«زامان تۇزەلگەنشە...»
باياعى بالا كەزىمدە,
ءتىل العىش ەدىم ءوزىم دە.
ۇلكەننىڭ جولىن كەسپەيتىنمىن,
«كوپ جاسا, عۇمىرلى بول!» – دەگەن,
ىلعي العىس ەدى ەستيتىنىم.
قابىل بولىپ تىلەكتەرى,
قۇداي عۇمىرىمدى كۇرەپ بەردى.
جاسىم توقساننىڭ ۇشەۋىندە
ءجۇرىپ تۇرۋ قايدا ماعان,
ءالىم جوق ارتىق كۇشەنۋگە.
وي... ون ءۇش جاس مۇشەلىمدە,
اق پەن قىزىل سوعىسقان,
كۋاسى بولدىم كىسى ولىمگە.
اشتىقتى دا باستان وتكىزدىم,
سوعىستا قانىمدى توككىزدىم.
فاشيستەردى جەڭىپ كەلگەسىن,
ورتاسىنا ءتۇستىم كوپ قىزدىڭ.
ستالينگرادتا پارتياعا مۇشە بولعام,
وردەندەرىم بار سوعىستا العان.
ءبىرىن ايتىپ, بىرىنە كەتتىم-اۋ,
...بۇل ەندى كارىلىكتىڭ بەلگىسى.
ايتپاقشى, كولحوزعا باسقارما بولىپ,
اتانعانمىن ءور كىسى.
سوڭىمنان كومسومولدى ەرتىپ ءجۇرىپ,
وسى كەمپىرىمدى الدىم شەرتىپ ءجۇرىپ.
ەندى, مىنە, قارتايدىم,
ولسەم دەيمىن الدىندا,
جالعىز ۇلىم سارتايدىڭ... – دەسەم,
مىناۋ وتىرعان شەشەڭ
شالىمنان ءبىر مينۋت كەشىكتىرمەي,
مەنى دە قۇداي ال, – دەپ وتىر.
ال سارتايجان:
– زەينەتاقىلارىڭ وتە قاجەت,
زامان تۇزەلگەنشە قال, – دەپ وتىر.
«اقىلدى قارعا»
تاماقتىڭ قالعان قالدىقتارىن
توگەتىن جەرگە بارىپ قالدىم.
جاعداي بولدى تاڭعالار,
قاپتاعان قارعالار:
«جامان ۇيرەنگەن تەگىنگە,
ۇشىپ بارسا عوي ەگىنگە»
– دەگەنىمدە,
وتىرعان قارعا شەتكى,
قازاقشا سايراپ كەتتى:
– قارق-قارق-قارق!
ەگىستىگىڭ حيميكات,
بولعىم كەلمەيدى ينفاركت.
باكەش ايسين
قوستاناي وبلىسى
بىردە...
ءسوز جاردەم
الماتىنىڭ ماسانشى كوشەسىندە تۇراتىن ءبىر جاس ءانشى كەشىگىپ قالعانى ءۇشىن جۇمىسىنان شىعىپ قالادى. كەلە جاتىپ سىرباي ماۋلەنوۆ اقىنعا كەزدەسەدى.
– اعاتاي, جاردەم ەتىڭىزشى؟ – دەپ جالىنادى.
سوندا سىرباي:
«كوشەسىندە ماسانشى,
تۇرۋشى ەدى جاس ءانشى.
شىرىلداتپاي بايعۇستى,
قايتا ورنىنا, الساڭشى؟» دەپ جازادى دا: «وسىنى ديرەكتورىڭا اپارىپ بەر» دەيدى.
ەرتەڭىندە الگى جاس ءانشى سىرباي اعاسىنا:
– اعاي, راحمەت! قىزمەتىمە قايتا
قابىلداندىم! – دەپ ءماز بولىپ تەلەفون شالىپتى.
