سوندىقتان ونى قولدان قولعا تيگىزبەي وقىدىق دەيسىز. وقيعا سوعىس ءجۇرىپ جاتقان باتىستا باستاۋ الادى. كەلە-كەلە اڭگىمە سونداعى جاۋ تىلىندا قالعان قازاق وفيتسەرىنىڭ وتباسى توڭىرەگىندە ءوربيدى. كىتاپ كەيىپكەرلەرىنىڭ كورمەگەندەرى جوق. وعان ءبىر مىسالدى, اتاپ ايتقاندا ءتۇن قاتىپ, ءتۇس قاشقان جورىق جولدارىندا شىر ەتىپ جارىق دۇنيە ەسىگىن اشقان مايا ەسىمدى قىزدىڭ تاعدىرىن ايتساق تا جەتكىلىكتى.
سونداي-اق ەكى جاسقا دەيىن پارتيزاندار اراسىندا وسكەن سول ءسابيدى قولعا ءتۇسىرىپ, حالىق كەكشىلدەرىن وزدەرىنە باس يگىزبەك بولعان جاۋ جانسىزدارىنىڭ ايلا-شارعىلارى دا ءبىر توبە اڭگىمە. وسىنداي وزگەشە ورىممەن ورىلگەن شىعارما اۋىل بالالارى بىزدەرگە ەرتەگىدەي كورىنىپ, ەرەكشە اسەر قالدىرعان. سوندىقتان دا ونى مۇنداي وقيعا ومىردە بولماعان, تەك ادەبيەت الەمىنىڭ زاڭدىلىعى بويىنشا كەيىپكەرلەرى ويدان شىعارىلىپ, سومدالعان كوركەم شىعارما دەپ قابىلداعانبىز. سويتسەك...
1969 جىلى كازگۋ-گە وقۋعا تۇسكەنىمىزدە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اكت زالىندا ءبىر توپ قالامگەرمەن كەزدەسۋ وتكەن. جۇزدەسۋگە شاقىرىلعان ول اعالارىمىزدى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ سول كەزدەگى توراعاسى ءادي ءشارىپوۆ باستاپ كەلىپ ەدى. پىكىر الماسۋ ۇستىندەگى «پارتيزان قىزى» تۋرالى قويىلعان سۇراققا ادەكەڭ بۇل ومىردەن الىنعان شىعارما ەكەندىگىن ايتقان. سويتكەن دە تۋىندىداعى جىلبەك پەن جامال, ولاردىڭ 1941 جىلى جاۋ تىلىندا دۇنيەگە كەلگەن قىزى مايانىڭ پاۆلودار قالاسىندا ساۋ-سالەمەت تۇرىپ جاتقانىنان حاباردار ەتكەن. بۇعان ءبىز سوندا سەنەرىمىزدى دە, سەنبەسىمىزدى دە بىلمەگەنبىز. ءسويتىپ: «ومىردە وسىنداي دا جاعداي بولادى ەكەن-اۋ؟», دەپ تاڭدانعانبىز دا قويعانبىز.
* * *
ۇمىتقانبىز.
* * *
...وسىدان ەكى جىل بۇرىن پاۆلودارعا ىسساپارعا باراتىن بولىپ, جولعا جينالا باستادىق. سول مەزەتتە رەداكتسياعا عالىم سەرىك نەگيموۆ باس سۇقتى. كەلگەن شارۋاسى تەز شەشىلگەن سوڭ: «كەرەكۋدە ءبىر قىزىق تاقىرىپ بار, – دەدى كوڭىلدەنىپ. – جازۋشى ءادي ءشارىپوۆتىڭ «پارتيزان قىزى» پوۆەسى بار ەمەس پە؟! وندا مىنە, سول شىعارمانىڭ ومىردەگى كەيىپكەرلەرى تۇرىپ, عۇمىر كەشكەن. ولار جونىندەگى بار دەرەك-مالىمەتتى تۋىسى دامەت قاراشاشەۆا (سمايىلوۆا) جاقسى بىلەدى. قاجەت دەسەڭ ادرەسىن بەرەيىن. مىنە, تەلەفونى!»
