جاقاڭ ەلىندە
كەنەسارى – كەيكى – مىرجاقىپ... ءبىرىنسىز ءبىرى جوق. ءبىر-بىرىمەن ىرىلەنگەندە عانا – ءبارى بار! ويتكەنى بۇل ۇشەۋدىڭ ۇكىلەگەن ءۇمىتى, اسقاق ارمانى, ماپەلەگەن مۇراتى – ءبىر: ەل تاۋەلسىزدىگى! العاشقىسىنىڭ ازاتتىق ءۇشىن كۇرەستە شابىلعان باسى تابىلعان جوق! بىراق: «...ەندى كۇندەلىكتى ءبىزدىڭ جەرلەرىمىزدى باسىپ الا وتىرىپ, بەكىنىستەر سالادى دا, تۇرعىنداردىڭ نارازىلىقتارىن كۇشەيتە تۇسەدى. بۇل ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز ءۇشىن عانا ەمەس, بۇگىنىمىز ءۇشىن دە قاۋىپتى», –دەپ پاتشا بيلىگىنىڭ وكىلدەرىنە جازعان حاتىندا ايتقانىنان ءالى دە جاڭىلماي تۇرعانداي. ورتانشىسىنىڭ ازاتتىق ءۇشىن كۇرەستە كەسىلگەن باس سۇيەگى تۋعان جەرىندەگى كەسەنەگە قويىلدى. كەزىندە: «اتقا سالدىم تەرلىكتى, جاۋعا قىلدىم ەرلىكتى», دەپ ۇرانداعان مەرگەندىگىنەن ءمۇلت كەتپەگەنىن ۋاقىت تابى ءالى سەزدىرىپ جاتقان سىڭايلى. سوڭعىسىنىڭ ازاتتىق ءۇشىن كۇرەستە «ويان, قازاق!» دەگەن ءتىلىن كەسپەك بولدى, كەسە المادى! شەتتە قالعان مۇردەسى اكەلىنىپ, ەلىنە ارۋلاپ قايتا جەرلەندى... «كوكتەن تەڭدىك كەلمەس, ءوزىڭ كەم بولساڭ, مەڭ-زەڭ بولماي, تالپىن, ويان, الاشىم!» – دەگەن بۇل بوزداعىڭ امانات-مۇراسىمەن حالقىن تۇبەگەيلى وياتپاق بوپ بوزتورعايشا ءالى شىرىلدايدى...
ءدۇيىم جۇرتتىڭ جۇرەك دۇرسىلىمەن اتويلانعان تورعاي دالاسىنداعى كەيكى باتىردىڭ باس سۇيەگى جەرلەنگەن, جاڭا عانا سوعىلعان مازارعا زيارات ەتكەننەن سوڭ مىرجاقىپ اۋىلىنا بەت بۇرۋىمىزدىڭ ءوزى دە رۋحاني جاڭعىرىقتىڭ شاتتىق ءدۇمپۋى ىسپەتتى ەدى...
توقانايدان قىزبەلگە تارتقان جولداعى اسقار كۇزدىگىنىڭ ءدال وتىندە, مىرجاقىپتىڭ قانى تامعان جەرگە قويىلعان ەسكەرتكىش-بەلگىنى سيپالاي مۇڭايىپ, سونادايدان قاراۋىتقان مادياردىڭ ءاپايتوس قارساق باتىرىنىڭ بەيىتىنە ىشتەي ءمىناجات ەتىپ, «ە, دۋلات ۇرپاعىنىڭ جايلاعان جايلاۋى عوي», دەپ قىراتتى-سايلى, ويپاڭدى, كەيدە ماڭقيعان جازىعى جوتالانىپ جونداناتىن كۇرەڭ بەلدەرگە ءتۇرلى ويلارمەن قۇمارتا كوز ءسۇزىپ, قوڭىراۋلى وزەنىنىڭ اسپالى كوپىرىنىڭ القىمىنا ىلىككەنىمىزدى ەندى بايقادىق. «تاۋەلسىزدىك ءۇشىن جانىمىزدى پيدا ەتتىك!» دەگەندەي, سول تۇستاعى بەلگى-تاستان كەۋدە كەرە تۇرا كەلەتىندەي بوپ قاھارلانعان وتەي باتىردىڭ سۇستى ءجۇزى جارق ەتكەندەي اسەرلەندىك... قالماقتارمەن شايقاستا سۇيەگى اتىراۋ وڭىرىندە قالعان بۇل باتىردىڭ وشپەس رۋحى ەندى ءوزىنىڭ قىزبەلىنەن ۇشقىندانىپ جاتىر...