اۋدارمانىڭ اقشاسى
بىردە امانتاي بايتاناەۆ ۇلكەن ءبىر رومان اۋدارىپ, كەيىن كىتاپ بولىپ جارىق كورەدى. سوندا اينالاسىنداعى ارىپتەس دوستارى ەڭبەگىنە قۇتتى بولسىن ايتقان سوڭ, ىڭعايسىزدانىپ قۋاندىق شىڭعىتباەۆ, سىرباي ماۋلەنوۆ باستاعان ءبىر توپ اقىن-جازۋشىنى اسحاناعا ەرتىپ كەلەدى. قاس قىلعاندا اسحانادا دۇڭعان لاپشاسىنان باسقا تاماق بولماي شىعادى. سوندا سىرباي ماۋلەنوۆ:
«سالعان بۇرىش, سارىمساق,
قۋاندىقتىڭ لاپشاسى.
امانتايدىڭ جانىن ساپ
جاراتاتىن جاقسى اسى.
سامسا, مانتى, باۋىرساق,
بولار ما ەدى باسقاسى...
امان بولسا باسپاسى,
امانتايدا تاۋسىلماس
اۋدارمانىڭ اقشاسى» – دەگەن ەكەن.
جەلكە
ءبىر جينالىستا بەلگىلى عالىم ىسقاق دۇيسەنباەۆتىڭ ارت جاعىنداعى ورىندىققا سىرباي ماۋلەنوۆ وتىرىپ قالادى. سوندا سىرباي اقىن ىسەكەڭنىڭ ءبىتىمىن مەڭزەپ:
«جەلكە جاعى جەتى ادىر,
جىلقى جايساڭ جەتكەندەي.
توبە جاعى تاپ-تاقىر,
تايلاق تايىپ كەتكەندەي», – دەپ ازىلدەگەن ەكەن.
كورگەن بىلگەنوۆ
استانا
ءىلتيپات
– مارحابات, وتىرا قالىڭىز! – دەدى ول, لىپ ەتىپ ورنىنان تۇرىپ.
– راحمەت, ءالى جاسپىز عوي, ەشتەڭە ەتپەس, – دەگەن بولىپ جاتىرمىن.
– وتىرىڭىز, وتىرىڭىز, – دەپ وندىرشەكتەدى ول. وتىرۋعا تۋرا كەلدى.
بۇل جاعداي سونىمەن ۇمىتىلىپ تا كەتەر مە ەدى, الدە قايتەر ەدى, بىراق ارادا بىرنەشە كۇن وتكەن سوڭ بەيتانىس بىرەۋ كوشەدە شۇرقىراسا كەتكەنى.
– ءسىرا, ماعان بەرە تۇراتىن بىرەر سومىڭىز بولار-اق, – دەيدى ۇيالماعىر.
– اۋ, ءسىز كىمسىز؟ مەن ءسىزدى تانىمايمىن عوي, – دەدىم.
– ۇمىتا قالعانىڭىز با؟ ترامۆايدا ورىن بەرگەنىم قايدا؟
– ە, ءيا! كوپ-كوپ راحمەت, – دەدىم قالتاما قول سالا بەرىپ.
– قايتارام وزىڭىزگە, ەش كۇمانىڭىز بولماسىن, – دەدى ول. – ارينە تەلەفون ءنومىرىڭىزدى نەمەسە ادرەسىڭىزدى بەرسەڭىز.
ءبىر اپتا ءوتتى مە, وتپەدى مە – بىرەۋ ەنتىگىپ تەلەفون سوعىپ تۇر.
– الگى وزىڭىزگە ترامۆايدا ورىن بەرەتىن جامان ءىنىڭىز عوي... ەسىڭىزدە مە؟
– ە, بولماعاندا شە؟
– قۇيتاقانداي ءوتىنىشىم بار ەدى. تىلەۋىڭىزدى بەرسىن, جيەن قارىنداسىمنىڭ تەحنيكۋمعا تۇسۋىنە كومەكتەسىپ جىبەرىڭىزشى. ونداعى اعايلاردى ءسىز جاقسى بىلەدى دەسەدى عوي.