مىنا ءسوزدى ەستىگەندە ويىمىزعا وسىدان 46 جىل بۇرىنعى كازگۋ, اكت زالى, ونداعى ءادي اعا ءشارىپوۆ ايتقان ءسوز ورالدى. ء«يا... ءيا! جازۋشى سوندا پوۆەست پروتوتيپتەرىنىڭ پاۆلوداردا امان-ەسەن تۇرىپ جاتقانىن ايتىپ ەدى-اۋ! قالاي ۇمىتىپ, ەستەن شىعارىپ العانبىز؟ قازىر سول اعا-اپالارىمىزدان بىرەۋ بار ما ەكەن؟ ءتىرى ءجۇر مە ەكەن مىنا جەر بەتىندە؟».
وبلىس ورتالىعىنا كەلىپ تۇسكەن بويدا جوعارىداعىداي ءبىر وكىنىش, ءبىر ۇمىتپەن دامەت بابىلبەكقىزىنا حابارلاسقانبىز. تەلەفوننان قازاق ايەل زاتىنا ءتان بيازى داۋىس ەستىلدى. ءمان-جايدى ۇققان سوڭ ءوزىنىڭ جاعدايىنان حاباردار ەتتى. قازىر استانادا تۇرادى ەكەن. مۇندا تەك 3-4 كۇنگە ءبىر شارۋامەن كەلىپتى. وسىلاي دەدى دە ءماشھۇر ءجۇسىپ مەشىتى الدىنداعى اللەيادا كۇتەتىنىن ايتتى. كوپ ۇزاماي سول جەردە كەزدەسىپ, امان-ساۋلىق سۇراسقاننان كەيىن دامەتكە تومەندەگىدەي ويىمىزدى باياندادىق. ول ءبىزدىڭ شىعارما كەيىپكەرلەرىنىڭ قازىر مىنا ومىردە بار-جوعى, سوسىن ولاردىڭ جازۋشى تۋىندىسىندا قامتىلماعان, مۇلدە ءسوز بولماعان تۇستارى جايلى ايتىپ بەرۋ تۋرالى ءوتىنىشىمىز ەدى.
– وكىنىشكە قاراي كىتاپ كەيىپكەرلەرى جىلبەك اعا مەن جامال اپا قازىر بۇل ومىردە جوق, – دەدى بىزگە مۇڭايا ءۇن قاتقان دامەت. – مايا اپكەمىز دە سولاي... ول عازيز جاننىڭ دۇنيەدەن وتكەنىنە دە, مىنە, 22 جىلدىڭ ءجۇزى بولىپ بارادى.
وسى سوزدەردى ايتقان اڭگىمە يەسى بۇدان كەيىن ءبىزدىڭ نازارىمىزدى اعادىلوۆتەر وتباسىنىڭ «پارتيزان قىزى» پوۆەسىندە جوق جايتتارعا اۋداردى. ەگەر ەستەرىڭىزدە بولسا, قۇرمەتتى وقىرمان, شىعارماداعى قازاق وفيتسەرى جىلبەك اعادىلوۆكە قاتىستى وقيعا بىردەن 1941 جىلعى سوعىس باستالىپ, ودان ءارى ونىڭ پارتيزاندار وتريادىنداعى اسكەري قيمىلدارىنا جالعاسىپ كەتپەۋشى مە ەدى. سويتسەك ۇلى وتان سوعىسىنا دەيىن دە ول ءبىراز ءومىر كورىپ ىسىلعان ادام ەكەن. ولاي دەيتىنىمىز 1913 جىلى باياناۋىل وڭىرىندە تۋعان بولاشاق كىتاپ كەيىپكەرى 1927-1933 جىلدارى پاۆلودارداعى كوممۋنا ينتەرناتىندا تاربيەلەنىپ, جولدامامەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى قاپىلانبەك زووۆەتەرينارلىق تەحنيكۋمىنا بارىپ وقيدى.