ءيا, وسى قاسيەتتى قوڭىراۋلىنىڭ جاعاسىنداعى سوناۋ ءبىر قويۋ وسكەن شوق تەرەكتىڭ باۋىرىندا قىلتيعان ءۇيدىڭ ماڭىندا كوڭ ورنى بار. سول تومپەشىكتەن گۇلنار مىرجاقىپقىزى 1992 جىلى ء«بىزدىڭ شاڭىراقتىڭ ورنى وسى», دەپ كارى ساۋساقتارىن توپىراققا سۇققىلاي سۇعىپ, كىرپىش سىنىقتارىن سالالاپ الىپ شىعىپ, مەيىرلەنە ەرنىن تيگىزىپ, الماتىعا شۇبەرەككە ءتۇيىپ الىپ كەتىپ ەدى-اۋ!
باياعىدا, كەدەيدىڭ جەرىن تارتىپ الىپ, كوزى قاراۋىتا كەۋىلدەنىپ كەپ قوڭىراۋلى پاۋەسكەسىمەن وزەنگە قويىپ كەتىپ, ارعى بەتكە شىعا الماي سۋعا جۇتىلعان ءباتۋاسىز بايدىڭ سول قارالى وقيعاسىنان سوڭ قوڭىراۋلى اتانىپ كەتكەن-مىس وسى وزەننەن تورعاي كوتەرىلىسى تۇسىندا مىرجاقىپ اسكەر اتتارىن سۋعارعان... وزەننىڭ بالداي سۋىنا قۇلاشتاي جۇزگەن بالا مىرجاقىپ, سوناۋ قىزبەل مەن قىزەمشەك تاۋلارىنا قۇمارلانا كوز تىككەندە, بوزبالالىقتىڭ بۇلا تاڭى ازاتتىق كۇرەسىنىڭ الماستاي جارقىلىنا باستىرىلعىپ كەتەرىن سەزبەپ ەدى. ۇلتتىق كۇرەسكە جالتاقتاماي, جالىنداپ دەندەي بەرگەن-ءتىن.
بۇگىنگى قىزبەل اۋىلى مىرجاقىبىمەن تىنىستاپ تۇرعانداي. ونىڭ اتىندا ورتا مەكتەپ بار. تۇركىستاندا جەرلەنگەن ماديار جاۋعاشتى ۇلى باباسىنىڭ مەشىتى دە وسىندا. «ناركوميۋستىڭ» باس زاڭگەرى بولعان, مىرجاقىپتىڭ الاششىل سەرىكتەسى, ۆورونەجدە ناقاقتان اتىلعان سەيدازىم قادىرباەۆتىڭ قابىر توپىراعى وسىنداعى قورىمدا جاتىر...
سىزداماي جۇرەك تۇرا ما؟ باياعىدا وسى اۋىلدىڭ كەلىنى روزا جامانوۆا, ءتول تۋمالارى باقىت قوشمۇحامبەتوۆ پەن اباي بايتوعاەۆ تامىلجىتا ءان شىرقاعان وقيعاسىنا بۇكىل اۋىل كۋا ء«مولدىر ماحاببات» (س.مۇقانوۆ) سپەكتاكلى قويىلعان كونەكوز كلۋب جوق بۇگىن. ونىڭ باستى كەيىپكەرى بۇركىت (سۇلتانبەك) مىرجاقىپتىڭ جيەنى بوپ كەلەدى. وقىرماندارى ۇزىلمەيتىن باي كىتاپحانا كوزدەن بۇل-بۇل ۇشتى. ءتىپتى وندا لاتىن قارپىمەن جازىلعان ەڭبەكتەرگە دەگەن سۇرانىس بەرتىنگە دەيىن اعا ۇرپاقتىڭ تۇتاس كەزىندە باسەڭسىمەيتىن ەدى. ءبارى وتكەن شاقتىڭ قىزىعى بوپ قالدى عوي. جالپى, بۇل اۋىل كەزىندە جيىرمادان استام مولدانىڭ ۋاعىزىنا ۇيىپ, يماندىلىق ورىستەگەن تۇراق ەدى... ءار ءۇيدىڭ تورىندە قاسيەتتى قۇران كىتابى تۇراتىن. لاتىنشا جازىلعان قيسسا-جىرلار, مايدان حاتتارى, ت.ب. قۇندى جادىگەرلەر ساندىق تۇبىنەن تۇگەسىلمەگەندەي. نەسىن ايتاسىز, مىرجاقىپ اۋىلى ءبىلىمدى, زيالى, جاڭالىققا ەلگەزەك قوي! بۇگىن دە رۋحاني جاڭعىرۋ دەمىمەن وركەنيەت كوشىنە ىلەسكەن سىڭايلى. دەسەك تە ءبىرى كەم دۇنيە: لەنين جارىقتىق وڭ قولىن باتىس جاققا سوزىپ, باياعىشا جانىعىپ تۇر ەكەن.
