قارا ولەڭنىڭ قاراپايىم قالىبىمەن-اق قاسيەتتى قالامنىڭ قۋاتىن تانىتقان سابىرحان اسانوۆ كوزى ءتىرى بولسا بيىل سەكسەنگە كەلەر ەدى. اجال اقىندى ءپاني دۇنيەدەن اكەتسە دە, ونىڭ ولەڭىن, ونىڭ الەمىن حالقىنان مۇلدە الىستاتا العان جوق. بايا-شايا تىرشىلىكتىڭ باتپاعىنا باتپاي, بار ءومىرىن رۋحاني الەمگە باعىشتاعان ول جۇرەك قىلىن شەرتەتىن نازىك ليريكادان ادەمى ءيىرىم تاپتى. كازگۋ-ءدىڭ زاڭ فاكۋلتەتىندە وقىپ جۇرگەن جەرىنەن وقۋىن تاستاپ, جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنە اۋىسۋى سول كەزدەگى ورىمدەي جاستىڭ ادەبيەت الەمىنە دەگەن ىڭكارلىگىن تانىتسا كەرەك.
اسقاق ارمان اقىندى الداماپتى. قازاق باسپاسوزىنە قالتقىسىز قىزمەت ەتە ءجۇرىپ, ولەڭىنەن ءبىر ءسات قول ۇزبەگەن ونەر يەسى جىر وزەگىن الدەكىمدەردەي عارىشتان دا, الىستان دا ىزدەمەپتى. كوزبەن كورگەنى مەن كوڭىلگە تۇيگەنىن ءومىردىڭ وزىندەي قاراپايىم كۇيدە قاعازعا تۇسىرگەن. بىراق سول قاراپايىمدىلىقتىڭ استارىندا بىلايعى پەندەگە بايقالا بەرمەيتىن ادەمى ءۇن مەن نازىك سىر جاتىر. اقىننىڭ «تاۋلار الىستان كورىنەدى» اتتى تۇڭعىش جىر جيناعىنا ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «ادەبيەتىمىزگە ۇلكەن ليريك كەلدى» دەپ باتا بەرۋى ماحامبەت پەن ابايدان جالعاسقان قازاق جىر كەرۋەنىنە سابىرحان اسانوۆتىڭ اداسىپ قوسىلماعانىن ايشىقتايدى. قاسيەتتى قارا ولەڭنىڭ كيەسىن كەتىرمەۋ, تۇنىعىن لايلاماۋ اقىن ءۇشىن قۇرانداي قاستەرلى ۇعىم بولسا, قۇلاي سۇيگەن ولەڭىن قۇنداقتاعى سابيدەي وبەكتەپ, سۇيگەن جارىنداي قۇرمەتتەگەن اقىن ولەڭىن ومىرىنە اينالدىردى. مۇقاعالي سابىرحانعا دەگەن ولەڭىندە:
قىزىلقۇمدا ءىزىمىز قالار ما ەكەن,
ىزدەگەن جان بىزدەردى تابار ما ەكەن؟
اداسارمىز, اداسساق, قاراماي-اق,
كەل ەكەۋمىز كەزەيىك جالاڭ اياق.
اۋەستەمەي الدەكىم سالعان ءىزدى,
وزىمىزشە سىزايىق تاڭبامىزدى.
تەك ءىزىمىز...
ءىزىمىز وشپەسە ەكەن,
قۇيىن تۇرىپ, قۇم باسىپ كوشپەسە ەكەن – دەپ تەبىرەنۋى تەگىن ەمەس. اعالى-ءىنىلى بولىپ تابىسقان قوس اقىننىڭ قىزىلقۇم باۋرايىندا قۇشاقتاسىپ جاتىپ بولاشاققا مۇڭ شاققانى بىزگە جەتكەن ەستەلىكتەردە سايراپ جاتىر. كەيىن اعاسى باقيلىق بولعاندا مۇقاعاليعا مۇڭ شاعا وتىرىپ سابىرحان اقىن:
قۇمعا كەتەم, مۇقا, مەن
قۇمعا كەتەم,
قۇم مەن ءۇشىن جاپ-جايلى
قۇنداق ەكەن.
وسى جولى مەن, ءسىرا, جالعىز
كەتەم...