وسى وقۋ ورنىن بىتىرگەن 1935 جىلى قىزىل ارميا قاتارىنا شاقىرىلادى دا, تۇرىكمەنستاننىڭ كۋشكا قالاسىنداعى 152-ءشى اتتى اسكەر پولكىندە قىزمەت ەتەدى. سوسىن رەسەيدىڭ كراسنودار ولكەسىندەگى ارماۆير اسكەري ۋچيليششەسىن ءبىتىرىپ, 1939 جىلى جاپوندارمەن بولعان حالحين-گول شايقاسىنا, 1940 جىلى فين سوعىسىنا قاتىسادى. سونداعى كورسەتكەن ەرلىكتەرى ءۇشىن «قىزىل جۇلدىز» وردەنىنە يە بولادى. 1941 جىلى باتىس بەلورۋسسياداعى شەكارا زاستاۆاسىندا قىزمەت اتقارىپ جۇرگەندە سوعىس باستالىپ, نەگىزگى كۇشتەن ءبولىنىپ قالعان لەيتەنانت جىلبەك اعادىلوۆتىڭ ۆزۆودى بريانسك ورمانىنداعى 2-ءشى كلەتنيا پارتيزان وتريادىنا كەلىپ قوسىلادى.
وسىنى ايتقان دامەت ءسال ۇنسىزدىكتەن سوڭ كىتاپتاعى كەلەسى كەيىپكەر جامال اپاي تۋرالى ءسوز قوزعادى. اڭگىمە توركىنىنە قاراعاندا اسكەري قىزمەتتە جۇرگەن جىلبەك اعادىلوۆ 1941 جىلدىڭ قاڭتارىندا ەلگە دەمالىسقا كەلەدى. سوندا اناسى ءجامي باستاعان تۋىستارى ازاماتقا سىباي-سالتاڭ جۇرگەن جاراسپايدى دەپ پاۆلودارداعى ىدىرىس دەگەن كىسىنىڭ قىزى جامالعا ۇيلەندىرەدى. قىزمەت ورنىنا جاس جۇبايلار بولىپ ورالعان ولار الاڭسىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندا, جاۋ شەكارادان باسا-كوكتەپ كىرەدى دە جىلبەك شايقاس وتىندە, ال جامال اسكەري قالاشىقتا قالىپ قويادى.
كومەنداتۋرا ادامدارى كوپ كەشىكپەي مۇنداعى ايەلدەر مەن بالا-شاعانى پويىزعا تيەپ شىعىسقا اتتاندىرعاندا, سوستاۆ بارانوۆيچ ماڭايىندا بومبالاۋعا ۇشىرايدى. سودان باستاپ اياعى اۋىر جامال قاسىنداعى ءوزى سياقتى ادامدارمەن بىرگە جاز, كۇز بويى ورمان اراسىنداعى دەرەۆنيالاردى ساعالاپ كۇن كەشەدى. ال بۇل كەزدە ونىڭ جان جارى جىلبەك تە سول ماڭايداعى پارتيزان وتريادىندا ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت ءبولىپ جۇرگەن ەدى. ءبىر-بىرىنەن اجىراپ قالعان ولاردىڭ 4 ايدان سوڭ قالاي تابىسقانى بىزگە «پارتيزان قىزى» پوۆەسىندەگى جەكە تاراۋدان جاقسى ءمالىم.
