سۋرەتتى سالعان ايداربەك عازيز ۇلى, "ەگەمەن قازاقستان"
ايتپەسە, ءبىز ايتقالى وتىرعان ماسەلە ءتۇرلى دەڭگەيدە تالاي كوتەرىلگەن دە بولاتىن. ازىرگە كوڭىل كونشىتەرلىكتەي ناتيجە بولماي تۇر. ءتىپتى «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ وبلىستىق فيليالىنا دەيىن ارالاسىپ, جەرگىلىكتى «NAR» تەلەارناسىمەن توي مادەنيەتىن تۇزەۋگە ارنالعان بىرلەسكەن جوبانى قولعا الۋى, ءتيىمدى ۇسىنىستارعا ارنايى بايقاۋ جاريالاۋى وسىنىڭ ايعاعى.
قازاقتىڭ تويسىز كۇنى جوق. بۇل ورايدا توي وتكىزۋدە وزگە ايماقتاردىڭ ىشىندە شىمكەنتپەن باسەكەگە تۇسەتىندەر از, ارينە. حان سارايىنان كەم ەمەس تويحانالاردى, داستارقانعا قويىلاتىن تاعامنىڭ ءتۇر-ءتۇرىن, تويدىڭ ەرەكشە ستسەناريىن شىمكەنتتەن تاباسىز. بەلگىلى قالامگەر, پۋبليتسيست مارحابات بايعۇت ايتپاقشى, وڭتۇستىكتە «دۇيسەنبى مەن جەكسەنبىنىڭ, قاڭتار مەن جەلتوقساننىڭ اراسىندا دا توي قىزىپ جاتادى». ياعني, تويحاناسى باردىڭ تابىسى مول.تويحانانىڭ تابىسى بولەك اڭگىمە, ايتايىن دەگەنىمىز ونەگەسىمەن, قايماعى بۇزىلماعان سالت-ءداستۇرىنىڭ قاتاڭ ساقتالۋىمەن تاربيە ورتاسى رەتىندە دە ەسەپتەلەتىن تويلاردىڭ بۇرىنعى دەڭگەيىنەن قۇلدىراپ, داراقىلىق پەن داڭعازاعا اينالىپ بارا جاتقانى ەدى.
ءداستۇر مەن داراقىلىقتى شاتاستىرىپ العانداردىڭ, ىسىراپشىلدىققا جول بەرەتىندەردىڭ كوپتىگى ەدى. بۇگىندە تويدا ءبىر-بىرىمەن جاعا جىرتىسقان, الكوگولدى ىشىمدىك ءىشىپ, جۇرت مازاسىن العان, ورتاعا شىعىپ الىپ تۇرپايى ءىس-قيمىلىمەن وزگەلەرگە ىڭعايسىزدىق تۋدىرعان قوناقتار الەۋمەتتىك جەلىدە جۇلدىزعا اينالۋدا. تويعا دەگەن بۇرىنعى كوزقاراس وزگەرىپ, بۇرناعى تاربيە قۇرالىنىڭ ماڭىزى ازايىپ بارا جاتقان سەكىلدى. وسى قارقىنمەن جالعاسا بەرسە توي جىن-ويناققا اينالىپ كەتپەي مە دەگەن قاۋىپ تە بار.
ىلگەرىدە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق ارداگەرلەر كەڭەسى مەن «ىرىس الدى – ىنتىماق» قوعامدىق كەڭەس حاتشىلىعى جانە بىرقاتار بىرلەستىكتەر توي وتكىزۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ جونىندە ماسەلە كوتەرىپ, كەمشىن تۇسكەن جانە شەكتەن شىققان تۇستارىن وزگەرتۋگە ءمان بەرىلگەن ۇندەۋ دە جاريالاعان-دى. الايدا, اقساقالداردىڭ اقىلىنا قۇلاق اسقاندار از.
شىمكەنتتەگى تويعا ەلدىڭ وزگە وڭىرلەرىندەگى تۇرعىندار قىزىعىپ تا, قىزعانىپ تا قارايتىنى بەلگىلى. ءتىپتى استا-توك جايىلعان داستارقاندى كەيبىرەۋلەر ىسىراپشىلدىق دەسە, كەيبىرى ماقتاپ وتىرادى. وڭتۇستىكتە ۇلكەن تويلارعا ورتا ەسەپپەن 500-600 قوناق كەلەدى. قازىر داعدارىس اسەر ەتپەيتىندەي, كەز كەلگەن قۋانىشىن ەلمەن بولىسۋگە اسىعاتىندار اپتانىڭ كەز كەلگەن كۇنى تويعا شاقىرادى.
