بۇل اڭگىمەدە ايتىلار جايتتى جازۋشى ءوز باسىنان كەشىرگەن ەكەن. سوسىن كوركەم شىندىق قوسىپ, كوركەم دۇنيەگە اينالدىرعان. باتىسقا بەت العان پويىز كۋپەسىنەن باستالعان سەزىمنىڭ اڭگىمەسىن جازۋشى ءوزى ايتىپ بەردى.
ەندەشە نەسىپبەك داۋتاي ۇلىمەن بولعان رۋحاني اڭگىمەگە دەن قويىڭىز...
ارتىڭىزعا بۇرىلىپ قاراعاندا ءسۇيىنىش كوپ پە, وكىنىش پە؟
– وكىنىش كوپ قوي... وكىنىشتىسى سول, ولەڭ مەن ءومىردىڭ اراسىنداعى قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىردا كوپ ۋاقىتتى بەكەر جوعالتىپ الادى ەكەنبىز. سەرىلىك پەن پەرىلىك, تۇرمىستىڭ كۇيبەڭ تىرلىگى ءبارى ۋاقىتتى جەيدى. ءوزىڭ دە سول بىتپەس تىرلىكتىڭ شىلاۋىندا كەتەسىڭ. ۋاقىت ۇزاعان سايىن ادام ءوز مۇمكىندىكتەرىنىڭ ازايا باستاعانىن سەزەدى ەكەن. وسى جەتپىسىنشى كۇزدە بۇگىنگە دەيىن نە تىندىرىپ, نە قويدىم دەگەن سۇراققا كوپ تىرەلدىم. ومىردە بۇدان دا كوپ ءىس تىندىرۋىم مۇمكىن ەدى عوي دەگەن وي ىلعي جاندى جەيدى. جەكە باستىڭ سۇراعىنا جاۋاپ ىزدەيتىن ويلاردىڭ قۇشاعىنا كۇندە قامالىپ جاتىرمىن.
– سيپاي قامشىلاي سالاتىن جەردە ساباپ جىبەرەتىن مىنەزىڭىز بار سىندى. سول مىنەزدىڭ شىعارماشىلىقتا جولىڭىزدى تۇساعان كەزى بولدى ما؟
– ادامنىڭ مىنەزىن الدىن الا ەشكىم بولجاي المايدى, ءتىپتى ادامنىڭ ءوزى دە. اينالادا بولىپ جاتاتىن ءجونسىز جايتتار كوپ. ول ادەت كىمنەن كورىنسە دە, باس سالىپ, وسىپ جىبەرەتىن كەزدەرىم بار. قامشىمەن ەمەس, ارينە. ء«تايت!» دەپ, تىلمەن تىياسىڭ. ول مىنەزىمنىڭ شىعارماشىلىعىما كەسىرى بولعان جوق. ويتكەنى شىعارماشىلىعىم ەشكىمگە تاۋەلدى ەمەس. جازعان دۇنيەمدى بىرەۋدىڭ الدىنا كوتەرىپ بارعان ەمەسپىن. كەرىسىنشە «جازعاندارىڭىز بار ما؟ سوڭعى ۋاقىتتا نە جازدىڭىز؟» دەپ مەنىڭ وزىمنەن سۇراپ جاتادى. شىعارماشىلىق ادامى ەشقاشان دا وزگەگە تاۋەلدى بولماۋى كەرەك. تاۋەلدى بولسا, وزىنە-ءوزى, كوزقاراسىنا, پايىمداۋىنا تاۋەلدى بولسىن.