– قۇدىرەتى كۇشتى اللانىڭ نيەتى اق پەندەلەرىنە دەگەن راقىمى, مەيىر-شاپاعاتى شەكسىز ەكەن, – دەدى اڭگىمە يەسى. – ايتپەسە... ءيا, ءوزىڭىز ويلاپ قاراڭىزشى... تانىمايتىن ەل مەن بىلمەيتىن جەر. ونىڭ ۇستىنە سوعىس ءجۇرىپ جاتقان ايماقتاعى ءومىر مەن ءولىم ارپالىسىپ جاتقان ءسات. سونداي جاعدايدا ءبىر-بىرىنەن كوز جازىپ قالعان قوس مۇڭلىقتىڭ قايتادان تابىسۋى... بۇل ەندى ادام تۇسىنبەيتىن نارسە.
– ءيا, – دەدىم مەن دە وسى ارادا جوعارىداعى ءسوزدى قوستاپ. – مۇنىڭ ءوزى ومىردە وتە سيرەك كەزدەسەتىن جايت. مىڭنان ءبىر جاعدايدا بولاتىن وقيعا. ەندى ءسىز مىنا ساۋالعا جاۋاپ بەرىپ كورىڭىزشى. بريانسك ورمانىنداعى مايا قىزدىڭ دۇنيەگە كەلۋى كىتاپتا كوركەم تىلمەن باياندالعان دا قويعان. ال ءسابيدىڭ ناقتى ومىرگە كەلگەن كەزى بەلگىلى مە؟ قۇجات جۇزىندە قالاي جازىلعان؟
– ءيا, ونداي دەرەك بار. اپكەمىزدىڭ پارتيزاندار وتريادى جەركەپەسىندە جارىق دۇنيە ەسىگىن اشقان ۋاقىتى – 1941 جىلعى 27 قاراشا. تۋعان جەرى – بەلورۋس كسر-ءى, بريانسك وبلىسى, دۋبروۆكا اۋدانى, بۋدەۆينەتس دەرەۆنياسى ماڭايى. 1943 جىلدىڭ اياعىنداعى ورتالىق پارتيزان شتابى بەرگەن انىقتاماعا سايكەس تۋ تۋرالى كۋالىك وسىلاي تولتىرىلعان.
– اعادىلوۆتەر وتباسى سوعىستان ەلگە قاشان ورالعان؟ ولاردىڭ بەيبىت كۇندەگى ءومىرى جونىنەن نە بىلەسىز؟
بۇعان اڭگىمە يەسى بىلاي دەپ جاۋاپ بەردى. 1943 جىلدىڭ قاراشاسىندا بريانسك ورمانىندا قيمىل جاساپ جۇرگەن 2-ءشى كلەتنيا پارتيزان وتريادى جاۋدى تىقسىرىپ كەلە جاتقان قىزىل ارميا بولىمدەرىنە قوسىلادى. كوپ ۇزاماي جىلبەك اعادىلوۆكە قىسقا مەرزىمدى دەمالىس بەرىلەدى دە ول كىسى وتباسىمەن پاۆلودارعا كەلەدى. از كۇننەن سوڭ زايىبى جامال مەن ەكى جاستاعى قىزى مايانى ەلگە قالدىرىپ, قايتادان مايدانعا اتتانادى. ءسويتىپ 1944-1945 جىلدار ارالىعىندا ۆەنگريا, پرۋسسيا, چەحوسلوۆاكيا جەرلەرىن ازات ەتۋگە قاتىسىپ, ەكىنشى مارتە «قىزىل جۇلدىز» وردەنىنە يە بولادى. 1946 جىلى اسكەردەن بوساپ, الدىمەن پاۆلودار قالالىق, ودان كەيىن وبلىستىق قارجى بولىمىندە اعا تەكسەرۋشى قىزمەتىن اتقارادى.
ال جامال مەن ماياعا كەلسەك, اپاي تىگىنشىلىكپەن شۇعىلدانادى. ءسويتىپ ءومىر بويى ءبىر عانا جەردە – پاۆلوداردىڭ 8 مارت اتىنداعى كيىم فابريكاسىندا شەبەر, تسەح جەتەكشىسى, بريگادير بولىپ جۇمىس ىستەيدى. وسى ەڭبەك ۇجىمىنىڭ ۇسىنىمىمەن «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىن يەلەنىپ, 80-ءشى جىلداردىڭ باسىندا زەينەتكە شىعادى.