كوڭىل اڭسارى تىم-تىم الىسقا ەلەڭدەتەدى! بۇگىنگى رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ شاپاعاتىنان تارايتىن شۋاققا اۋىل كوڭىلى جىلىنادى, سەمىرەدى. كوگەرەدى, كوكتەيدى. كوكسەيتىنى: وسى اۋىلدىڭ الاششىل تۇلعالارى ءا.قاسىموۆ, ا.زاكارين, م.جۇرمۇحامەدوۆ, فيزيكا پلازماسىنىڭ قازاقستاندىق اتاسى, الەمدىك فورمۋلا يەسى, عالىم ف.بايىمبەتوۆ ەسىمدەرىنىڭ ۇرپاق جادىندا ماڭگىلىككە قالدىرىلۋى...
مىرجاقىپتىڭ مەكتەبىندە مۋزەيى بار, اۋلاسىندا كەۋدە-ءمۇسىنى تۇر. ءداپ وسى جەرگە نەمەسە تورعايدىڭ ءوز توسىنە 1992 جىلى كارەليادان اكەلىنگەن مىرجاقىپ مۇردەسىن جەرلەۋگە «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ اتىنان ۇسىنىس جاساپ ەدىك, اۋداندىق, وبلىستىق بيلىك جىرىنا الماي, قىزبەلدىڭ ءبىر پۇشپاعى – 40 شاقىرىمداعى بيدايىق اۋىلىنا تابىستاۋدى ۇيعارعان. مىرجاقىپ ماڭگىلىك تىنىستاپ جاتقان سول اۋىلعا تارتىپ كەتتىك.
جۇرتتا قالعان وتىزشاقتى ءتۇتىن جيىرماداي بالاسىن مەكتەپكە بەرىپ, ءبىلىم وشاعىن ساقتاپ قاپ وتىر. ەندى ەشكىمنىڭ بۇل وڭىردەن كەتكىسى جوق. مال ۇستاۋعا جايلى, جارىق, جىلۋى بار. قۇت مەكەننىڭ بايىرعى تۇرعىنى ناعاشىباي ارال ۇلى ءوزىنىڭ اتالاسى مىرجاقىپ مۇراتىنا ادالدىق تانىتۋدان تانبايدى. كەسەنە-مۋزەيىن اقىسىز-پۇلسىز قورىپ كەلەدى, جۋىردا بۇلار اۋداندىق بالانسقا ەنىپ, كوڭىلى جايلانىپتى. قوس كەشەن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلىپ, سىڭعىرلاپ تۇر.
الا جازداي قانشاما ادام بەت بۇرعان بۇل كەشەنگە. اۋىل سوعان ءماز. سەمىز مارقاسىن سويىپ تاستاپ قوناق ەتۋدەن تارىنبايدى. «مىرجاقىپقا مىناجەت ەتىپ كەلۋ – تاربيە, ونەگە, ەلدىك سىنى عوي!– دەپ مەنىڭ سىنىپتاسىم قابيدەن احمەتجانوۆ اپتىعىن ارەڭ باسادى. – ءبىز مىرجاقىپ بابامىزدىڭ رۋحى ءۇشىن وسى جەرگە مىقتاپ تابان تىرەدىك! كەتپەيمىز ەشقايدا!»
...ساعات تۋرا 07.30-دا كۇن ورتتەي شاپاعىن شاشىپ كوتەرىلىپ كەلە جاتقاندا, كەسەنەنىڭ ماڭىندا ءجۇر ەدىم, «مىرجاقىپتىڭ تاڭى اتتى!» دەگەن ءوز سوزىمنەن ءوزىم بويىمدى تىكتەپ, التىن نۇر توگىلە تۇسكەن شىعىسقا قۇمارلانىپ كوز تىكتىم... سول ساتتە مىرجاقىپ مازارىنىڭ ىشىنە ۇيا سالعان قارلىعاش ىتىرىلا سۋىرىلىپ, شەكەمدى جاناپ سۋسىلداي ۇشا جونەلدى...