تويحانالاردا ءاربىر قوناققا الىناتىن ورتاشا باعا 4000 تەڭگە بولادى ەكەن. ال ەگەر قالتاڭىز قالىڭ بولسا, 10-15 مىڭعا دەيىنگى سالتانات سارايىن تابۋعا بولادى. باعاسىنا قاراي قىزمەتى دە ارتا بەرەدى. تويحانالار ديزاينى جاعىنان بىرىنەن-ءبىرى اسادى. پروديۋسەرلىك ورتالىقتار ۇسىناتىن تويعا قىزمەت كورسەتۋ اقىسىنىڭ ءبىر-بىرىنەن ايىرماشىلىعى شامالى.
بىردەي دەرلىك ءمازىر. مىسالى, اسابالاردىڭ ەڭ ارزانى – 70 مىڭ تەڭگەدەن باستالادى. ءمازىردىڭ كەلەسى بەتتەرىندە انشىلەر. ەڭ ارزانى – جەرگىلىكتى انشىلەرگە 50 مىڭ تەڭگەدەن تولەيسىز. ءار ءان ايتىپ شىققانى بولەك سوما. ءبىر شىققانىندا ەكى ءان ايتاتىنى جانە بار. ەگەر تويدى ەرەكشە ستسەناريمەن وتكىزىپ, «قىدىر اتا», «قىز جەڭگەلەرى», «الدار كوسە», «التىن جاۋىنگەر» سياقتى كەيىپكەرلەردى شاقىرساڭىز, ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوز باعاسى بار. وزگە تويلاردا كورسەتكەن قىزمەتىنە قاراپ وتىرىپ تاڭدايسىز. وڭتۇستىكتە شىلدەحانادان باستاپ, بالاسىنىڭ ءتىلى شىقسا دا, تۇگەن جاسقا كەلسە دە توي جاسايتىندار جوق ەمەس.
ءتىپتى بەس قىزدىڭ اكەسى پەرزەنتتەرىنىڭ قۇرمەتىنە وراي «بەس جۇلدىز» دەگەن توي جاساعانىن دا ەستىگەنبىز. قىز ۇزاتۋ, ۇيلەنۋ, سۇندەت تويلاردىڭ ارقايسىسىنىڭ وزىنە ءتان ءجون-جورالعىلارى دا از ەمەس. جابىلاتىن شاپان, تاعىلاتىن ۇكى, قالىڭدىقتىڭ كويلەگى, سۇندەتتەلگەن بالانىڭ كيىمى… تىزبەلەسەك, ءبىر توي وتكىزۋدىڭ ماشاقاتى تاعى دا ەكى ەسەلەنەنەدى. تويحاناعا س ۇلىكتەي قارا شەتەلدىك كولىكتى الىپ كىرگىزەتىندەر, رولىنە سۇندەتتەلگەن بالاقايدى وتىرعىزىپ, بەسىكتەن بەلى شىقپاعان ۇلعا «مىنە, مىناۋ سەنىڭ ماشينەڭ» دەپ قولىنا كىلت تاپسىراتىندار دا جوق ەمەس. ەسىمى ەلگە ءمالىم انشىلەر, الماتىلىق, استانالىق ايگىلى كينو, تەاتر جۇلدىزدارى اسابالىق ەتۋگە شىمكەنتكە 3 مىڭ دوللاردان جوعارى اقىعا كەلەدى.