قۇم عانا ەمەس, بار ءومىر جۇمباق ەكەن! – دەپ ءساۋىر اسپانىنداي استاڭ-كەستەڭ تىرلىكتەن تۇڭىلگەندە جان دۇنيەسىن جايىپ سالاتىن جۇماق مەكەن جەرۇيىعى قىزىلقۇمىن قۇشىرلانا قۇشقىسى كەلەدى. تەرەڭ تەڭىزدەي تەبىرەنىپ وتكەن تولاعاي تۇلعا توسىن سىيى كوپ تىرلىكتىڭ جۇمباعىن تەرەڭنەن ىزدەيدى. ادام تابيعاتىنىڭ سان الۋان مىنەزدەرىن, كوڭىلدىڭ سان تاراۋ ىرعاقتارىن تامىرشىداي تاپ باسادى. تاڭىردەن تالەيىنە بۇيىرعان تالانتىنىڭ قۋاتىنا سەنەدى جانە سەندىرەدى.
بىلەم, بىلەم ءوز باعامدى
بىلەم مەن,
ءباز بىرەۋلەر باسسا دا اياق
كىلەمگە.
بەر سىيىمدى تيەسىلى ماعان
دەپ,
ەمەسپىن تەك ءجوندى-ءجونسىز
تىلەنگەن.
كوكىرەكتە كوپ قازىنام
ىرعالىپ,
ءجۇرىپ كەلەم, ءجۇرىپ كەلەم
ءبىر قالىپ.
ءجۇرىپ كەلەم ءبىر ولەڭدى
بەتكە الىپ,
باسقاسىنان جاتسام-داعى قۇر
قالىپ.
ءيا, بۇل – اقىننىڭ ەشقانداي بۇكپەسىز دە بوياماسىز ادال سىرى. كوڭىل تەرەزەسىنىڭ اينەگىنەن كورىنگەن ازاماتتىق بولمىسى.
جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ: «سابىرحان جايلى بىرەر ءسوز» دەيتىن ماقالاسىندا «ول – بۇگىنگى تاڭدا ەڭ ىزدەنگىش اقىندارىمىزدىڭ ءبىرى. فورما, ءتۇر, مازمۇن جاعىنان دا كوپ ىزدەنىپ جۇرگەن اقىن. ولەڭدەرىندە ىلعي دا دەرلىك, الدەنەندەي ءبىر تىڭ جايتتى, بۇرىن ءوزى دە, وزگە دە كورە قويماعان قالتارىس سىرلاردى اشۋعا تىرىسىپ وتىرادى» دەيدى. بۇل سوناۋ ادەبيەتتىڭ ءداۋىرى دۇركىرەپ تۇرعان جەتپىسىنشى جىلدارى جارىق كورگەن ماقالا.
جوعارىداعى جولدار قازاق پوەزياسىنىڭ نە ءبىر جۇيرىكتەرى شارىقتاپ تۇرعان شاقتا سابىرحان اقىننىڭ قارا ولەڭنىڭ قاراگەرىن كىسىنەتىپ الاماننىڭ الدىڭعى ساپىندا جۇرگەنىن انىق اڭعارتادى. ول جايلى جازىلعان ەستەلىكتەردە زامانداستارى ونىڭ ازاماتتىق بولمىسى مەن اقىندىق قۋاتىن جوعارى باعالايدى. اقىننىڭ قالامداس ءىنىسى قۇلبەك ەرگوبەك ءبىر ەستەلىگىندە: «سابىرحان ەڭسەگەي بويلى, ءتۇر كەلبەتى اۆاردىڭ ۇلى اقىنى راسۋل عامزاتوۆتان اۋمايتىن ءوڭدى جىگىت بولعان. راسۋل عامزاتوۆپەن اعالى-ءىنىلى بولىپ تابىسقان ادام.
ادەبيەتكە كەلگەن تولقىن-تولقىندى بەلگىلى ءبىر تەندەنتسيا انىقتايدى. بۇل كەزەڭ ماسكەۋدە اندرەي ۆوزنەسەنسكي, روبەرت روجدەستۆەنسكي, ەۆگەني ەۆتۋشەنكونىڭ جارق ەتىپ شىققان كەزدەرى بولاتىن. ول ءبىر جىلىمىق كەز ەدى. ولار ماسكەۋدى دۇرىلدەتىپ جاتقان كەزدە, سولاردىڭ ىقپالىمەن ۇلت ادەبيەتتەرى ەرەكشە وياندى. سول ويانعان تۇلعانىڭ ءبىرى سابىرحان اسانوۆ ەدى. سابىرحان اسانوۆ بىرىنشىدەن سۋرەتكەر اقىن, ەكىنشىدەن ادامنىڭ جۇرەگىنىڭ قىلىن شەرتەتىن جۇقا-جۇمساق ليريك اقىن. وسى ەكى قاسيەت ونىڭ پوەزياسىنان ەرەكشە كورىنىپ تۇردى. ول ولەڭگە ەشۋاقىتتا وپاسىزدىق جاساعان جوق» دەپ ەسكە الادى.
