مىنە, وسىعان وراي پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا ءۇشىنشى جاڭعىرۋ جونىندە جاريا ەتتى. ال ونىڭ نەگىزى تسيفرلاندىرۋ ماسەلەسى بولدى. ويتكەنى بۇگىندە تسيفرلاندىرۋ ءىسى قاي ەلدىڭ بولسىن باسەكەگە قابىلەتتىگىن, سونداي-اق حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىراتىنى بەلگىلى بولىپ وتىر. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە تسيفرلاندىرۋدىڭ جەكەلەگەن باعىتتارىنا وكىلەتتى ورگاندار مەن كاسىپورىنداردىڭ, ۇيىمداردىڭ ەرەكشە ءمان بەرۋى مەن ولاردىڭ بۇل سالادا ءوزارا ءىس-قيمىلىن جولعا قويۋىنىڭ ماڭىزدىلىعى ايقىندالا ءتۇستى.
وسى ورايدا تسيفرلاندىرۋ ءۇردىسى سوت جۇيەسى مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا بىردەن قولداۋ تاپتى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ويتكەنى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا بۇل جۇمىس, نەگىزىنەن, باستالىپ تا كەتكەن بولاتىن. ماسەلەن, باس پروكۋراتۋرا زامان تالابىنا ساي تسيفرلاندىرۋ ءىسىن ودان ءارى ساتىمەن جالعاستىرىپ, ەندى اكىمشىلىك ىستەردى وسىنداي ۇردىسكە كوشىرۋدى قولعا الدى.
سوت جۇيەسى مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ءۇشىن تسيفرلاندىرۋ بارىسى ونىڭ جان-جاقتى تيىمدىلىگىمەن, ارتىقشىلىعىمەن ماڭىزدى بولىپ وتىر. ماسەلەن, جىل سايىن وسى سالاعا قاتىستى ەلىمىزدەگى 64 ورگان 4 ملن اكىمشىلىك ماتەريالدار تولتىرۋمەن اينالىسادى ەكەن. ال ودان كەيىن قاعاز جۇزىندەگى ول حاتتامالار مەن قاۋلىلاردى ەسەپكە قويىپ, باقىلاۋعا الۋ ءۇشىن ولار مالىمەتتەر بازاسىنا ەنگىزىلەدى. سوندا بايقاساڭىز, اكىمشىلىك پروتسەسكە ءىس جۇزىندە ەلىمىزدىڭ ءاربىر كامەلەتكە تولعان ازاماتتارى تۇگەل تارتىلادى.
مۇنداي وراسان كوپ قۇجاتتار تاسقىنىنىڭ اراسىندا كەيبىر ىستەردىڭ جوعالىپ تا قالاتىنى جاسىرىن ەمەس. ءتىپتى مۇنداي قۇجاتتاردى كۇندەلىكتى تولتىرۋ اعىمىنا ىلەسە الماعان كەيبىر شەنەۋنىكتەردىڭ كوزبوياۋشىلىققا سالىنىپ, قوسىپ جازۋعا دا بارىپ جاتاتىنى شىندىق. كەڭسەلەردەگى سەيف تولعان قاعاز. ولارعا ۆەدومستۆولىق تولىق باقىلاۋ ءتىپتى مۇمكىن ەمەس.
ال بارىنەن بۇرىن, كەيبىرەۋلەردىڭ وزىنە سالىنعان ايىپپۇلدان ءتىپتى حابارى دا جوق بولىپ شىعادى. ايىپپۇلدى تولەگەندەرى بولسا, ول مالىمەت-
تەردى الدىرىپ تاستاۋ ءۇشىن تۇبىرتەكتەرىن ۇستاپ جۇگىرىپ جۇرگەنى. كەيدە ايىپپۇل تولەگەننىڭ وزىندە دە سوت ورىنداۋشىلار ونى بىلمەي قالىپ, تاعى تولەۋگە ماجبۇرلەيتىنى دە بار. مۇنداي جاعدايدا پروكۋرورلار ءىستىڭ ءبارىن بىردەن ءمۇلت جىبەرمەي قاداعالاپ وتىرۋى ءتىپتى مۇمكىن ەمەس. سول ۇيمە-جۇيمە قاعازداردىڭ ارتىندا شەنەۋنىكتەردىڭ ولقىلىقتارى مەن بويكۇيەزدىكتەرىنىڭ قۇلاعى قىلتيىپ تۇراتىنى دا راس. مىنە, وسىلاردىڭ سالدارىنان ءتۇرلى زاڭسىزدىقتار, سەبەپسىز سالدارلار مەن جاۋاپسىزدىقتار كورىنىس بەرىپ, ولار اقىر سوڭىنان ازاماتتار قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋىنا سوقتىرىپ جاتادى.
