ادەبيەت • 16 قاراشا, 2017

ابايدىڭ فوتوسىن اۋەزوۆ ساقتاپ قالعان

1461 رەت
كورسەتىلدى
3 مين
وقۋ ءۇشىن

اباي زامانىندا فوتوعا ءتۇسىرۋ ونەرى ەلىمىزدە ەندى-ەندى قالىپتاسىپ كەلە جاتقان ەدى. قازاق جەرىندەگى تۇڭعىش فوتوسالوندار ءحىح عاسىردىڭ اياعىنا تامان سەمەيدە اشىلىپ, قالادا «كاريموۆ», «كۋزنەتسوۆ», «بەلوسليۋدوۆ» ت.ب. فوتوسالوندارى جۇمىس ىستەپ تۇرعان ەكەن. ولار ءارتۇرلى تاپسىرمالارمەن قىر دالاسىنا كەلىپ, ايگىلى ادامداردى, قازاقتىڭ تۇرمىس-سالتتارىن فوتوعا ءتۇسىرىپ الىپ, ءوز قاجەتتەرىنە جاراتقان.

ابايدىڭ فوتوسىن اۋەزوۆ ساقتاپ قالعان

ءتىپتى كەيبىرەۋلەرى رەسەيدىڭ ۇلكەن قالالارىندا قازاق ومىرى­نەن كورمە ۇيىمداستىرىپ, فوتو­البوم جاساپ, ساتۋدى جالعاس­تىرعان. بۇل فوتو-بارلاۋشىلار اباي اۋىلىن اينالىپ وتپەدى. ول تۇستا قىر ەلى مۇنداي فوتو تۇسىرۋشىلەردى تاڭسىق كورىپ, الما-كەزەك قوناق ەتىپ, سۋرەتكە تۇسۋگە بارىنشا اۋەستەنگەن. 

زامان وزگەرىپ, جاڭا نيزام ورناعاندا, بايدىڭ تۇقىم­­دارى, بي-بولىس بولعاندار, ءدىن تارا­تۋشى مولدالار قۋعاندا­لىپ, وسى تۇستا ەل قورىققاننان قول­دا بار قۇجات-سۋرەتتەرىن جىرتىپ, ورتەپ, جويىپ جىبەرۋگە ءماجبۇر بولدى. ءسويتىپ كوپ سۋرەت قۇردىمعا كەت­تى. دەسە دە كەي­­بىر جۇرەك جۇت­قان ادام­­دار­دىڭ ارقاسىندا وي­شىل, دانا اتالارىمىز اباي مەن شا­كارىم­نىڭ ءبىر-ەكى فوتوسى جا­سى­­رىن ساقتالىپ, ءبىزدىڭ زاما­نىمىزعا جەتتى. 

سونىڭ ءبىرى –  1896 جىلى اباي ەكى ايەلىنەن تۋعان ۇل­دارى­مەن بىرگە تۇسكەن سۋرەتى. ورتادا وتىرعان اباي 51 جاس­تا. ەلاعاسى رەتىندە كەمەلىنە كەلىپ, كەمەڭگەرلىككە جەتكەن شاعى. سونىمەن قاتار ول  توعىز بالانىڭ اكەسى جانە سەگىز نەمەرە ءسۇيىپ وتىرعان ارداقتى اتا. ابايدىڭ وڭ جاعىندا بايبىشەسى ءدىلدادان تۋعان تۇڭعىشى اقىل­باي 35 جاس­تا, سونىڭ وزىندە 5 بالانىڭ اكەسى. سول جاعىندا ەكىنشى ايەلى ايگەرىمنەن (شۇكى­مان) تۋعان ۇلى تۇراعۇل 21 جاستا, ءالى ۇيلەنبەگەن. ەكەۋى دە قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىندە وزىن­دىك ءىز قالدىرعان تۇلعالار. 

بۇل فوتو سەمەيدە ن.كۋز­نەتسوۆ فوتوسالونىندا تۇسىرىل­گەن ەكەن. تۇپنۇسقاداعى كولەمى –  9 ح13سم. سۋرەتتى جازۋشى مۇح­تار اۋەزوۆ  1941 جىلى 6 اق­پان­دا اكتىسى بويىنشا اباي مۇرا­جا­يىنا وتكىزىپتى. ەگەر بۇل فوتو مۇ­­قاڭ­نىڭ قولىنا تيمەگەندە بۇ­گىنگە جەتپەي دە قالۋى كادىك ەدى.  

كەمەڭگەر قالامگەر مۋزەي قورىنىڭ تىركەۋ كىتاپشاسىنا: «اباي س سىنوۆيامي اكىلباەم ي تۋراگۋلوم (پودليننيك) سنياتو 1896 گودۋ ۆ سەميپالاتينسكە فوتوگرافوم ن.كۋزنەتسوۆىم. ۆ دار مۋزەيۋ ابايا وت مۋحتار ومار­حانوۆيچا اۋەزوۆا» دەپ جازىپ, قول قويعان. 

بۇل سۋرەتتىڭ تاعى ءبىر تۇپ­نۇس­قاسى ابايدىڭ «جيدە­باي-ءبورىلى» مەملەكەتتىك تاري­حي-مادەني جانە ادەبي-مەمو­ريال­دىق قورىق-مۋزەيىنىڭ قورىندا ساقتاۋلى تۇر. بۇل فوتونى 1941 جىلعى 6 ناۋرىزدا №40 قابىلداۋ اكتىسى بويىنشا قورىق-مۋزەيگە تاپسىرعان قا­يىم مۇحامەدحان ۇلى. قايىم اعا فوتونى ۇستازى مۇحتار ومار­حان ۇلىنان العان كورىنەدى.  

قايىرجان كۇزەمباەۆ,
ۇلتتىق مۋزەيدىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى

 

سوڭعى جاڭالىقتار