تاۋ وزەنىندەي تۇنىق ليريكا اسەم سازبەن جىمداسقاندا, ەگىز قوزىداي جامىراسىپ-جارىسىپ, ساعىنىش سەزىمدەرىن شىمشىلايتىن, كەيدە جانىڭا شۋاق قۇياتىن اندەرگە اينالدى. اقىننىڭ جۇزدەن استام جىرى انگە ۇلاسىپ ءان ايدىنىندا اققۋداي قالىقتاپ تىڭدارمان جۇرەگىنە ۇيا سالدى. اسىرەسە, ومىردە ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي بولعان شامشىمەن شىعارماشىلىق تىعىز بايلانىسى سابىرحان اقىنعا قانات ءبىتىردى.
اقىن ءوزىنىڭ ءبىر سوزىندە: ء«شامشىنىڭ جيىرمادان استام سازىنا ولەڭ جازدىم. ءشامشىنىڭ انىنە ءسوز جازۋ كەز كەلگەن اقىننىڭ, ءاربىر دارىن يەسىنىڭ ارمانى. مەنىڭ جازعاندارىم دىتتەگەن جەرىنەن شىقتى ما, شىقپادى ما بىلمەيمىن. بىراق ءالىمنىڭ كەلگەنىنشە شاكەڭنىڭ اندەرىنە قولعابىس جاساۋعا, سول تۋىندىلاردىڭ ءبىر قاناتى شاكەڭنىڭ ءانى بولسا, ەكىنشى قاناتى مەنىڭ جىرىم بولۋعا كوپ ەڭبەكتەندىم», دەپتى. تەرەڭ ىزدەنىستەن تۋعان تۋىندىلار تاسادا قالعان جوق, قانشا ۋاقىت وتسە دە سول باياعىسىنشا تىڭدارمانىن تەربەتىپ كەلەدى. ءشامشىنىڭ انىنە ۇلاسقان «تەرىسكەيدى», بۇكىل دالانىڭ دارحاندىعىن تانىتقان «وتىرارداعى تويدى» بىلمەيتىن, شىرقامايتىن قازاق جوق. ونىڭ قالامىنان مارجان بولىپ توگىلگەن «ساعىنىشىم مەنىڭ», «دۇنگەن قىزى», «جاقسىگۇل», «كوككولدەگى كەشتەر-اي» ولەڭدەرى ولمەگەن جۇرەكتى سەلت ەتكىزبەۋى مۇمكىن ەمەس.
ءبىز اقىن جايلى ايتقاندا, ونىڭ تاعدىرىن ەمەس, ولەڭىن, ءومىرىن ەمەس, ونەرىن ايتۋىمىز كەرەك. ويتكەنى اقىننىڭ ولەڭى – ونىڭ تاعدىرى. تاعدىرى عانا ەمەس بۇكىل جان دۇنيەسىنىڭ بۇلقىنىسى, جۇرەك سوعىسى, ىشكى ارپالىسى. تولەگەنشە تولعاساق, اقىن بولۋ – ء«اربىر سىزداعان جارانىڭ اۋزىندا بولۋ» بۇكىل ادامزاتتىڭ مۇڭىن, قايعىسى مەن قۋانىشىن جۇرەك سۇزگىسىنەن وتكىزۋ. مۇقاعاليشا ايتساق «قارا تاستان دا مەيىرىم كۇتەتىن» ەڭ جانى نازىك جاراتىلىس. كۇيكى تىرلىكتىڭ كۇيبەڭىنە ەرىپ كىرشىكسىز جۇرەكتى كىرلەتىپ الۋ اقىن ءۇشىن اۋىر ازاپ. ال ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز مي قابىعىن كەمىرگەن اۋىر ويلاردان ارىلىپ دۇنيەگە وتكىر كوزبەن قارايدى. قاتال كۇندەردىڭ قاقىراعان ايازى جانىن قارىعاندا جان سىرىن ولەڭگە جايىپ سالادى. اعىنان جارىلادى. ال بىردە ارۋ قىزدىڭ ورىلگەن بۇرىمىن, الماتىنىڭ اسەم كوكتەمىن دە كوكىرەگىن كەرنەگەن سيقىرلى ۇنگە قوسىپ قاز-قالپىندا كوز الدىڭا اكەلەدى.