– ءسىز تۋرالى زيالى قاۋىمنىڭ اۋزىنان: «نەسىپبەكتىڭ ءوزى تۇرعان وڭىردە ۇلكەن كىسىلىك سيپاتى بار ەكەن. مەرەيتويىندا وسىنى بايقاتىپ, حالقى توبەسىنە كوتەردى» دەگەندى ەستىدىك. حالىقتان كورگەن ىلتيپاتقا ريزاسىز با؟ نە بايقاپ, نە ءتۇيدىڭىز؟
– جەكە ادامنىڭ مارتەبەسى, ابىرويى مەن بەدەلى قاي كەزدە دە ەكىنشى كەزەكتە تۇرۋى كەرەك. ءبىرىنشى كەزەكتە ەل-جۇرتتىڭ اماندىعى تۇرعانى ابزال. جاقسىلىقتا دا, قيىن كۇندەردە دە ادامدى الىپ شىعاتىن ەل جۇرتى, حالىقتىڭ ءىلتيپاتى. سوندىقتان الدىمەن ەل-جۇرتتىڭ شارۋاسىمەن اينالىسۋ قاجەت, اۋىل-ايماققا قارايلاسىپ, قاي كەزدە دە حالىقتان تامىردى ۇزبەي وتىرعان دۇرىس. جازۋمەن كەز كەلگەن ۋاقىتتا اينالىسىپ الارمىن. العاشقى كەزەكتە ادامنىڭ تاعدىرى, جاي-كۇيى. مەن اتقامىنەر اكىم-قارالاردىڭ كوبىمەن جاقسىمىن.
بىراق, مەن ولاردىڭ الدىنا ءوز شارۋاممەن بارىپ كورگەن ەمەسپىن. تەك بىرەۋ كەلىپ ايتىپ, وتىنسە, مەن بارامىن. سول ادامنىڭ شارۋاسى شەشىلۋ ءۇشىن ازاماتتىقتى, قۇداي, ارۋاقتى العا سالامىن. ءسويتىپ الگى ازاماتتىڭ ايتقان شارۋاسىنىڭ اياعىنا شىققانشا, جانىم قالمايتىنى بار. بالا كەزىمنەن الدىمەن اينالاڭا قارايلاسۋدى كوكەيگە ءتۇيىپ قالعانمىن. مەرەيتويىمدى ۇيىمداستىرىپ, وتكىزىپ بەرگەن ەل ازاماتتارىنا راحمەت, ارينە. جازۋشىعا قۇرمەت كورسەتىلسە, الدىمەن مەنىڭ ەمەس, سول ەلدىڭ مارتەبەسى كوتەرىلەدى. تويدىڭ تۇسىندا قادىر بىلەر ازاماتتاردىڭ بار ەكەنىن كورىپ, كوڭىلگە ءتۇيدىم.
مەنىڭ دە ەل-جۇرتىم بار عوي تارازدا. باسىندا كارىم كوكىرەكباەۆ تۇرعان. ال ەندى, نۇرلان نوعاەۆ مەرەيتويىمدا 10 كىسىدەن قۇرالعان دەلەگاتسيا جىبەرسە كىسىلىگى.
– بۇرىندارى ديداحمەت ءاشىمحان ۇلى: «مەن شىعارما جازاردا قازاقتىڭ قارا ولەڭىنىڭ جولىمەن شىعارمانىڭ جوباسىن جازىپ شىعامىن» – دەۋشى ەدى. جۇسىپبەك قورعاسبەك تە اڭگىمە جازاردىڭ الدىندا الدىمەن ولەڭ جازادى ەكەن. سۇرايىن دەگەنىم, جازۋعا وتىراردىڭ الدىندا ولەڭ, ءان, اۋەن دەگەن دۇنيەلەر ءسىزدى دە تۇرتە مە؟
–وتىرىك ايتىپ قايتەمىن, جازاردىڭ الدىندا مەن ەشتەڭە ىزدەمەيمىن. بىراق, شىعارما جازاردىڭ الدىندا ءبىر اشۋ قىسادى. وسى سيتۋاتسيادان نەگە شىعا المايمىن دەگەن سىندى دولىلىعىم ۇستايدى. سودان جازا باستايمىن. شىعارمانى ءجۇرىپ جازعاندى جاقسى كورەمىن. جازۋدىڭ الدىندا ءبىراز ءۇن-ءتۇنسىز, ەشكىممەن سويلەسپەي كەتەمىن. اڭگىمە جازۋدان بۇرىن بۇعان دەيىن جازعان شىعارمالارىمدى ءوزارا باسەكەگە سالامىن. جازىپ شىعۋعا تالانتىڭ جەتپەي قالسا بولا ما؟! سوعان اشۋىم كەلەدى دە, مىنەزبەن وتىرىپ جازامىن. ءبارىمىز دە ولەڭمەن باستادىق قوي. جۇسىپبەك مىقتى اقىن, ولەڭدەرى وتە جاقسى, بىراق ءوزى پروزانى تاڭداپ العان. «جانسەبىلى» قانداي, ونىڭ.
