ونىڭ ءبىرىنشىسى – قازاقستاننىڭ ەكسپورت جاعدايى مەن وتاندىق كومپانيالاردىڭ سىرتقى نارىققا شىعۋىن ىنتالاندىرۋ بولسا, ەكىنشىسى – بيولوگيالىق الۋان-تۇرلىلىكتى ساقتاۋ جانە ونى ورنىقتى پايدالانۋ, ءۇشىنشىسى حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ جانە ەڭبەك سالاسىن تسيفرلاندىرۋ جايى بولدى.
ەلىمىزدە وندىرىلگەن ازىق-ت ۇلىككە سۇرانىس جوعارى
ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى جەڭىس قاسىمبەكتىڭ مالىمەتىنشە, بۇگىندە قازاقستان ەكسپورتتاۋشى ەلدەردىڭ ىشىندە 52-ءشى ورىندا ەكەن. ەلىمىز الەمنىڭ 113 ەلىنە 800-دەن استام ءونىم ءتۇرىن ەكسپورتتايدى. اتاپ ايتقاندا, ۋران, مىس, تيتان, فەرروقورىتپا, سارى فوسفوردان باسقا, تاعام ونىمدەرىنەن ۇن, ماقتا مايى, بيداي, زىعىر تۇقىمىن سىرتقا شىعارادى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى 5 جىلدا ەكسپورتتىڭ ساپالىق قۇرىلىمى ەداۋىر جاقسارعان. الەم ەلدەرىنە جەتكىزىلەتىن ءونىمنىڭ ۇشتەن ءبىرى ەكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورىنا تيەسىلى.
قازاقستاندا شىققان ەلەكتروۆوزدار, تەپلوۆوزدار تۇرىكمەنستان, تاجىكستان, ازەربايجان, قىرعىزستان, ۋكراينا ەلدەرىنە ەكسپورتتالسا, ەلىمىزدە قۇراستىرىلعان اۆتوكولىكتەر تاجىكستانعا, وزبەكستانعا, قىرعىزستانعا, قىتايعا شىعارىلادى. ەندى جولاۋشىلار ۆاگوندارىن, رەلستەر مەن اسكەري-ونەركاسىپ كەشەنىنىڭ ونىمدەرىن ەكسپورتقا شىعارۋ كوزدەلىپ وتىر. جاقىندا ىسكە قوسىلعان ورال ترانسفورماتور زاۋىتى ءوز ونىمدەرىنىڭ 96 پايىزىن شەتەلگە ەكسپورتتايدى ەكەن.
مينيستر ءوز سوزىندە شەت مەملەكەتتەردە قازاقستاندىق تاعام ونىمدەرى جوعارى سۇرانىسقا يە ەكەنىن جەتكىزدى. «وتاندىق ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن جالپى ەكسپورتتاۋ كولەمى 2 ملرد اقش دوللارىنان اسادى نەمەسە 145 ملن توننا ءونىمدى قامتىپ وتىر. ەندى ءبىز اۋعانستان, ءباا مەن يرانعا ەت پەن قۇس ەتىن, قىتايعا وسىمدىك مايى مەن بال ەكسپورتتاي باستادىق», دەيدى ول. ءسوز اراسىندا مينيستر بىلتىر «Qazaq Organic Food», «KazMeat», «Halal Kazakhstan» سىندى ارنايى ساپا بەلگىسى بار قازاقستاندىق برەندتەر توبى قۇرىلعانىن ەسكە الىپ, كەلەشەكتە وتاندىق كاسىپورىندار بىرىڭعاي برەندتەر اياسىندا شوعارىلانا الاتىنىن اتاپ ءوتتى.
ج.قاسىمبەك فارماتسەۆتيكالىق نارىقتا دا جاعىمدى ءۇردىس بايقالىپ وتىرعانىن ايتا كەتتى. بۇگىندە ىشكى تاسىمالداۋ كولەمى 34 پايىزعا, ياعني 19 ملن. اقش دوللارىنا ارتقان. نەگىزگى ساۋدا نارىقتارىنان باسقا, فارماتسەۆتيكالىق جانە مەديتسينالىق ونىمدەر الدىمەن موڭعوليا مەن ۆەتنامعا ەكسپورتتالدى. جالپى العاندا, قازاقستاندىق ونىمدەردى ەكسپورتتايتىن نەگىزگى نارىق رەسەي, ورتالىق ازيا جانە قىتاي بولىپ قالا بەرەدى.
