سويتسە دە باعالاۋ مەن تانۋ ۇدەرىسىنىڭ ۇستانىم ادىلەتىن ويلاپ قاراعان كەزدە – ەكىگە جارىلعان اڭگىمەلەردىڭ قۇلا تاسقىن ەكپىنى باعىتتى مۇلدە باسقا جاققا الىپ جونەلەتىن باس اساۋلىقتى بىردەن توقتاتۋ رۋحاني تاجىريبەسى تولىسقان ادامنىڭ وزىنە وڭاي سوقپايدى.
شىرىق بۇزباس شىمىرلاعان تۇنىق احۋال ۇستىندە قازاق اقساقالدارىنىڭ كوكەيگە قونىمدى سان قاتپارلى شەجىرەلى اڭگىمەلەرى ۇلت بولمىسىنا سابىر سىيلاعانى سونشا – ۇستەمدىككە قارسى باس كوتەرۋلەر بايانىنىڭ وزىنەن كوكىرەك كەرنەگەن وشپەندىلىك قىسىمىنىڭ جوقتىعىنا كەيدە قايران قالا ويلاناسىڭ. كەڭەس وداعىنىڭ كوپ ۇلتتى اسكەر قۇرامى البەتتە ۇلى حالىق وكىلدەرىنىڭ سەركەلەرى; وكتەم سويلەپ وكىرەك قاعاتىنى مەن «سىنوك» دەپ قويىپ مادەنيەتتى جۇمسايتىن سىپايىسىنان – ءوز قاعاناعىن جارىپ شىققانداردى كوزبە-كوز تۇرىپ ايرىقشا كوستەڭدەتەتىپ, وزگەلەردى كورنەۋ مىسە تۇتپاي كەم سانايتىن تاكاپپار پيعىل يەلەرىنە دەيىن نەشە قيلى بەينەلەر قاسىم اقىن ايتقانداي «ەلەستەپ وتەدى الدىڭنان». مىنە, سول ۋاقىتتاردا جەتەكشى سالا وفيتسەرىنىڭ قاتارىنا كىرە قويمايتىن قاراپايىم ورىس ادامىنىڭ اسكەري ويىندار جاتتىعۋىنىڭ ساپارى ۇستىندە ايتقان اڭگىمەسى قىرىق جىلدان استام ۋاقىت وتسە دە, ەسىڭنەن شىقپايتىنى تەگىن ەمەس-اۋ. ء«سىبىر حالىقتارى تۋرالى ايتقان سايىن بىرەۋلەر مىسقىلداپ, ميىعىنان كۇلەتىنى جامان. دۇنيەدە تاپ سونداي ءسابي قالپىندا قالعان جۇرتتى قولىڭا شىراق الىپ ىزدەسەڭ دە قازىر تاپپايسىڭ».
جاستاۋ كەزىمىزدە قارتاڭ نەمىس ايەلىمەن تىلدەسىپ قاپ, ءداستۇر, سالت جايىندا اڭگىمە قوزعاعاندا, الگى كەيۋانا ءبىر ءتۇرلى تولقىنىستى كۇيى كىدىرىپ, سازارا قاراعان قالپى: «سىزدەردىڭ اتالارىڭىز بەن اجەلەرىڭىز التىن ادامدار ەدى» – دەدى دە ءسوزىن كىلت دوعاردى. «ەندىگىلەرگە قالاي قارايسىز؟» دەپ سۇراماعانىمىزعا وسى كۇنگە دەيىن وكىنەتىن جاعداي جوق ەمەس. ءبارىن وتكەرىپ العان سوڭ وپىنعاننان كەلەتىن پايدا جوقتىعىنا كوز جەتكىزگەن سايىن وتكەن مەن بۇگىنگىنىڭ اراسىنداعى تالداۋ مادەنيەتىنىڭ دەڭگەيى قانشالىقتى دەگەن سۇراققا ىشتەي جاۋاپ ىزدەيسىڭ. گەرولد بەلگەردىڭ جازبالارىنىڭ جۇرەك قوزعايتىنداي شىنشىلدىعى تاپ جاڭاعى نەمىس ايەلىنىڭ مەيىرىمىنەن كەمدەۋ سوعىپ جاتقانداي كورىنەدى. ادەبيەتشى مارقۇم رافات ابدىعۇلوۆ اسكەر قاتارىندا جۇرگەندە تۇركىمەن جىگىتتەرىنىڭ ەر مىنەزدى ەرەكشەلىكتەرىن كوپكە دەيىن اۋزىنان تاستاماي ايتىپ ءجۇردى.
