بىراق ءومىر كوپ تاڭداۋ جاساتادى, سوندىقتان شەشىمىڭىزگە وكىنبەيتىندەي بولۋىڭىز كەرەك. ءومىرىنىڭ ءبىر كەزەڭىندە تاماق, كيىم تاڭداۋدان باستاپ, ماماندىق, ومىرلىك جار تاڭداۋ سياقتى ماسەلەلەردە شەشىم شىعارۋ كەزىندە بارلىق ادام بىردەي قينالادى. ويتكەنى سالىستىرمالى تۇردە, بىرىنەن ءبىرى جاقسى, ءتىپتى كەرەمەت نارسەلەردەن تاڭداپ الۋ قيىن, وعان قوسا كوپ ويلانعان سايىن شەشىم قابىلداۋ دا قيىنداي تۇسەدى, سودان ايتەۋىر كەز كەلگەنىن تاڭداي سالىپ, سوڭىندا ريزا بولماي, كوڭىل-كۇيىڭ ءتۇسىپ كەتەتىن كەزدەر بولادى. پسيحولوگيادا بۇل «شەشىم قابىلداۋدان شارشاۋ» دەپ اتالادى. ال ول ءوز كەزەگىندە تاڭداۋ نۇسقالارىنىڭ تىم كوپ بولۋىنا جانە ونى يگەرە الماۋىمىزعا بايلانىستى. ءجيى تاڭداۋ جاساۋ قاجەت بولعان سايىن شەشىمىڭىزدىڭ ساپاسى دا ناشارلاي تۇسەدى, دەيدى ماماندار.
ەڭ باستى ماقساتتى «تابىسقا جەتۋ» دەپ ويلايتىن ادام كوبىنەسە مىناداي ءۇش سەنىمدى باسشىلىققا الادى ەكەن: «مەن مىندەتتىمىن», «مۇنىڭ بارلىعى ماڭىزدى», «مەن وسىنىڭ بارلىعىن نەمەسە ەكەۋىن دە ىستەي الامىن». ءسويتىپ ءجۇرىپ وزىنە تىم كوپ جۇكتەمە الىپ قويعانىن بايقاماي قالادى, دەر كەزىندە توقتاپ ساراپتاۋعا دا ۋاقىتى بولمايدى. سوندىقتان كوپ شارۋا اتقارىپ جاتقانىمەن ەشنارسەنىڭ تۇبىنە دەيىن زەرتتەپ, جەتە بىلەتىن مامانى بولا المايدى نەمەسە ەشقانداي ناتيجەنى كورمەي بارىنەن كوڭىلى قالادى, تىعىرىققا تىرەلەدى. ونداي ادامدار وتە كوپ, بىراق ءتيىمسىز جۇمىس ىستەيدى. وسىنداي تاپتاۋرىن ويدان ارىلىپ, «ازىراق, بىراق جاقسىراق» تەورياسىن قابىلداۋدى جازۋشى جانە پسيحولوگ گرەگ ماككەون «ەسسەنتسياليزم» دەپ اتايدى جانە «ەسسەنتسياليزم. قاراپايىمدىققا جول» كىتابىندا ءوز ادىستەمەسى قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن سيپاتتايدى.
ەسسەنتسياليزم – «كوپ نارسەنى از ۋاقىتتا جاساۋ تۋرالى ەمەس, ىستەۋگە ءتيىس نارسەنى عانا جاساۋ تۋرالى», دەيدى گرەگ ماككەون. بۇل ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەردى انىقتاپ, بار كۇشتى سونى جۇزەگە اسىرۋ جولىنا جۇمساۋ قاجەت. ءسىز ءۇشىن نە ماڭىزدى؟ ءوز ومىرىڭىزدە ماڭىزدى نارسەلەردى رەت-رەتىمەن قويماساڭىز, ونى ءسىز ءۇشىن باسقا ادامدار جاسايدى دا ءسىزدىڭ ءومىرىڭىز وزىڭىزگە تيەسىلى بولماي قالادى. سوندىقتان قانداي جاعداي بولسا دا ويلانىپ, وزىڭىزگە قاجەتتى باسىمدىقتى ماقسات ەتىپ قويىڭىز, ومىرىڭىزدەگى ماڭىزدى نارسەلەرگە تالداۋ جاساڭىز.