سونىمەن قاتار جىل باسىنان بەرى رەسەيدە تەك قازاقستاندىق ونىمدەردى ىسكە اسىراتىن 20-عا جۋىق مامانداندىرىلعان دۇكەندەر اشىلعان. رەسەيدىڭ سورەلەرى مەن سۋپەرماركەتتەرىندە قازاقستاندىق ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ ۇلەسى دە كوبەيىپ جاتقان كورىنەدى.
مەملەكەت باسشىسى شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتى 2025 جىلعا قاراي ەكى ەسەگە ارتتىرۋ مىندەتىن بەلگىلەگەنى بەلگىلى. وسىعان وراي ۇكىمەت ۇلتتىق ەكسپورتتىق ستراتەگيا باعدارلاماسىن ازىرلەدى. بۇل قۇجاتتا وتاندىق ونىمدەردىڭ ساپاسىن ارتتىرىپ, كاسىپورىندار اراسىنداعى باسەكەلەستىكتى دامىتۋ ماسەلەسى كەڭىنەن قوزعالعان.
باقىتجان ساعىنتاەۆ قازاقستاندىق تاۋاردىڭ ەكسپورتى ۇلەسىندە ورگانيكالىق ونىمگە ايرىقشا ەكپىن قويۋدى تاپسىردى. ء«بىز دسۇ مەن ەاەو اياسىنداعى ساۋدانى تالقىلادىق. وسى ورايدا ورگانيكالىق ءونىم «جاسىل سەبەتتە» قامتىلىپ وتىرعانىن جاقسى بىلەمىز جانە بۇل باعىتتا ەشقانداي پروبلەما بولمايدى. سوندىقتان دا وعان ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ كەكرەك. بۇل جەردە كولەم از بولعانىمەن, باعا مانىندە كوبىرەك ۇتاتىنىمىز انىق», دەدى ۇكىمەت باسشىسى. ال ۆيتسە-پرەمەر ەربولات دوساەۆ قر ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگى تەحنيكالىق رەتتەۋ جانە مەترولوگيا كوميتەتى ورگانيكالىق ءونىم بويىنشا ءتورت ستاندارتتىڭ جوباسىن دايارلاپ جاتقانىن جەتكىزدى. ء«بىز وسىنىڭ بارلىعىن قاراستىرىپ, جەلتوقساندا ءتيىستى ۇسىنىستى ەنگىزەمىز», دەدى ول. ال اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, وسىمدىك شارۋاشىلىعىنان كارتوپ ەكسپورتى 19 ەسەگە, رەسەيگە تومات تۇزدىعى پەن قياردىڭ ەكسپورتى 3,5 ەسەگە, قىتاي مەن رەسەيگە جاڭعاق ەكسپورتى 3 ەسەگە وسكەن. ۇلىبريتانياعا العاش رەت ارپا ەكسپورتتالسا, يران مەن موڭعولياعا س ۇلىنى جەتكىزۋ قايتا جاڭارتىلدى. ككۇرىش, قاراقۇمىق, جارما, مايلى داقىلدار, جەمىستەر, باقشا داقىلدارى, قاربىز, كەپتىرىلگەن بۇرشاق پەن كوكونىستەر تمد, ەۋروپا, تاياۋ شىعىس جانە قىتاي ەلدەرىنە 2 ەسە ارتقان.
ازاماتتارعا – وڭتايلى قىزمەت
ۇكىمەت وتىرىسىندا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى تامارا دۇيسەنوۆا وسى سالادا قولعا الىنعان بىرىڭعاي قىزمەتتەر جونىندە باياندادى.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, بىرىڭعاي اقپاراتتىق جۇيە دەگەنىمىز – 14,5 ملن ازاماتتىڭ دەرەكقورى. بۇل دەرەكقور ونلاين رەجىمدە جاڭارتىلىپ وتىرادى ءارى ازاماتتارعا كورسەتىلەتىن بارلىق قىزمەت ءتۇرى اۆتوماتتاندىرىلعان. وسى وڭتايلى قىزمەت بۇگىنگە دەيىن 19 ملن ازاماتقا كورسەتىلىپتى.