– قازىرگى ادەبيەتتە نە ايتىلماي, قاي تاقىرىپ قاۋزالماي قالىپ جاتىر دەپ ويلايسىز؟
– انا تاقىرىپتى دا, مىنا تاقىرىپتى دا جازعىسى كەلەتىن تالپىنىستار بار. بىراق, ادەبيەتتە قازاقتىڭ ۇلتتىق رۋحاني الەمىندە بولعان, بولىپ جاتقان, بولا بەرۋى مۇمكىن تاقىرىپتار قامتىلۋى ءتيىس. ءبىزدىڭ ءبارىمىزدىڭ ارمانىمىز, كوكسەيتىنىمىز, قيمىل ارەكەتىمىز بىردەي. تەك بىرەۋلەردە سول قيمىل ارتىقتاۋ نە قالىڭقى بولۋى مۇمكىن. سكانديناۆيالىق ۆ.مۋبەرگ دەيتىن كەرەمەت جازۋشىنىڭ «مۋجنيايا جەنا» دەيتىن ادام قۇقىنا تيەسىلى ەركىندىك, ماحاببات جانە باقىت سياقتى تابيعي اقيقاتقا قوعامنىڭ كەدەرگىسىنە قارسىلىقپەن جازىلعان شىعارماسى بار. قازاقتى قايدام, سونى الەمنىڭ ەستى وقىرماندارى جاقسى بىلەدى. ويتكەنى شىعارمادا دۇنيەنىڭ ءار بۇرىشىندا جۇرگەن ادامداردىڭ تاعدىرى بار. ادامداردىڭ السىزدىگى, سول السىزدىكپەن ءبىر مەزگىلدە ءوزىنىڭ قۇدىرەتىن كورسەتەتىن ايەل ماحابباتىن ايتقان.
الاقانداي كولۋمبيانىڭ جازۋشىسى گابريەل گارسيا ماركەستى الايىق. ء«جۇز جىلدىق جالعىزدىعىمەن» كۇللى الەمدى وياتىپ جىبەردى. مەنىڭشە, قازاق ادەبيەتىنىڭ كەلەشەگى, ۇمتىلار كوكجيەگى الەمدىك ادەبيەتپەن, الەمدىك رۋحاني الەمنىڭ ەڭ ۇشقىر قۇرالىمەن تەڭەسۋى ءۇشىن ادام دەگەن باستى كاتەگوريا الدىڭعى ورىندا تۇرۋى كەرەك. وسىنداي ىزدەنىستەر ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىزدە كورىنىس تابۋى قاجەت. م.اۋەزوۆتىڭ كەشەگى «قورعانسىزدىڭ كۇنى», «قارالى سۇلۋ» دەگەن اڭگىمەلەرىن الەمنىڭ كەز كەلگەن حالقى قابىلدايدى. ويتكەنى ول اڭگىمەدەگى ازاپ-شەر, قىساستىق دەگەن دۇنيەلەر بارلىق ۇلتقا ءتان نارسە. بىراق, ءبىز الدىڭعى اعالارىمىز جازىپ كەتكەن وسى شىعارمالارمەن وتە ۇزاققا بارا المايمىز. زامان دا, ادام دا وزگەردى. ءبىزدىڭ رۋحاني ساۋاتىمىزدىڭ سۇرانىمى كوپ. رۋحاني تانىمىمىز باتىستىڭ ادەبيەتىنە جاقىنداي ءتۇستى. ادەبيەتتە كوپتەگەن شىعارمالاردىڭ ۋاقىتى وزىپ, ەسكىرىپ كەتۋى مۇمكىن.