اقىن ولەڭدەرىنىڭ ەڭ العاشقى تىڭداۋشىسى بولعان شولپان اسانوۆا ءوزىنىڭ ءبىر ەستەلىگىندە: «سابىرحان جاقسى اقىن عانا ەمەس, جاقسى جار, تاماشا اكە بولدى. بالالارىن جانىنان دا جاقسى كورەتىن. «بۇل ومىردە نە بولسا دا بالالارىمنان ساداعا كەتسىن, ولاردىڭ كوز جاسىن كورۋ مەن ءۇشىن وتە اۋىر, سەن سونى ءبىل» دەگەنى ءالى كوز الدىمدا. مىنەزى جىبەكتەي جۇمساق, جانى نازىك جان ەدى. داۋىسىن باسەڭدەتىپ سويلەيتىن, اقىرىن جۇرەتىن. جان بىتكەندى وزىندەي كورەتىن اق جارقىن ازامات بولاتىن», دەپ ەسكە الادى. اقىن جۇدىرىقتاي جۇرەگىنە شوق تۇسىرگەن شولپانىن شوق جۇلدىزىنداي بيىك قويدى. كوزى تىرىسىندە جارىق كورگەن ءبىر كىتابىن «شولپان» دەپ اتاپ, جارىنا جازعان جان تەبىرەنتەر جىرلارىمەن شىنايى ماحابباتتىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. وعان ارناعان ءبىر جىرىندا:
مەن ءوزىڭدى گۇلگە نازىك
تەڭەدىم,
ەسەيسەم دە سول ويدا ءالى
كەلەمىن.
بۇل ادامدار ۇمىتشاق قوي
سەن جايلى,
اي مەن كۇنگە ايتىپ كەتسەم دەپ ەدىم» دەپ تەبىرەنەدى.
بۇكىل الەمدى قۇشاعىنا سىيدىرا الاتىن اقىن عانا اي مەن كۇنگە مۇنداي امانات ارتا الادى. اق پەن قارا الماسقان الاساپىران تىرلىكتە ادامدىقتان اينىماي, ار الدىندا, بولاشاقتىڭ الدىندا ايتارىن اعىنان جارىلىپ اقتارىپ كەتكەن اقىن اقيقاتتى حالقىنا قالتقىسىز جەتكىزە الدى. ولەڭدەرى پوەزيانىڭ قازىعىنا بايلاندى, قازاق ادەبيەتىنىڭ قايماعىنا اينالدى. ەڭسەگەي تۇلعا قازاق ءباسپاسوزىنىڭ قاسيەتتى قارا شاڭىراعى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە دە ەلەۋلى ەڭبەك ەتتى. جۋرناليستىك جولدا تالاي تاعدىرعا اراشا بولدى. سەزىم جاڭبىرىن سىركىرەتكەن سىرلى ولەڭى ساعىنىش سەزىمدەرىن سەلت ەتكىزەدى. ونى ۇلى ۋاقىت دالەلدەدى. تۋعان ەلىندە ەڭسەلى ەسكەرتكىشى بوي كوتەردى, مەكتەپ پەن كوشە اتتارى بەرىلدى.
ساپار شەگىپ ساۋلە اسقان
ىزبەنەن,
ەتپەسپىن-اۋ قىستى دا ەلەڭ,
كۇزدى ەلەڭ.
جىپىرلاعان جۇلدىزداردىڭ
ىشىنەن,
ءتىنتىپ ءجۇرىپ تاپسىن مەنى
ىزدەگەن.
اقىن كەيىنگىگە اماناتىنداي بولعان وسى ولەڭ جولدارىندا مەنى وقىڭدار دەپ بايبالام سالمايدى, كوكىرەگىندە ساۋلەسى بار جاندارعا مەنى جازعانىمنان تانىڭدار دەيدى. قازاق جىر كوگىندەگى كوپ جۇلدىزدىڭ ىشىندە اناۋ ءبىر جۇلدىزدىڭ شوقتىعى بيىك, جارىعى ساۋلەلى. ول – سابىرحان اسانوۆتىڭ جۇلدىزى.
ارمان وكتيابر,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