ءسىز توي وتكىزەتىن كۇنى ولاردى شاقىرعان وزگە «كليەنتتەر» جوق بولسا, وندا قىزمەت اقىسىنا ۇشاقپەن كەلىپ كەتۋ جولكىرەسىن قوسادى. ايتپاقشى, ەكى جاستىڭ قۋانىشىنا ارنالعان سالتاناتتاردا تويعا دەيىنگى شەرۋ دەگەن بار. پروديۋسەرلىك ورتالىقتاعىلاردىڭ ايتۋىنشا, وعان 400 مىڭ تەڭگەدەي قارجى كەتەدى ەكەن. بۇل قارجى توي كورتەجى مەن تويعا دەيىنگى مەيرامحاناداعى وتىرىسقا جۇمسالادى. ءتىپتى «گۋليانكاعا» 1,5-2 ملن تەڭگە جۇمسايتىن جومارت جاندار دا بار. توي شەرۋىندە قىمبات كورتەجدەردەن باس تارتىپ, تىكۇشاق جالداعان شىمكەنتتىك جاس جۇبايلار قايبىر جولى ەلدى ابدەن شۋلاتقانى بەلگىلى. قىسقاسى, شىمكەنتتە شاماسى كەلگەندەر شاشىلعاندى قالايتىن سەكىلدى.
داراقىلىق, داڭعازالىق جات ادەت ەكەنى, ىسىراپشىلدىققا جول بەرمەۋ ايتۋعا عانا وڭاي بولىپ تۇر. جىلدان-جىلعا ءوز قۋانىشىن وزگەدەن اسىرا تويلاعاندى ادەتكە اينالدىرعاندار ازايماي وتىر. «وزگەگە وتكىزىپ قويعانىمدى قايتارىپ الام» دەگەن توعىشار پيعىلدا توي جاساۋشىلار دا بارشىلىق. وتكىزگەنى مەيلى, ازىن-اۋلاق بەدەلىن پايدالانىپ, «جيناپ» الۋ پيعىلىمەن بۇرىن ارالاسپاعان باسشى اتاۋلىنىڭ ءبىرىن قالدىرماي شاقىراتىندار تابىلۋدا. توي سانى ارتقاسىن, ونىڭ ساپاسى كەميدى.
جاي عانا وتىرىس دەڭگەيىنە قۇلدىرايدى. كەلگەندەردىڭ كوبى «توياناسىن» بەرە قايتۋعا اسىعادى. ء«بىر ايدا وتىز توي, وتىز تويعا قوراداعى وتىز قوي» دەگەن ازىلگە قۇرىلعان ءسوز تىركەستەرى وسىندايدان شىقسا كەرەك. بۇل ماسەلەنى وزگەرتۋگە, توي مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا تىرىسىپ جۇرگەندەر از ەمەس. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, اقساقالدار مەن زيالى قاۋىم ۇنەمى ماسەلە كوتەرىپ, دابىل قاعۋمەن كەلەدى.
بۇل ورايدا توي مادەنيەتى شاقىرۋ قاعازىنان باستالاتىنىن, قوناقتار سانىن مەيلىنشە ازايتۋ قاجەتتىگىن ايتۋشىلار از ەمەس. مىسالى, «تويعا شاقىرۋ مىندەت, كەشىكپەي كەلۋ ىزەت» دەگەن جازۋدىڭ ءوزى تويدىڭ ۋاقتىلى باستالۋىنا وڭ اسەرىن تيگىزەرى انىق. سونداي-اق توي بارىسىندا جۇرت ورتاعا توپىرلاپ شىعىپ, اعىل-تەگىل تىلەك ايتپاي, ءبارى وتىرعان ورىندارىندا تىلەكتەرىن اق قاعازعا جازىپ بەرگەنىن ءجون سانايتىندار جەتەرلىك. قوناق كەشىكپەي كەلۋ ارقىلى دا توي ەگەسىنە دەگەن قۇرمەتىن بىلدىرەدى. الايدا, وڭتۇستىكتە بۇل جاعى دا اقساپ تۇر. ازاماتتاردىڭ تويعا دەگەن «تالپىنىسىن» جاقسى تۇسىنەتىن تويحانالاردىڭ قوجايىندارى دا ءتۇرلى قىزمەتتەر ۇسىنىپ, قۇراق ۇشادى.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, شىمكەنتتە تويحانا سالۋ تابىستى بيزنەس بولىپ تۇر. كاسىپكەرلەر مۇنى سۇرانىستىڭ كوپتىگىمەن بايلانىستىرادى. الايدا سول كوپتەگەن تويحانالاردان تۇسكەن سالىق ماردىمسىز. بۇل ارادا كاسىپكەرلەردىڭ كىرىس پەن شىعىسىن اشىق كورسەتپەيتىنى انىق. ايتالىق ۇلكەن تويلاردا ءبىر كۇندە 40-50 داياشى ەلگە قىزمەت كورسەتسە, ونىڭ 4-5-ەۋى عانا قۇجات ارقىلى جۇمىسقا الىناتىنىن, تەك سولارعا سالىق ەسەپتەلىنەتىنىن قۇزىرلى مەكەمەلەر قانشا ايتقانىمەن قۇلاق اسقان كاسىپكەر جوقتىڭ قاسى.
