلەدى دەپ كۇتىلۋدە. سول كەزدە كەيبىر ءتۇيىندى ماسەلەلەر شەشىلەدى دەپ ۇمىتتەنىپ وتىرمىز. جالپى, ارالدىڭ بولاشاعى زور. ايتىلعان ءسوزدىڭ ءبارى بىرتىندەپ اقيقاتقا اينالىپ كەلە جاتىر. سوندىقتان مۇنداعى قىزمەت ىستەگەن كەزىمدى ءومىرىمنىڭ ەڭ ايشىق­تى جىلدارى دەپ ەسەپتەيمىن, – دەدى بىزبەن اڭگىمەسىندە اۋدان اكىمى. اڭگىمە بارىسىندا بايقاعانى­مىز, ناكەڭ سوزگە شەشەن, اعىپ تۇر. ەكو­نو­ميكا, شارۋاشىلىق, مەنەدج­مەنت جايىن بىلاي قويعاندا, ادەبيەت, تاريح­قا كەلگەندە كوزى جايناپ, ارقالانا تۇسەدى... ...جۇمىستان شارشاپ كەلگەنىندە نەمەرەلەرىنىڭ ءتاتتى قىلىقتارى بو­يىن سەرگىتىپ, جۇرەگىنە قۋانىش ۇيالا­تادى. سوندايدا “و, قۇداي, وسى بەر­گەنىڭە تاۋبە”, دەپ شۇكىرشىلىك ەتەدى ناكەڭ. ...انە, تاڭ بوزارىپ اتى­سى­مەن, ول تاعى دا جولعا شىقتى. اينا­لا اپپاق قار... باعىتى – ءورىسى ءتورت ت ۇلىك مالعا تولى مالشى اۋىل­دارى. ماقساتى –اۋىل تۇرعىندارى الدىن­دا ءوزىنىڭ ءبىر جىلدىق ەسەبىن بەرۋ. ءبىز دە ەل مۇددەسى ءۇشىن زىر جۇگىرىپ, كوپتىڭ قۇرمەتىنە بولەنىپ جۇرگەن ىسكەر باسشىعا ساتتىلىك تىلەدىك. شىمكەنتباي جىلماعانبەتوۆ, جۋرناليست. ەركىن ءابىل, قىزىلوردا وبلىسى, ارال قالاسى.