بياعاڭ جەرىندە
تاران اۋدانىندا الاش قوزعالىسىنىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالىپ وتكەن عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسياعا قاتىسۋىمىز رۋحاني مول ولجاعا كەنەلتتى. اسىرەسە تاۋەلسىز قازاقستان جولىنداعى مادەني-اعارتۋشىلىق جانە ساياسي تۇرعىدان «الاش» پارتياسى كوشباسشىلارىنىڭ حالىققا قىزمەتى جان-جاقتى قىرىنان اشىپ كورسەتىلۋى بۇگىنگى شىققان اسۋعا توياتتاندىرماي, ەرتەڭگە ەلدىك مىنەزبەن, ۇلتتىق تۇتاستىقپەن جۇمىلا قارەكەتتەنۋدىڭ جاي-جاپسارىنا قانىقتىرعانداي ەدى.
الاش ارىستارىنىڭ ءبىرى – وسى ءوڭىردىڭ تۋماسى بەيىمبەت مايلين! اۋدان ورتالىعىنان ىرگەدەگى كىندىك قانى تامعان اقتوبە اۋىلى قازىر ونىڭ ەسىمىمەن اتالادى. ارينە, ۋاقىت بۇل قاسيەتتى مەكەننىڭ ءالى دە ءوزىنىڭ لايىقتى تۇعىرىنا سايما-ساي كوتەرىلۋىنە كۋاگەر بولارىنا سەنىمدىمىز. ازىرشە, اۋدان بارساڭ, الدىڭنان بياعاڭ شىعا كەلگەندەي بولادى. كەۋدە ءمۇسىنىن كورگەندە جۇرەك ىسيدى. اياق اتتاساڭ داڭقتى ۇلعا قاتىستى اتاۋلار جامىراي جونەلەدى. ونىڭ اتىندا تاران قازاق ورتا مەكتەبى, تاران اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى, ءبىر تۇيىق كوشە بار. بۇعان جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتى, ءبىر بەكەتتى قوسىپ قويىڭىز.
بۇل اۋداندا جاعالاي «تارانسىز» بياعاڭا قاتىستى اتاۋلاردىڭ ءمانى كىرمەيتىندەي كوڭىل كۇپتەنەتىنى تاعى راس. تاران كەشەگى قىزىل كوتەرىلىسشىلەردىڭ شاشباۋلى شابارماندارىنىڭ ءبىرى ەكەنى ايان. ۋاقىت بارىنە تورەشى دەسەك تە, قوستانايدىڭ ءدال تورىندەگى ونىڭ ءمۇسىنى الماعايىپ بايىزداپ قالعانىمەن, اتىنداعى كوشە «تاۋەلسىزدىككە» وزگەرتىلگەنىنە حالىق شاتتاندى. ال تاران ەسىمىنىڭ «قۋاتتىلىعى» سونداي, ءالى كۇنگە جۇرتشىلىق پىكىرى ەسكەرىلمەي, سول اۋداننىڭ اتاۋىنان اجىراتىلماي كەلەدى. الاشتىڭ ارمان-اڭساۋىن تابانىمەن تاپتاماق بولعان تاراندى اۋدان اتاۋىنان الاستاپ, ازاتتىقتىڭ جالاۋگەرى, ءوز پەرزەنتى مايلينگە كوشىرۋ تۇرعىسىندا باستاماشىل بولعان «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ دابىلى دا جەتەر قۇلاققا جەتپەي جاتىر. رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ دا تۇپكى ءمانىسى ەلدىك ەلگەزەكتىكتەن, جاپپاي ورشىلدىكتەن, ۇلتتىق نامىستان, تۋعان جەردىڭ ادىلدىك تۋىنىڭ جەلبىرەۋىنەن قۇرالماي ما؟! ەلباسى ن.ءا.نازاربەۆتىڭ «جالپاق جۇرتىڭدى, ءيىسى الاشىڭدى قۇرمەتتەۋ, الدىمەن ءوزىڭ تۇرعان ولكەنىڭ تاريحىن, تابيعاتىن تانۋدان, ادامدارىن ارداقتاۋدان باستالادى» دەۋىنەن ارتىق قانداي سارا جول سىزىلىپ بەرىلەدى. تەك سانالى ءىس-قيمىل, ناقتى شەشىم عانا جەتىسپەيدى, ءسىرا. ءتىپتى بياعاڭ ءومىربايانىندا ءوز قولىمەن جازعان توبىل اتانعان اۋدان بولسا شە؟
بۇل ولكە شەجىرەسى – قازاق ەلىنىڭ كۇللى عۇمىرناماسىمەن استاسىپ جاتقان جۇلگەلى تاريح كومبەسى سياقتى. بىلەكتى باتىرلار, كەۋدەسى كۇمبىر, ءسوزى دانا اقىلگويلەر, ۇلت ونەرىنىڭ ساڭلاقتارى قياعا قالىقتادى. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى س.تەمىرباەۆ, دارابوز اكتەر ە.ومىرزاقوۆ تۇلەپ ۇشتى. الاش ارىسى ەلدەس وماروۆپەن ماقتانا الاتىن ۇرپاقتارى ول تۋرالى شىققان قوس تىلدەگى كىتاپتىڭ تۇساۋىن تاياۋدا وسىندا كەستى. رۋح جاڭعىرىعىنىڭ جارقىن مىسالى وسى بولار-اۋ!