مايا بولسا, 1948 جىلى وبلىس ورتالىعىنداعى №24 ورتا مەكتەپتىڭ 1-ءشى سىنىبى تابالدىرىعىن اتتايدى. 1958 جىلى الماتىداعى كازپي-گە كەلىپ, ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. ونى ۇزدىك بىتىرگەننەن كەيىن پاۆلودارداعى ءوزى ءبىلىم العان ورتا مەكتەپكە جۇمىسقا ورنالاسىپ, شاكىرتتەرگە ۇستازدىق ەتەدى.
– جوعارىداعى ءبىز ءوزىمىز ءسوز ەتكەن اياۋلى جاندار قاشان قايتىس بولدى؟
– جىلبەك اعا 1970, جامال اپاي 1991, ال مايا اپكەم 1993 جىلى ومىردەن وزدى, – دەدى دامەت.
– ۇرپاقتارى بار ما؟
– مايدان دالاسىنان ورالعان سوڭ جىلبەك اعا مەن جامال اپانىڭ كوپكە دەيىن سابيلەرى بولمادى. كەيىن رايا اتتى قىز بالا دۇنيەگە كەلدى. ول تاتەمىز سەمەي مەديتسينالىق ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ, ۇزاق ۋاقىت پاۆلودارداعى №1 اۋرۋحانادا ەڭبەك ەتتى. ءۇبىرلى-ءشۇبىرلى. ال مايا اپكەمىزدەن ارمان, مارات دەگەن ەكى ۇل بار.
كەلەسى كەزەكتەگى اڭگىمە جەلىسى ۇلى وتان سوعىسى تۋرالى فوتوالبومدار مەن ينتەرنەت پاراقشالارىندا ارا-تۇرا كورىنىپ قالىپ جۇرگەن پارتيزان وتريادىنداعى اعادىلوۆتەر وتباسى سۋرەتىنىڭ تاريحى, وق پەن وت ورتاسىنان ورالعان كىشكەنتاي مايانىڭ بەيبىت ومىرگە قالاي بەيىمدەلگەندىگى, سونداي-اق ستۋدەنت كەزدەگى پارتيزان قىزىنىڭ قابىلەت-قارىمى توڭىرەگىندە ءوربىدى. اڭگىمە يەسىنىڭ سۋرەتكە بايلانىستى ايتقانى: اعادىلوۆتەر وتباسىنىڭ پارتيزان وتريادىندا جۇرگەن كۇندەرىنەن ءبىر ەمەس, ەكى فوتو ساقتالىپ قالىپتى.
العاشقىسىندا مايا اتا-اناسىنىڭ ورتاسىندا, ال كەيىنگىسىندە ارالارىندا جىلبەك اعا مەن جامال اپا دا بار پارتيزاندار قورشاعان ات اربا ۇستىندە وتىر. بۇل سۋرەتتەردىڭ بىرەۋىن 1943 جىلدىڭ باسىندا ورمانعا «ۇلكەن جەردەن» قارۋ-جاراق جەتكىزۋشى ۇشاقپەن بىرگە كەلگەن اسكەري ءفوتوتىلشى, ال ەكىنشىسىن سول جىلى كۇزدە 2-ءشى كلەتنيا پارتيزان وتريادىنىڭ قىزىل ارميا بولىمدەرىنە قوسىلعان كەزىندە مايداندىق گازەت قىزمەتكەرلەرى ءتۇسىرىپتى. اتالمىش راسىمدەردى جىلبەك اعا 1944 جىلى جارالانىپ, ماسكەۋ گوسپيتالىندە ەمدەلىپ جاتقاندا « ۇلى وتان سوعىسى كەزىندەگى پارتيزاندار قوزعالىسى» اتتى ارحيۆ باسقارماسىنان الدىرتىپتى.