وسىلاردىڭ ءبارىن سالماقتاپ, سارالاي كەلە مۇنداي كورىنىستەردەن ارىلۋ ءۇشىن باس پروكۋراتۋرا بۇل اسا ءتۇيىندى ماسەلەنى ەلباسى العا قويىپ وتىرعان بۇگىنگى وزىق تەحنولوگيالار كومەگىمەن شەشۋگە كىرىستى. «اكىمشىلىك ءوندىرىستىڭ بىرىڭعاي ءتىزىلىمى» دەپ اتالاتىن بۇل جوبا بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار ءۇشىن ەتالوندى بازا بولىپ تابىلماق.
ال ونىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن ارتىقشىلىقتارى قانداي؟ بىرىنشىدەن, ەندى بۇرىنعىداي قاعاز ەمەس, ەلەكتروندى حاتتامالار مەن قاۋلىلار تولتىرىلاتىن بولادى. وسىنداي ادىسپەن تولتىرىلعان مالىمەتتەر ورتالىقتاندىرىلعان بازاعا بىردەن كەلىپ تۇسەدى. مۇنىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى سول, ەندى ولاردى تولتىراتىن ادامنىڭ كەزدەيسوق ياكي ادەيى جاڭىلىسۋىنا مۇلدە جول جوق. تۋراسىن ايتقاندا, بۇل جۇيە باسقا كولەمدە ايىپپۇل سالۋعا نەمەسە زاڭسىز جازا قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى.
بۇل رەتتە ايىپپۇلداردىڭ ورىندالۋى دا تولىق اۆتوماتتاندىرىلعانىن ەسكەرگەن ءجون. ياعني, ازاماتتىڭ ايىپپۇلدى تولەگەنىن دالەلدەۋ ءۇشىن تۇبىرتەكتى ءتيىستى مەكەمەگە اكەلىپ كورسەتۋدىڭ قاجەتى جوق. ول تولەم ەتالوندىق بازادا اۆتوماتتى تۇردە كورىنەتىن بولادى. بۇل جۇيەنىڭ جەتىلدىرىلگەنى سونداي, ەرىكتى تۇردە تولەنبەگەن اكىمشىلىك ايىپپۇل ماجبۇرلەپ ورىنداتىلۋ ءۇشىن اۆتوماتتى تۇردە قايتالاناتىن بولادى. مىسالى, بۇل ماسەلە تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن جول ەرەجەسىنە قاتىستى جايدى الايىق. ويتكەنى وسى جول ەرەجەسىن جۇرگىزۋشى نە جاياۋ جۇرگىنشىلەر ءجيى بۇزاتىنى انىق. سوعان وراي پروكۋراتۋرا جول قوزعالىسى ەرەجەسىن بۇزعانى ءۇشىن تولتىرىلاتىن ەلەكتروندى حاتتامالاردىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسىنىڭ قاناتقاقتى جوباسىن قولعا الدى.
وسى ماقساتتا باس پروكۋراتۋرا ىشكى ىستەر ورگاندارىمەن بىرلەسىپ, جول-پاترۋلدىك پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ءموبيلدى قۇرىلعىلارمەن ەلەكتروندى حاتتامالاردى تولتىرۋ ءۇشىن وعان جاڭا قوسىمشالار ەنگىزدى.
بۇل جوبانى جەدەل جۇزەگە اسىرۋ جولىندا بۇگىنگى كۇنى استانا قالاسىنىڭ 50 ەكيپاجى ءتيىستى پلانشەتتەرمەن جاراقتاندىرىلىپ, ولار وسى جىلدىڭ 17 شىلدەسىنەن باستاپ ەلەكتروندى حاتتامالار تولتىرۋعا كىرىسىپ تە كەتتى. استانا قالاسىنىڭ جول ساقشىلارى قازىردىڭ وزىندە 5,5 مىڭ وسىنداي ەلەكتروندى حاتتامالار تولتىرعانىن ستاتيستيكا كورسەتىپ وتىر.
ەگەر بۇرىن جول-پاترۋلدىك پوليتسيا قىزمەتكەرى وسىنداي حاتتاما تولتىرۋ ءۇشىن 15-20 مينۋت ۋاقىت جىبەرەتىن بولسا, قازىر بۇعان نەبارى 5 مينۋتتاي عانا ۋاقىت كەتەدى. ول ءۇشىن جاڭا قۇرىلعىعا ازاماتتىڭ جەكە سالىق يندەكسىن ەنگىزسە بولدى, ونىڭ اتى-ءجونى, تۋعان جىلى, مەكەنجايى مەن جەكە باسىن كۋالاندىراتىن قۇجاتتارى, جۇرگىزۋشى كۋالىگىنىڭ, ساقتاندىرۋ ءپوليسىنىڭ مالىمەتتەرى ءتىزىلىپ شىعا كەلەدى. ال اۆتوموبيل ءنومىرى بويىنشا VIN-كودى انىقتالىپ, ونىڭ تەحنيكالىق بايقاۋدان وتكەندىگى مەن جالپى باسقا زاڭ بۇزۋشىلىققا قاتىسى بار-جوعى بىردەن بەلگىلى بولادى. سول سيياقتى قۇقىق بۇزۋشىنىڭ بۇرىن بولعان قىلمىستارعا قاتىستىلىعى مەن ىزدەۋدە بار-جوعى دا تەكسەرىستەن وتەدى.