وسىناۋ قابىلداۋ مەن پايىمداۋ بارىسىنداعى قۇبىلىسقا ءۇڭىلۋ ەرەكشەلىگى سان الۋان, سويتسە دە وزگەنىڭ جۇرەك ءلۇپىلىن قالت قالماي قاپىسىز سەزىنۋ جوراسى جالپى ادامزاتقا ورتاق كۇردەلى ماسەلە مە دەيسىڭ. قازاقستاندا تۋىپ-ءوسىپ, الماتى ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن اناتولي يۆانوۆ كەيىننەن ورىستىڭ اتاقتى جازۋشىسىنا اينالدى. ورىس ورتاسىنىڭ قايشىلىقتارىن تەرەڭ بارلاعان قولتاڭباسىنان قۇددى باسقا قان ارالاسپاعانداي سەزىم جاھانى ۇلتتىق ەركىندىككە تولى. وتباسىلىق ۇستانىمدارداعى اتتەگەنايلارعا دەيىن قامتىلۋىنىڭ سىرىندا – ەشقانداي شاك كەلتىرە المايتىن تۇتاس ورىس كەڭىستىگى دە, ءوتىپ جاتقان ورنى قازاق جەرى ەمەس پە ەدى. مۇنشالىقتى كەسەك پولوتنوعا قازاق كەيىپكەرىنىڭ سۇرانباستان ەلەنبەي قالعان سەبەبىن زەرتتەۋ شارت ەمەس تە شىعار, سويتسە دە ويلاندىرماي قويمايدى.
ورىس قاۋىمىنىڭ الەۋمەتتانۋ عىلىمى ءوز جۇرتىنىڭ جومارت جاراتىلىسىن ايتىپ, جاساعان جاقسىلىعىنىڭ قايتارىمى ازدىعىن توقتاۋسىز قاۋزاۋعا اۋەستەۋ. سولتۇستىك كورشىمىزدىڭ مۇحيتقا بارابار ادەبيەتى مەن ونەرىنەن ءنار الىپ, رۋحاني سۋسىنداماعان حالىق دۇنيەدە كەمدە-كەم. الەمنىڭ ۇلى سانالاتىن جۇرتتارى تۇگەل دەن قويىپ جازۋشىلارىن ءوز تىلدەرىنە اۋدارىپ, ساحنالاپ, كينو ءتۇسىرىپ, ورىس تاقىرىبىن جالپى ادامزاتتىق دارەجەگە كوتەرۋدەن تانعان ەمەس. بۇلار وعان ءسۇيسىنىپ تاڭىرقاۋدىڭ ورنىنا كەزەكتەگى اتقارىلعان شارۋا رەتىندە قاراپ, ەلەڭ قىلىپ قويمايتىن ادەتتەرى. ۇلتتىڭ ۇلىلىعى دەگەننىڭ ولشەم انىقتاماسىن كۇندە شولىپ جۇرمەگەن سوڭ بۇگىنگى ىقپال ءورىسىن ويشا ەسەپتەپ, دولبارلاي سالاتىن سياقتىمىز.
بۇ جۇرتتىڭ دۋالى اۋىزدارىن بىلاي قويعاندا, قاتارداعى تەلەجۇرگىزۋشىنىڭ ءوزى ۇزەڭگى باۋىن التى قارىس قىپ كەرىپ, سويلەگەن كەزدە دۇنيەنىڭ تۇتقاسى قۇددى قولىندا تۇرعانداي شىرەنەتىنىن بايقايسىڭ. وسى نىعىزدىقتىڭ اسەرى استانا مەن الماتىنىڭ تورىندە ۇيىمداستىرىلعان كەزدەسۋ جارنامالارىنىڭ رايىنان سەزەسىڭ, سەزەسىڭ دە ىشىڭنەن تىنعاننان باسقا امالىڭ قالمايدى. ۇلكەندى-كىشىلى ساياسي شوۋلاردىڭ بارىسىندا قازاقستان دامۋىن كەمسىتىپ, كەكەتكەن كەزدە الدىنا جان سالمايتىن بۇلار شايلىعى مەن سۋلىعىن ايىرۋعا كەلگەندە شىرايىن جاقسارتا قالاتىنىن قايتەرسىڭ. ەسكىنىڭ كەگىن قوزدىرۋدىڭ قيعىلىعىنان گورى ۇلت رەتىندە ءوزىمىزدى سىيلاتۋدىڭ ءجونى مەن جولىن ىزدەستىرۋدى كۇن تارتىبىنە ەنگىزگەن دۇرىس سياقتى.
جۇماباي شاشتاي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