جالپى, الەۋمەتتىك-ەڭبەك سالاسىن تسيفرلاندىرۋدى دامىتۋ باعىتىندا بىرنەشە جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا ەكەن. ونىڭ ءبىرىنشىسى – بىرىڭعاي ەلەكتروندى ەڭبەك بيرجاسى. «ەرتەرەكتە ەڭبەك نارىعىنىڭ قۇرىلىمى بولەك-بولەك بولاتىن. جۇمىس ىزدەۋشى سابىلىپ, بىرنەشە جۇمىس بەرۋشىنى ارالاپ شىعاتىن بولسا, كاسىپورىننىڭ جۇمىس بەرۋشىمەن اڭگىمەلەسۋى كوبىنەسە ناتيجەسىز بولاتىن. وسىدان كەلىپ, اسىرەسە, جۇمىس ىزدەۋشى ازامات جاپا شەگەتىن ءارى ۋاقىتى مەن قارجىسىن تەككە كەتىرەتىن. ەندى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا بيىلعى قازان ايىنان باستاپ ەلىمىزدىڭ 4 وڭىرىندە بىرىڭعاي ەلەكتروندى ەڭبەك بيرجاسى ىسكە قوسىلدى», تامارا دۇيسەنوۆا. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل قىزمەتتىڭ تيىمدىلىگى سول, جۇمىس ىزدەۋشى ەشقايدا سابىلماي, ينتەرنەت ارقىلى ماسەلەسىن شەشۋگە بولادى.
سونداي-اق ەڭبەك كەلىسىمشارتتارىن تىركەۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىن ەنگىزۋدىڭ ارقاسىندا قازاقستاندىقتار ەڭبەك كىتاپشاسىنان قۇتىلاتىن بولادى, ياعني ەڭبەك كەلىسىمشارتتارىن ەلەكتروندى فورماتقا كوشىرۋ قاعاز ەڭبەك كىتاپشاسىن الىپ تاستاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل جوبا ارقىلى ازاماتتىڭ قازىرگى رەسمي جۇمىسى, بۇرىنعى جۇمىس وتىلدەرى تۋرالى اقپارات الۋعا بولادى. وسى جوبا ازىرشە ءبىر وبلىسىندا تاجىريبە رەتىندە ەنگىزىلەدى.
ت.دۇيسەنوۆا مۇگەدەكتىكتى انىقتاۋ قىزمەتى دە تسيفرلاندىرۋدىڭ ارقاسىندا جەتىلدىرىلىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. ەگەر بۇرىن مۇگەدەكتىكتىگىن دالەلدەپ, جاردەماقىلار مەن الەۋمەتتىك تولەمدەرگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ەڭبەككە جارامدىلىعىن جوعالتقان ادام 3 مەكەمەگە جۇگىنەتىن بولسا, قازىر تەك مەديكو-الەۋمەتتىك ساراپتاما قىزمەتىنە جۇگىنەدى.
تسيفرلاندىرۋ ماسەلەسىنە قاتىستى اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار ءمينيسترى داۋرەن اباەۆ ءسوز الىپ, ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ جۇمىسىن تسيفرلاندىرۋدا بىرقاتار جەتىستىكتەر بارىن اتاپ ءوتتى. «بۇگىنگى كۇنى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا ساي «تسيفرلى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى جان-جاقتى ازىرلەنىپ جاتقانى بەلگىلى. ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان وسى ىرگەلى باستامانىڭ اياسىندا الدىمىزدا كوپتەگەن مىندەتتەر تۇر. وسى ورايدا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنە ارحيتەكتۋرا ازىرلەۋ بارىسىندا مينيسترلىكتەگى نەگىزگى ماسەلەلەر ايقىندالىپ, اۆتوماتتاندىرۋعا جول اشاتىن ستراتەگيالىق ماڭىزدى باعىتتار ناقتىلاندى», دەدى ول. مينيستر نەگىزگى جەتىستىكتەر رەتىندە قايتالاتىن اقپاراتتىق جۇيەلەردى بىرىكتىرۋ, ولارعا ارنالعان شىعىنداردى وڭتايلاندىرۋ ماسەلەلەرىن العا تارتتى. قولعا الىنعان جۇمىستارعا بايلانىستى جوبالاردىڭ ارحيتەكتۋراسى مەن جول كارتاسى ازىرلەنگەن. سونىڭ ىشىندە ماڭىزدىسى – ەلەكتروندى ەڭبەك بيرجاسىن دامىتۋ, الەۋمەتتىك مارتەبەلەر مەن الەۋمەتتىك كومەكتى ەسەپكە الۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسى, قىزمەتكەرلەردىڭ ءپروفيلىن جۇرگىزۋ جانە ەڭبەك شارتتارىن ەسەپكە الۋ جۇيەسىن قۇرۋ, پرواكتيۆتى الەۋمەتتىك قىزمەتتەر كورسەتۋ ءۇشىن ومىرشەڭ جاعدايلار جۇيەسىن ەسەپكە الۋ.