ال اناسىمەن سوعىس ءجۇرىپ جاتقان ايماقتان تىلعا امان-ەسەن جەتكەن بوبەكتىڭ العاشقى كەزدەگى مىنەز-قۇلقىنا كەلەر بولساق, سول كەزدەرى اعادىلوۆتەر شاڭىراعىنا كەلىن بولىپ تۇسكەن مەيرام اپا بىلاي دەپ ەسكە الادى ەكەن: «ۇيگە بىرەۋلەر كەلسە كىشكەنتاي مايا ۇستەل استىنا تىعىلىپ, ءۇن-ءتۇنسىز وتىرىپ الاتىن. كۇن كۇركىرەپ, اسپاندا نايزاعاي ويناعاندا دا سولاي ىستەيتىن. اۋلادا ويناپ جۇرگەندە توبەسىنەن قۇس ۇشىپ وتسە, «سامولەت... بومبا...» دەپ جانىن قويارعا جەر تاپپايتىن. ونىڭ وسىنداي قيمىل-قارەكەتتەرىن كورگەندە: «ورمانداعى اتىلعان وق, جارىلعان مينا ۇنىنەن شىناشاقتاي ءسابيدىڭ جۇرەگى قالاي شىعىپ كەتپەگەن؟ شايقاستارداعى تارسىل-گۇرسىلدەن شوشىعان بوبەكتىڭ ءتىلى شىقپاي, مىلقاۋ نەمەسە كەكەش بولىپ قالماعانىنا شۇكىر دەيتىنبىز».
سويتكەن مايا مەكتەپكە بارعاندا جاقسى وقىپتى. ينستيتۋتقا تۇسكەندە ەرەكشە قابىلەت تانىتىپتى. ەڭ باستىسى مەيىرىمدى ەكەن. ونى ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان كەيىپكەرىمىزدىڭ ەلگە كانيكۋلعا كەلگەنىندەگى وقيعالار انىق دالەلدەيدى. «مايا الماتىدان بەرى شىققاندا ۇيدەگى رايا بىزگە ءان, بي ۇيرەتىپ, شاعىن كونتسەرتتىك باعدارلاما ازىرلەيتىن, – دەپتى جامال اپانىڭ ءسىڭلىسى ايجان تۋىستارىنا ايتقان ءبىر اڭگىمەسىندە. – ءسويتىپ ءبارىمىز ءبىر اۋلادا تۇراتىن 3-4 ءۇيلى اعايىندارىمىزدىڭ بالالارى الىستان وتە ءبىر سىيلى ادام كەلە جاتقانداي ابىگەرگە تۇسەتىنبىز. ستۋدەنت تاتەمىزدى ۆوكزالدان ۋلاپ-شۋلاپ كۇتىپ العان سوڭ ۇيگە كەلىپ, دايىنداعان كونتسەرتىمىزدى باستايتىنبىز.
مايا تاتەم بۇعان ءماز بولىپ, ريزاشىلىق بەلگىسى رەتىندە جولقاپشىعىنان ىلەنىڭ القىزىل گۇلدەرىنەن جاسالعان گەرباري مەن تيان-شان شىرشاسىنىڭ كەپكەن بۇرشىكتەرىن ۇلەستىرەتىن. سودان سوڭ اناسى جامال ەكەۋى ۇلكەن شاماداندى اشىپ, اپا-اجەلەرگە ءۇندى شايىن, ال بالا-شاعاعا الما ۇسىناتىن. الماتى اپورتىنىڭ ءيسى قانداي شىركىن! بىرەۋىن جەسەڭ توياسىڭ دا قالاسىڭ. بىزدەر, بالالار سوندا مايا اپكەمىزدى وقۋدان ەمەس, الماتىدان بازارشىلاپ كەلگەن جانداي كورىپ, قاسىنان شىقپايتىنبىز».