– ەندەشە تەك قازاقتىڭ ويلاۋ جۇيەسىن عانا ەمەس, الەمدىك ادەبيەتتەگى داستۇرلەردى, دۇنيەجۇزىلىك ادەبيەتتەگى مانەرلەردى قامتىپ, سوعان جاقىنداپ جازىپ جۇرگەن جازۋشىنى اتاڭىزشى؟
– تولەن ابدىكوۆتىڭ «وڭ قول» شىعارماسىندا الەمدىك ادەبي دامۋدىڭ ۇردىستەرى, وركەنيەتى بار. «وڭ قولدى» پسيحولوگيالىق جانە ماگيالىق ادەبيەتتىڭ ەلەمەنتتەرىن قامتىعان كوركەمدىك كونتسەپتسيانىڭ جەتىستىگى دەپ قاراۋ قاجەت. راقىمجان وتارباەۆ پەن جۇسىپبەك قورعاسبەك تە جاڭاشىل باعىتتا جازادى. جۇسىپبەكتىڭ وزگەلەردەن اياق الىسى باسقا ەكەنىن باياعىدا «جانسەبىل» دەگەن اڭگىمەسىن جارىققا شىعارعاندا-اق بايقاعانمىن. جۇماباي شاشتاي ۇلىنىڭ «قىزىل قار» دەگەن شىعارماسى مەنىڭشە, كەڭەس وكىمەتى قۇلاردىڭ الدىندا جازىلعان بىزدەگى العاشقى پروتەستىك دۇنيە. اسقار التاي, نۇرعالي وراز دەگەن جىگىتتەر دە وزگەلەردەن بولەكتەۋ جازادى.
جاقىندا ءۇش تومدىق تاڭدامالىسى جارىق كورگەن مارحابات بايعۇتتىڭ جان دۇنيەسى, تانىمى باسقا. ادامنىڭ جان دۇنيەسىندەگى جىلى اعىستاردى اشقان جازۋشى. قالامگەرلەر جازعاندارىمدى وقىپ, مەنى «جاۋىز عوي» دەپ ايتاتىنىن ەستيمىن. ويتكەنى مەن اياۋسىز جازامىن عوي. شىعارما جازعاندا ەشكىمنىڭ كوز جاسىنا قارامايمىن. ال مارحابات – تۇنىپ جاتقان جىلى قاباتتاردى كورسەتە بىلگەن شەبەر. راقىمجان ايتپاقشى, جىپكە ءتىزىپ ايتا بەرۋگە جازۋشىلار قوراعا قاماپ قوياتىن قوي ەمەس قوي, وسى دا جەتەر.
– وركەنيەتتىڭ تورىنە ادەبيەتىمىزدى لاتىن گرافيكاسى قانشالىقتى سۇيرەي الادى دەپ ويلايسىز؟
–لاتىن گرافيكاسى تەك ادەبيەتكە تيەسىلى نارسە ەمەس. جالپى, ۇلتتىڭ تۇركى الەمىندەگى تەرەڭ تامىرلارىن تانۋعا كەرەك دۇنيە ول. ءوزىمىزدىڭ تۇپكى تاريحىمىزدى, ۇلتتىق كودىمىزدىڭ جيىنتىعىن تەرىپ الىپ شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سانامىزدىڭ كەڭىستىگىندە نە بار قازىر؟ ول قانشالىقتى قۋاتتى؟ ب ۇلىڭعىر ما؟ وسى تۋرالى ويلانۋ كەرەك. نامىس, ار-ۇيات, ساياسي بەلسەندىلىك, باسەكەگە قابىلەتتىلىك دەگەن سەزىمدەر ويانعاندا عانا, تۇركىلىك تامىرىمىزعا جەتە الامىز. وسىعان مۇمكىندىك بەرەتىن لاتىن قارپى. لاتىن قارپىنە كوشۋ يدەياسى – ۇلتتىڭ ءوزىن-ءوزى تانۋىنا كەرەكتى رۋحاني قاجەتتىلىك دەگەننەن تۋىندادى.
قازاق قۇر قازاقپىز دەي بەرۋدەن, پافوستان اجىراعانى دۇرىس. راس, ادەبيەتتى جاساعانداردىڭ تامىرىن, تەحنيكالىق جانە عىلىمي ادەبيەتتىڭ ءتۇپ اتاسىن ورىس ءتىلى ارقىلى تانىدىق. ءارى ودان ايىرىلماۋعا بولمايدى. تەك ساياسي تۇرعىدان عانا ەمەس, رۋحاني تۇرعىدان دا كورشى ەلدەن الىستاماۋ كەرەك. بارلىق ۇلتتاعى وزىق ۇلگىنى بويىنا ءسىڭىرىپ, وركەنيەتتىڭ باسەكەسىن سەزىنگەندە عانا ۇلت بولىپ قالىپتاسىپ, ادەبيەت پەن ونەرىمىز, دۇنيەتانىمىمىز وركەندەيدى.