كومەكتەسىپ جىبەردىم.
ارادا بىرەر كۇن ءوتتى. مەنى ىزدەپ جۇمىس ورنىما ءوزى كەلدى.
– ەسىڭىزدە بولار, مەن الگى...
– ەسىمدە, – دەپ ورىن ۇسىندىم.
– ءسىزدىڭ كومەگىڭىز كەرەك بوپ تۇر. اعام ساياجاي سالىپ جاتىر ەدى... شامالى تاقتاي مەن شيفەر تاۋىپ بەرسەڭىز...
تاۋىپ بەردىم.
ءبىر ايدان سوڭ سالىپ ۇرىپ ۇيگە كەلدى. ايەلىمە ءجونىن ايتىپ, جىلپىلداپ بارادى:
– بالكىم, كۇيەۋىڭىز ايتقان بولار, مەن وعان ترامۆايدا ورىن بەرگەن كىسى ەدىم.
– ارينە ەستىگەم, – دەپ ايەلىم قولىن ۇسىندى, شايعا وتىرۋىن ءوتىندى.
– ابدەن راحمەت, شاي ىشەيىن دەپ ەمەس, كومەك ىزدەپ كەلىپ ەم, – دەدى ول ءمان-جايىن ءتۇسىندىرىپ.
– جۇمىس ورنىمنان ميليتسياعا ءبىر قاعاز كەرەك بولىپ قالعانى.
– وعان مەنىڭ كۇيەۋىمنىڭ قاتىسى قانشا؟
– قالاي دەسەم ەكەن؟ بىلاي عوي ءوزى... مەنىڭ تياناقتى جۇمىس ورنىم جوق ەدى. سوندىقتان قول قۋسىرىپ دەگەندەي.
– سوندا قالاي؟ قىلمىسقا يتەرمەك بولعانىڭىز با بۇل؟ – دەپ ايەلىم اشۋ شاقىردى.
– ەندى ەسىڭىزدە بولار... اۋزى-مۇرنىنان شىققان ترامۆايدا...
كەرەك قاعازىن جازدىم دا بەردىم.
سوتقا مەنى كۋا رەتىندە شاقىرىپتى. سوتتالۋشىنىڭ ورىندىعىندا باياعى «ترامۆاي دوسىم» وتىر. مەنى كورىسىمەن لىپ ەتىپ ورنىنان تۇرىپ, ءىلتيپات ءبىلدىردى:
– مارحابات, وتىرا قالىڭىز.
– بەك راحمەت, تۇرا تۇرايىن, – دەگەن بولىپ جاتىرمىن.
مەنىڭ ءبىرتۇرلى ىڭعايسىزدانىپ ەكى ويلى بولعان كەيپىمدى بايقاپ قالعان قازى:
– وتىرىڭىز, وتىرىڭىز, – دەپ دەمەپ جىبەردى.
قۇرىسىن, وتىرۋعا تۋرا كەلدى.
يۋري يششەنكو
تىكەن ءسوز
ادامداردىڭ اقشاعا دەگەن قۇنىعۋشىلىعىن توقتاتىپ, ماتەرياليستىك اشكوز كوزقاراستارىن جويعىم كەلەدى. بىراق وعان دا اقشا كەرەك...
جاماناتتى بولۋ وپ-وڭاي: ءوزىڭ سىمباتتى بولساڭ, ءارى كەزدەسكەن اداممەن ك ۇلىپ سويلەسسەڭ, سول جەتىپ جاتىر. ارعى جاعىن ويدان قوسىپ, نەشە ءتۇرلى اڭگىمە شىعارىپ, ەلگە تاراتىپ جىبەرەدى...
قۇمىرسقالاردىڭ تىرلىگىن ءبىر جەتى تاپجىلماي وتىرىپ باقىلادىم. بىلگەنىم – ولاردا جەتىلىك جوسپار جاساپ جينالۋ, باس قوسىپ جينالىس وتكىزۋ دەگەن اتىمەن بولمايدى ەكەن. كەز-كەلگەنى تەك تىربانىپ جۇمىس ىستەۋدى عانا بىلەدى ەكەن!