جوعارىداعى اڭگىمەلەردى ايتقان دامەت ءبىر ساتكە ءۇنسىز قالدى. وڭىندە: «تاعى قانداي ساۋالىڭىز بار؟ سۇراڭىز؟» دەگەن وي بار ەدى. مەن ەندى ءسوزدى كوپ سوزباي, سۇحبات سوڭىن مىنا ءبىر نارسەنى انىقتاۋمەن اياقتاۋدى ءجون كوردىم. ول: «مانادان بەرگى ايتىلعان اڭگىمەلەردى ايعاقتاپ, كۋالاندىراتىن رەسمي قۇجاتتار مەن انىقتاما قاعازدار بار ما؟ ماقالامىزعا وزەك ەتكەلى وتىرعان كەيىپكەرلەرىمىزدىڭ بەيبىت كۇندەردە تۇسكەن سۋرەتتەرىن كىمدەردەن ىزدەستىرىپ تابۋعا, الۋعا بولادى؟» دەگەن ساۋال ەدى.
– جىلبەك اعانىڭ دىبىسبەك اتتى ءىنىسى بولعان, – دەدى بۇعان سەرگەك جاۋاپ قاتقان اڭگىمە يەسى. – كەزىندە ول كىسى دە اسكەرگە شاقىرىلىپ, سوعىس جىلدارىندا قىزىل ارميانىڭ قيىر شىعىس جاقتاعى رەزەرۆتىك قۇرامىندا قىزمەت اتقارعان. وتستاۆكاداعى پولكوۆنيك ەدى. مىنە, سول اعاي 2009 جىلى ۇيىنە شاقىرىپ الىپ, اعادىلوۆتەرگە قاتىستى ءبىر بۋما دۇنيەنى قولىما ۇستاتتى. «وسىلار ساعان امانات. جەكە كىتاپ ەتىپ شىعار, قاراعىم», دەدى. ءسويتتى دە ءوزى كوپ ۇزاماي دۇنيەدەن ءوتتى.
ۋادە, پارىز دەگەن قيىن عوي. تىنباي ەڭبەكتەنۋگە تۋرا كەلدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ 2010 جىلى «پارتيزان جىلبەك پەن جامال» دەگەن شاعىن جيناقتى شىعارۋعا قول جەتكىزدىم. بۇل – قۇجاتتار مەن حاتتار جانە ەستەلىكتەر مەن سۋرەتتەردەن تۇراتىن كىتاپ. تيراجى – 150 دانا. ءسوز ەتىپ وتىرعان ەڭبەك وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ قولداۋىمەن جارىق كوردى. قازىر ءبىز مىنە, داتكە قۋات دەپ وسى جيناقتى كوڭىلىمىزگە مەدەۋ تۇتىپ وتىرعان جايىمىز بار.
* * *
قايتىپ كەلەمىن...
* * *
...قولىمدا دامەت بەرگەن كىتاپ. ونى جولدا وقىپ ءبىتىرىپ بولا بەرە جان-جاعىما قارادىم. شىدەرتىنى ارتقا تاستاپ, ەرەيمەنتاۋعا جاقىنداپ قالىپپىز. ويىما مىناداي يدەيا كەلدى. ەگەر جازۋشى ءادي ءشارىپوۆتىڭ «پارتيزان قىزى» شىعارماسى الداعى ۋاقىتتا مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن جارىق كورەتىن بولىپ جاتسا, وندا قولىمىزداعى مىنا ومىرلىك فاكتىلەر جيناقتالعان ەڭبەكتى بىرگە قوسىپ شىعارىپ-اق جىبەرەتىن دۇنيە. سوندا بۇلار ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ, شىعارمانى بەيبىت كۇندەردەگى دەرەكتەرمەن بايىتىپ تۇرار ەدى.