ءيا, كوپ قازاق تويدى قارىزعا وتكىزەتىنى, سول قارىزدىڭ سوڭى قايعى-مۇڭ, پۇشايمان بولىپ, بارماق تىستەۋگە ۇلاساتىنى جاسىرىن ەمەس. وكىنىشكە قاراي, جاڭا ءومىر باستاعان جاس جۇبايلاردىڭ قادامى قارىزعا تولىپ, جاس وتاۋدىڭ قارىزبەن تىگىلەتىنى كوپشىلىككە وي سالماي تۇر!؟ داراقىلىقپەن مالىن, قاراجاتىن جۇمساۋدا ىسىراپشىلىققا جول بەرۋ تىيىلار ەمەس. ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا وسى ماسەلەگە دە قاتىستى جانە سانانى سىلكىندىرەر ماڭىزدى وي ايتىلدى.
«قانىمىزعا سىڭگەن كوپتەگەن داعدىلار مەن تاپتاۋرىن بولعان قاساڭ قاعيدالاردى وزگەرت¬پەيىنشە, ءبىزدىڭ تولىققاندى جاڭعى-رۋىمىز مۇمكىن ەمەس» ەكەنىن ايتقان ەلباسى وزگەرۋدىڭ ناقتى جولدارىن دا اتاپ كورسەتتى. «پراگماتيزم – ءوزىڭنىڭ ۇلتتىق جانە جەكە بايلىعىڭدى ناقتى ءبىلۋ, ونى ۇنەمدى پايدالانىپ, سوعان سايكەس بولاشاعىڭدى جوسپارلاي الۋ, ىسىراپشىلدىق پەن استامشىلىققا, داڭعويلىق پەن كەردەڭدىككە جول بەرمەۋ دەگەن ءسوز. قازىرگى قوعامدا شىنايى مادەنيەتتىڭ بەلگىسى – ورىنسىز ءسان-سالتانات ەمەس. كەرىسىنشە, ۇستامدىلىق, قاناعاتشىلدىق پەن قاراپايىمدىق, ۇنەمشىلدىك پەن ورىندى پايدالانۋ كورگەندىلىكتى كورسەتەدى», دەلىنگەن ەلباسى ماقالاسىندا. قۋانىشىن ءبولىسىپ, توي جاساعىسى كەلەتىندەر عانا ەمەس, تويحانا يەلەرىنىڭ دە پراگماتيزمنىڭ ءمان-ماڭىزىنا تەرەڭ بويلاپ, جادىندا ساقتاعانىن قالار ەدىك.
ايتپەسە قانداي دا ءبىر توي-تومالاق, ءىس-شارا وتكىزگەندە ماتەريالدىق جاعدايىنا قاراماستان بارىنشا شاشىلۋ, اس تا توك ىسىراپشىلدىققا جول بەرۋ قوعامدا ازايماي وتىر. داۋلەتى اسقان جاندار بىرنەشە ميلليوندارىن سارپ ەتىپ, شەتەلدەردەن ءانشى, ءبيشى شاقىرتىپ ۇلان-اسىر توي جاسايدى. ال جاعدايى تومەن جاندار قاتارىنان قالماۋدى, جالعان نامىستى جەلەۋ ەتىپ بانكتەردەن جوعارى پايىزدىق نەسيە الىپ, توي جاساۋ ادەتكە اينالعانداي. مۇنىڭ ءوزى ىسىراپشىلدىق. تويعا تىيىم سالۋ نەمەسە شەكتەۋ قويۋدى قالاپ وتىرعان جوقپىز, ايتسە دە استامشىلىققا توسقاۋىل بولاتىن بارلىق امالدى قولدايتىنىمىز ايان.
عالىمجان ەلشىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