اقىنعا جار بولۋ– اقىن ولگەنشە ازاپ, اقىن ولگەن سوڭ عاجاپ.
اقىلدى قىزدار كىممەن بولعاندا اقىماقتاۋ بولۋ كەرەكتىگىن جاقسى بىلەدى.
ءازىل-ءاجۋا «اڭ-قۇس» اۋىلىندا
ايەلى كۇيەۋىنە تەلەفون شالادى:
– قايدا ءجۇرسىڭ؟
– ورماندا اڭ اۋلاپ ءجۇرمىن.
– ارعى جاقتا قىڭسىلاپ جاتقان كىم؟
– تۇلكى اتىپ الىپ ەدىم.
– ايەلدىڭ داۋىسى سياقتى عوي.
– ءيا, ۇرعاشى تۇلكى ەكەن.
* * *
ء بىر جىگىتكە دوستارى كەلەدى:
– بىزبەن بىرگە بالىققا باراسىڭ با؟
– مەن بالىق اۋلاۋ بىلمەيمىن عوي.
– بىلمەيتىن نەسى بار, اۋزىن اشاسىڭ دا, قۇيىپ, ىشە بەرەسىڭ...
* * *
– دارىگەر, مەندە ءبىر السىزدىك بار سياقتى. سەبەبى ەسەك سياقتى جۇمىس ىستەپ, يت سياقتى شارشايمىن.
– كەشىرىڭىز, مەن مال دارىگەرى ەمەسپىن.
* * *
اڭ پاتشاسى ارىستان ورمانداعى بارلىق اڭداردى جيناپ الىپ:
– بۇگىن ەڭ قورقاق اڭدى جەيمىن, – دەيدى.
سول كەزدە قويان ورتاعا جۇگىرىپ شىعىپ:
– باسقا-باسقا, قابانعا تيىسكىزبەيمىن, – دەپ شىر-پىر بولىپتى...
مەرگەنباي ايتقان ەكەن...
يەسى يتىنە ۇقساماس
بۇيرەكتەن سيراق شىعارىپ سويلەيتىن جاپسار تاعى ءبىر مىلجىڭداۋ اڭگىمەسىمەن مەرگەنبايدىڭ مازاسىن الدى.
– وسى يت – يت يەسىنە ۇقساس بولادى دەگەنگە قالاي قارايسىز, مەكە؟ – دەدى دە, ودان ءارى ءسوزىن جالعاستىردى. – اناۋ ءتۇسىپتىڭ شاۋىلدەك ءيتى تۋرا وزىنە تارتقان...
– ءسىرا, بۇل ءجونسىز اڭگىمە, – دەدى مەرگەنباي. – ايتالىق, سەن ءبىر جاقسى تۇقىمدى ءيتتى اسىراپ العانمەن, جۇرت سول يتكە قاراپ, سەنى اقىلدى دەي قويماس.
جاقسىلىققا قاراي وزگەر
نامازحان اعايىنى اقتالا سويلەدى.
– ەگەر مەن اراق ىشسەم بار عوي, مەكە, باسقا ادام بولىپ شىعا كەلەم.
– ەڭ جامانى – سول باسقا ادام دا وڭىپ تۇرعان جوق, ءوزىڭ سياقتى اقىماق! – دەپ كەيىدى مەرگەنباي. – ايتەۋىر, وزگەرگەن سوڭ, دۇرىس جاعىنا قاراي وزگەرمەيسىڭ بە؟!
قوناق اقىلى بولسا...
داستارقانى اشىق مەكەڭنىڭ ۇيىندە ءشاي ءىشىپ وتىرىپ اۋىلداسى ادەن وعان كوپشىك قويا اڭگىمە باستادى.