– «وزىنىكىنە ەشكىم دە ءولىپ-وشپەگەن. وزىنىكىنە عانا ءولىپ-وشكەن جازۋشى ولگەن جازۋشى. وزگەگە دەگەن ءبىر قۇدىرەتتى قۇپيا سەزىم بار, پەندەڭىزدە. ونىڭ بەرەر شابىتىنا ەش قۇدىرەت جەتپەيدى». بۇل – ءسىزدىڭ «مىنەز» اتتى اڭگىمەڭىزدەگى ءوز ءسوزىڭىز. كوگىلدىر كويلەكتى كەلىنشەك ءسىزدىڭ ءومىر جولىڭىزدا, شىعارماشىلىعىڭىزدا كوپ كەزدەسكەنى انىق قوي. سونداي سەزىمى كوپ ساتتەردە ادالدىق دەگەن اردان اتتاماي تۇرا الدىڭىز با؟
– تالانتتىڭ تاعدىرىنداعى تاڭعاجايىپ كورىنىستەر – ارۋلار. ءومىر باقي عاشىق بولۋىڭ مۇمكىن. ايەلىمنىڭ الدىندا وتە ادال بولدىم, اردان اتتامادىم دەپ كولگىرسي المايمىن. وتىرىك – وزەكتى جاننىڭ ءوزىن-ءوزى جەرلەۋى. ءبىر نارسە انىق: ايەلىمدى تاستاپ كەتكەن جوقپىن جانە توقال المادىم. بىرەۋلەر ەسىگىن تارس جاۋىپ, جاڭا ايەلگە كەلمەستەي بولىپ كەتىپ, كەيىن ارتىنان «ەسكىسىنە» قايتىپ كەلىپ, ساندالىپ جۇرەدى عوي؟! ومىرىڭدە سۇلۋ, ادەمى, ءتىپتى 10-20 جاسقا كىشى قىز-كەلىنشەكتەر دە كەزدەسەدى. سەرىلىكتى سەس تىزگىندەيدى. ازاماتتىق ار-ۇياتتى ايتىپ وتىرمىن. بالا-شاعامدى باياعىداي اسىراپ كەلەمىن, سوندىقتان دا.
ءدىندار ادام ەمەسپىن, بىراق قۇدايدان قورقامىن. شىعارما جازعاندا ويىمدا كوركەم ايەلدەردىڭ كورىنىس بەرىپ وتىراتىنى راس. مەن تۋرالى قىز-كەلىنشەكتەر: ء«تۇسى وتە سۋىق بولعانىمەن, جانى جىلى» دەپ ايتادى ەكەن.
– سوڭعى كەزدە نەندەي قۇبىلىس ەلەڭ ەتكىزەدى؟
– بيىلعى جىلدىڭ سەلت ەتكىزەر باستى جاڭالىعى – ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» دەگەن باعدارلامالىق ماقالاسى بولدى. وسى ماقالا جارىق كورگەن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى دە جاڭا باسشى كەلگەلى جارقىراي باستادى. ەلدىك, ۇلتتىق ماسەلەلەر تەرەڭنەن قوزعالىپ جاتىر. وزدەرىڭدەي جاستاردىڭ ەلىمىزدىڭ باس باسىلىمىنا جازىپ جۇرگەنى قۋانتادى. تۋعان جەر, تۋعان تاريح, ولكەدەگى وڭىرلىك كەرەمەتتەر – وسىنىڭ ءبارى گازەتتىڭ ءار نومىرىنەن تۇسكەن ەمەس. حالىقتىق, ۇلتتىق مۇددە بۇل گازەتتىڭ بەتىندە قاشاندا الدىڭعى ورىندا. «ەگەمەن قازاقستان» وسى بەدەرىنەن اينىماي, جالپى ۇلتقا قىزمەت ەتە بەرسە ەكەن!
اڭگىمەلەسكەن
قارلىعا يبراگيموۆا