ءبىر ءسۇرىنىپ, ءبىر تىكتەلەتىن تىرلىك قوي. مىنا قاراڭىزشى... تاريحي تۇلعا جاباعى باتىردىڭ باسى كوتەرىلگەنىمەن, ونىڭ تۋعان اۋىلى جۋراۆلەۆكا اتالادى... كىم تۇزەيدى؟ الدە بولاشاق ەنشىسىنە ىسىرىلا بەرە مە؟ وسى تۇستا بياعاڭنىڭ: «گۇلدەنسە اۋىل – گۇلدەنەمىز ءبارىمىز, اۋىل – دەنە, ءبىز – قوزعاتار جانىمىز...» – دەگەنى ەسكە تۇسەدى. ال اۋىل اتاۋلارىنىڭ ءوزى ەجەلدەن قالىپتاسقان تاريحي شىندىعىنا ساي بولۋى كەرەك ەمەس پە؟
ب.ءمايليننىڭ مەرەيتويلارى اۋداندا ارەگىدىك اتالىپ جۇرگەنى كوڭىل سەرپىلتەدى. سوندايدان ايتەۋىر ءبىر ءىز قالادى. كەرنەيلى ەستىلگەن ەلدىك جاڭعىرىعى بۇگىنگى شادىمان تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇندىگىن جەلپىنتەدى. تۇعىرلى اسۋلارعا سامعاتادى. بياعاڭنىڭ شىعارمالارىندا كەيىپتەلەتىن وبرازداردىڭ ەسكى مەن جاڭا ارپالىسىنداعى كۇرەسكەرلىگى ناق بۇگىنىگى قارەكەتىمىزگە جارايتىنداي ىلكىمدى جيناقىلىققا, نىق قادامعا ۇندەيدى.
ەندى اۋدانىنا قاراپ اكىمىن تانيتىن كەزەڭ ىسپەتتى عوي. بۇگىنگى جاڭعىرعان, جايناعان, شارۋاشىلىعى بەكەمدەنىپ, الەۋمەتتىك سالاسى ساپالانعان, مادەنيەتى قۇلپىرعان اۋدان تۋرالى رازىلىق ايتىلسا, ارينە, ونىڭ اكىمى باقبەرگەن وتەۋليننىڭ ەڭبەگى لايىقتى ەسكەرىلەدى. وزگەسىن بىلاي قويعاندا, ونىڭ بيىلعى رۋحاني جاڭعىرۋعا ناقتى قوسىپ وتىرعان ۇلەسى سۇيسىندىرەدى. ءوزى قۇرعان مايلين اتىنداعى قوعامدىق قوردىڭ اتقارىپ كەلە جاتقان ءىس-شارالارى زور ىقپالدى كۇشكە اينالدى. وسى «الاش» قوزعالىسىنىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان كونفەرەنتسيادا دا قور مۇشەلەرىنىڭ تاپقىرلىق ىستەرى تاڭىرقاتتى. مايلين ۇرپاقتارىنىڭ جان-جاقتان جينالىپ كەلىپ, اقجارما لەبىزدەرىن ءبىلدىرۋى – زور ونەگەلىك سيپاتقا كەنەلدىردى.
...اۋىلىنىڭ, اۋدانىنىڭ گۇلدەنگەنىن ءوز كوزىمەن كورمەك بوپ بياعاڭ بىزبەن بىرگە «ساپارلاس» بوپ قايتقانداي ەدى, ءوزىنىڭ «ەگەمەنىنە»! بەۋ, شىركىن, ۇزدىكتىرگەن ساعىنىش, وسىنداي قيماس سەزىمدەرگە عايىپتان, لاجسىز سۇڭگىتىپ جىبەرەدى ەكەن-اۋ!
قايسار ءالىم,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
قوستاناي وبلىسى