بۇل – ءبىر. ەكىنشى, ءبىزدىڭ قازاق ادەبيەتىندە كەشەگى 1941-1945 جىلدارعى قان قاساپ سوعىسقا ارنالعان كىتاپتارعا كوركەم وبراز, جيىنتىق بەينە رەتىندە ەمەس, جاندى كەيىپكەر بولىپ كىرگەن ادامدار ونشا كوپ ەمەس. ولار – عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «قازاق سولداتى» رومانىنداعى قايروشتىڭ ءپروتوتيپى قايىرعالي سماعۇلوۆ, ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ «اقيقات پەن اڭىزىنداعى» باۋىرجان مومىش ۇلى, «اجال اۋزىنان...» سەكىلدى ءوز شىعارماسىنا ءوزى كەيىپكەر بولعان قاسىم قايسەنوۆ جانە ءادي ءشارىپوۆتىڭ «پارتيزان قىزى» پوۆەسىندەگى اعادىلوۆتەر وتباسى.
وسىلاردىڭ اراسىندا ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان جىلبەك اعا, جامال اپا, مايا اپكەمىزدىڭ ەسىمدەرى پاۆلودار وڭىرىندە قازىر ۇمىتىلۋعا تاياۋ. 2003 جىلى تۋعان-تۋىستارى قالالىق اكىمدىككە قايتا-قايتا قولقا سالىپ ءجۇرىپ, دۇيسەنوۆ كوشەسىندەگى پارتيزان وتباسى تۇرعان ەسكى اعاش ۇيگە مەموريالدى تاقتا ورناتىپتى. ءوز كۇشتەرىمەن. ءوز قاراجاتتارىمەن. 2016 جىلى باياناۋىل وڭىرىندەگى ەل اعالارىنىڭ كۇشىمەن سونداعى بىرلىك اۋىلى ورتا مەكتەبىنە جىلبەك اعادىلوۆتىڭ ەسىمىن بەرگىزىپتى. بۇدان باسقا ەشتەڭە جوق.
مۋزەي دەسەك بولدى ولار تەك استانادان اشىلۋى كەرەك دەگەن ۇعىم بار بىزدە. ولاي ەمەس. بۇلار وڭىرلەردە دە وركەن جايۋى ءتيىس.ماسەلەن كوكشەتاۋدا نايتينگەيل اتىنداعى سوعىستاعى مەدبيكەلەر مەن سانيتارلار مۋزەيى بار. مۇنى ەسكە الىپ وتىرعانىمىز, ەگەر جەرگىلىكتى بيلىك پاۆلوداردان «قازاقستاندىق پارتيزاندار» دەگەن مۇراجاي اشىپ, ول جىلبەك اعادىلوۆ ەسىمىمەن اتالسا, وعان 1941-1944 جىلدارى ۋكراينا, بەلورۋسسيا, يۋگوسلاۆياداعى قارسىلاسۋ قوزعالىسىنا قاتىسقان قازاقتاردىڭ قۇجاتتارى جينالسا, ونەگەلى ءىس بولار ەدى. سوندا سىن ساعاتتاعى ومىرلەرى ۇلكەن ءبىر شىعارماعا ارقاۋ بولعان, بەيبىت كۇندە دە ەرەكشە ەڭبەكتەرى بار بولا تۇرا وكىمەتكە ءوتىنىش ايتپاعان, ەشتەڭە سۇراماعان عازيز جانداردى ۇمىتپايتىن بولامىز.
جانبولات اۋپباەۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
پاۆلودار
سۋرەتتەردە: 1. جىلبەك پەن جامال سابيلەرى مايامەن 2-ءشى كلەتنيا پارتيزان وتريادى مۇشەلەرى اراسىندا, 1943 جىل. 2.كازپي-ءدىڭ 1-ءشى كۋرس ستۋدەنتى مايانىڭ اكەسى جىلبەكپەن تۇسكەن سۋرەتى, 1958 جىل. 3.جازۋشى ءادي ءشارىپوۆ كەيىپكەرلەرى جامال اپا, جىلبەك اعامەن بىرگە, 60-شى جىلدار. (سۋرەتتەر د.قاراشاشەۆانىڭ ارحيۆىنەن الىندى)