ورمان – قورشاعان ورتانىڭ قورعانى
بيولوگيالىق الۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ جانە ونى پايدالانۋ جونىندە ۇكىمەت وتىرىسىندا بايانداما جاساعان اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى ەرلان نىسانباەۆ رەسپۋبليكانىڭ ورمان قورىنىڭ جالپى القابى – 29,4 ملن گەكتار, ونىڭ ىشىندە ورمان كومكەرگەن جەر 12,7 ملن گەكتار ەكەنىن ايتتى. بۇل ورايدا بيىك ءدىڭدى اعاشتاردىڭ ۇلەسى نەبارى 3,3 ملن گەكتاردى نەمەسە رەسپۋبليكا اۋماعىنىڭ 1,2 پايىزىن قۇرايدى. وسى جايتتى ەسكەرە وتىرىپ, مينيسترلىك بىرقاتار جۇمىستاردى قولعا العان. اتاپ ايتقاندا, 2004 جىلدان جۇمىر اعاش ەكسپورتىنا تىيىم سالىنعان. 2015 جىلدان سەكسەۋىل ورماندارىندا اعاش كەسۋدىڭ بارلىق تۇرىنە موراتوري جاريالاندى, بيىل رەسپۋبليكانىڭ ساۋدا ورىندارىندا سەكسەۋىل ساتۋعا تىيىم سالۋ شاراسى ەنگىزىلدى, سونىمەن بىرگە, اعاشى ورتەنگەن القاپتى قالپىنا كەلتىرۋدى قوسا العاندا, قىلقان جاپىراقتى ورمانداردا سانيتاريالىق ماقساتتا اعاش كەسۋگە قاتاڭ تىيىم سالىنعان.
ە.نىسانباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ورمان شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋدىڭ نەگىزگى قۇجاتتارى ورمان ورنالاستىرۋ ماتەريالدارى بولىپ تابىلادى. قازىرگى كەزدە 30 ورمان شارۋاشىلىعىندا 6,2 ملن گەكتار جانە ەرەكشە قورعاۋعا الىنعان 12 تابيعي اۋماقتا 3,5 ملن گەكتار مەملەكەتتىك ورمان قورى القابىندا ورمان ورنالاستىرۋ جوبالارى جۇرگىزىلمەگەن. «بۇل پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن ورمان ورنالاستىرۋ جۇمىستارىن قارجىلاندىرۋدى 2022 جىلعا دەيىن ورتاشا ەسەپپەن العاندا جىلىنا 400 ملن تەڭگەگە كەزەڭ-كەزەڭمەن ۇلعايتىپ وتىرۋ قاجەت», دەدى ول.
براكونەرلىكپەن كۇرەستى كۇشەيتۋ جايىنا توقتالعان ە.نىسانباەۆ بيىل اڭشىلىق قارۋدىڭ سانى 1 اڭشىعا شاققاندا 10 بىرلىكتىڭ ورنىنا 4-ەۋگە دەيىن زاڭنامالىق تۇرعىدا شەكتەلگەنىن اتاپ ءوتتى. اڭداردى قورعاۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلىپ وتىرعان وسى شارا بەس جىلعا دەيىن ۇزارۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى مينيسترلىكتەگىلەر. سەبەبى بيىل بەس ايدىڭ ىشىندە تابيعات قورعاۋ زاڭناماسىن بۇزۋدىڭ 16 فاكتىسى انىقتالىپ, ولاردىڭ ماتەريالدارى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا بەرىلگەن.
ۇكىمەت وتىرىسىن تۇيىندەگەن پرەمەر-مينيستر باقىتجان ساعىنتاەۆ كۇن تارتىبىندە كوتەرىلگەن ماسەلەلەرگە وراي ناقتى تاپسىرمالار بەرىپ, مەملەكەت ءۇشىن ماڭىزدى مىندەتتەردى جۇمىلا ورىنداۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتتى.
قىمبات توقتامۇرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