وسىنداي ادىسپەن تولتىرىلعان حاتتاما ينسپەكتوردىڭ ەلەكتروندى قولتاڭباسىمەن كۋالاندىرىلىپ, ول ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە ەلەكتروندى بازاعا تۇسەدى. ال قۇقىق بۇزۋشى بولسا, حاتتامانى پلانشەتتەگى ستيلۋستىڭ كومەگى ارقىلى وقىپ, ابدەن تانىسىپ بارىپ, قول قويادى. ونىڭ ۇستىنە وعان حاتتامانىڭ قاعاز تۇرىندەگى نۇسقاسى بەرىلىپ, وعان قولى قويىلىپ, ەكىنشى نۇسقاسى ينسپەكتوردا قالادى. ال ەلەكتروندى حاتتاما قۇقىق بۇزۋشىنىڭ ەلەكتروندى پوشتاسىنا جىبەرىلەدى نەمەسە ۇيالى تەلەفونىنا حاتتاما تولتىرىلعانى جونىندە سمس حابارلاما تۇسەدى. قۇقىق بۇزۋشىنىڭ قولىندا سمارتفون نەمەسە ايفون بولسا, ول بىردەن حاتتامانىڭ تولىق ءتۇرىن كورەدى. سونداي-اق ەلەكتروندى حاتتامانىڭ كوشىرمەسىن باس پروكۋراتۋرانىڭ اقپاراتتىق سەرۆيسىنەن, ياعني http://qamqor.gov.kz ادرەسى بويىنشا دا تاۋىپ, قاعاز تۇرىندە شىعارىپ الۋعا تولىق مۇمكىندىك بار.
ەلەكتروندى تاسىلمەن راسىمدەلگەن ايىپپۇلدى تولەۋ دە وڭاي. ۋاقىت المايدى. ايىپپۇل تولەۋگە تارتىلعان كەز كەلگەن قۇقىق بۇزۋشى ايىپپ ۇلىن pos-تەرمينال ارقىلى سول جەردە-اق, ياعني قۇقىق بۇزعان جەرىندە نەمەسە ەلەكتروندى تولەممەن, ياعني ەكىنشى دەڭگەيدەگى كەز كەلگەن بانكتە تولەي الادى. مۇنى ءوز قالاۋى بىلەدى. ايىپپۇلدى تولەگەن سوڭ ونىڭ تۇبىرتەگىن مەملەكەتتىك ورگاندارعا اپارۋدىڭ قاجەتى جوق, ويتكەنى اكىمشىلىك ايىپپۇلدىڭ تولەنگەنى تۋرالى دەرەك بازاعا اۆتوماتتى تۇردە تۇسەدى. تولەم تۋرالى دەرەك بازاعا سول مەزەتتە كەلىپ تۇسەتىن بولعاندىقتان ايىپپۇل دا اۆتوماتتى تۇردە دەرەۋ جويىلادى. دەمەك, ول ادامعا جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ەندى سوت ورىنداۋشىدان دا الاڭداۋدىڭ نەگىزى جوق.
دەمەك, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا ساي ەنگىزىلگەن تسيفرلى تەحنولوگيانىڭ ەلەكتروندى حاتتاما تولتىرۋ بارىسىندا ازاماتتار ءۇشىن دە, مەملەكەت ءۇشىن دە پايداسى اسا زور دەيمىز. ال «اكىمشىلىك ءوندىرىستىڭ بىرىڭعاي ءتىزىلىمى» وتكەن قىركۇيەك ايىندا مەملەكەت باسشىسىنا كورسەتىلگەن بولاتىن. وسى ورايدا ءبىز اڭگىمەلەسكەن باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى باعلان بەكباۋوۆ: «ەلىمىزدە اكىمشىلىك ءوندىرىستى تسيفرلاندىرۋ ءىسى جۇزەگە اسىرىلدى دەپ ايتۋىمىزعا تولىق نەگىز بار», دەيدى.
بۇدان بۇرىنىراق ەلىمىزدىڭ ەلەكتروندى جۇيەسىنە ارىز تۇسكەن ساتتەن باستاپ سوتقا دەيىنگى پروتسەستىڭ ءبارىن قامتيتىن «سوتقا دەيىنگى تەرگەۋدىڭ بىرىڭعاي ءتىزىلىمى» ەنگىزىلگەنى تۋرالى دا ايتقان بولاتىنبىز. بۇل جۇيە بارىسى دا كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ وتىرعان كورىنەدى.
الەكساندر تاسبولات,
«ەگەمەن قازاقستان»