– قوناققا بەرگەن ءشاي, تاماعىڭا اقشا تولەيتىن بولسا, وندا دا ءۇي يەسىنىڭ المايمىن دەگەنىنە قاراماي قوناقتاردىڭ اقشا بەرەتىن ءداستۇرى بولسا, ماكە, ءسىز ءبىراز قارجى تابار ەدىڭىز-اۋ, – دەدى.
– ءاي, قايدام, – دەدى مەرگەنباي, – وندايدا وزدەرىڭ ءبىزدىڭ ۇيگە قاراي ادام جىبەرە قويمايتىن شىعارسىڭدار.
بىلگەنگە اقىل ايتپا
ءبىراز كۇن قوناق بولىپ, ءبىراز ىعىر ەتكەن ءماسىم اعايىنى قايتۋعا ىڭعاي بىلدىرەدى.
– ەندى كەتكەن دۇرىس شىعار, – دەيدى ول. – ءومىر كورگەن ادامسىز, قانداي اقىل ايتاسىز, مەكە؟
– ءوزىڭ ءبارىن ءبىلىپ تۇرسىڭ عوي, اينالايىن, باسقا نە ايتايىن, – دەپتى مەرگەنباي.
وبالدى ويلا
– باسقاعا كەرەگىڭ بولماي قالسا كوپ جاساپ نە كەرەك, مەن ۇزاق ءومىر ءسۇرۋدى ارماندامايمىن, – دەدى مەنمەنسىگەن جاكىش.
– ءوزىڭدى كەرەك ەتەتىندەر قازىر دە كوپ ەمەس سەكىلدى عوي, تىم ەرتە ولە سالعان وبال ەمەس پە؟ – دەيدى مەرگەنباي. – ويلانسايشى.
پايداسىز مىي
– مەن ەمەس, عىلىم ايتادى, – دەيدى قالىش. – ايەلدەردىڭ ميىنىڭ سالماعى ەركەكتەردىكىنەن 10-15 پايىز از بولادى ەكەن. بۇل ەندى ەركەكتەردىڭ ارتىقشىلىعى ەمەس پە؟
– ءاي, ارتىقشىلىعى ەمەس-اۋ, قايتا كەمدىگى شىعار, – دەيدى مەرگەنباي اعايىن ىنىسىنە. – ءوز ۇيىڭدەگى بالا-شاعانى كەلىن اسىراپ وتىر. ال بوس ءسوز ايتۋدان ارىعا بارمايتىن سەنىڭ ميىڭنىڭ كوپتىگىنەن نە پايدا؟!
ۇقساستىقتان جاقسىلىق ىزدەمە
مەرگەنبايدىڭ قۇرداسى ءازىم وسى ومىرىندە ءبىراز توسەك جاڭعىرتقان ادام. ونى اركەز ءوزى دە ايتىپ, اڭگىمە تاقىرىبىنا اينالدىراتىنى دا بار.
– سەندەر ماعان بوسقا ۇرساسىڭدار, – دەدى ول بىردە. – جاقىندا عانا گازەتتەن وقىدىم, نەكە مىقتى بولۋى ءۇشىن ۇيلەنەتىندەردىڭ ءبىر-بىرىنە ۇقساستىعى كەرەك ەكەن. ءتۇرى عانا ەمەس, مىنەزى دە, ومىرگە كوزقاراسى, ءىس-ارەكەتتەرى دە ۇقساس بولسا, نەكە بەرىك بولماق.
– دەگەندە, سەن بۇل پىكىرگە تىم ۇيىي بەرمە, – دەدى مەكەڭ. – قازىر عوي, بەسىنشىسىمەن تۇرىپ جاتىرسىڭ. وسىڭنان ايىرىلما! بۇل كەتسە, بەس قاتىن بوساتقان ساعان ۇقساسىن تابامىز دەپ, بەس بايدان شىققان ايەل ىزدەپ, ءبىز ولمەيمىز بە؟!
ماماديار جاقىپ,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى
ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن
بەرىك سادىر