كوپ ادام ء«وزىڭىزدىڭ اينالىسىپ جاتقان جۇمىستارىڭىزدىڭ ىشىنەن ەڭ كوپ پايدا, يگىلىك اكەلەتىن ءبىر باعىتتى تاڭداڭىز» دەسە اجەپتاۋىر قينالىسقا تاپ بولادى. ءتىپتى تاڭداۋ جاساي المايدى, مۇنىڭ ءوز سەبەپتەرى دە بار. مىسالى, دۇرىس جانە بۇرىس ارەكەت بار, كەلىسىم بەرۋ – بۇرىس ارەكەت, ال كەلىسپەۋ – دۇرىس ارەكەت. بىراق قوعامىمىزدا قالىپتاسقانداي كەلىسكەن ادامدى ماقتايمىز دا, كەلىسپەگەندى جاۋداي كورەمىز. سوندىقتان ادامدار كوبىنەسە «جوق» دەپ ايتۋعا ۇيالادى, سودان كەلىپ كوپ ماسەلەلەر تۋىندايدى. ماماندار باسىمدىق (پريوريتەت, priority) قويۋ ءۇشىن ءتيىمدى ءادىس-تاسىلدەردىڭ ىشىندە ەيزەنحاۋەر ءپرينتسيپى مەن س.كوۆي كۆادرانتىن اتايدى.
ەيزەنحاۋەر ۇستانىمى بويىنشا ماڭىزدى دۇنيەلەردى انىقتاۋ ءۇشىن سۇراق تۇرىندە ساۋالناما جاساپ, وعان «ماڭىزدى» نەمەسە «شۇعىل» دەپ جاۋاپ بەرىڭىز. سودان سوڭ قاي جۇمىستى قاي كەزدە ىستەۋ كەرەك ەكەنىنىڭ ءتىزىمىن جاسايسىز. كوۆي كۆادرانتىندا بارلىق ماسەلەلەر 4 بولىككە بولىنەدى: ءبىرىنشى, ماڭىزدى جانە شۇعىل; ەكىنشى, ماڭىزدى, بىراق شۇعىل ەمەس; ءۇشىنشى, ماڭىزدى ەمەس, بىراق شۇعىل; ءتورتىنشى, ماڭىزدى ەمەس, شۇعىل دا ەمەس. كوۆيدىڭ پىكىرىنشە, تابىستى ادامدار ەكىنشى كۆادرانتقا كوپ كوڭىل بولەدى, ويتكەنى بۇل باسقا ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن ۋاقىت ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك جاسايدى دەگەن پىكىر ايتادى.
قالاي بولعاندا دا باسىمدىق قويىپ, ماڭىزدىنى تاڭداي بىلۋگە ۇيرەنۋىمىز كەرەك, بۇل تەك ۋاقىت ۇنەمدەۋگە عانا سەپتىگىن تيگىزبەيدى, ءوزىڭىزدىڭ ومىرلىك ميسسياڭىزدى دۇرىس تاۋىپ, باقىتتى ءومىر سۇرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ال ومىردە باقىتتى ءومىر سۇرۋدەن باسقا قانداي باسىمدىق بولۋى مۇمكىن؟
قازىر ءبىزدىڭ الدىمىزدا كوپ تاڭداۋ تۇر. بۇل مەملەكەتكە دە, بيلىككە دە, قوعامعا دا, ۇلتقا دا قاتىستى. وسى سىندارلى كەزەڭدە تاڭداۋلاردىڭ دۇرىستىعى ءبىزدى نىعايتۋعا, العا جىلجۋعا, دامۋعا ايتارلىقتاي جاردەمىن تيگىزەتىنىن ەستەن شىعارماعانىمىز ابزال.
باقىتگۇل سالىحوۆا,
پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ
كانديداتى
