باقيا اتشاباروۆتىڭ عىلىمداعى جولى سوقپاقتى, ايتسە دە ايقىن ءارى جەمىستى بولدى. بۇل – 1950-1960 جىلدار ارالىعىندا قازاقستاندا مەديتسينا عىلىمىنىڭ كوپتەگەن سالاسى جاڭادان اشىلىپ جاتقان كەزى ەدى. ينستيتۋت جاڭا مەديتسينا سالالارىنىڭ ورتالىعى بولدى. اتاپ ايتار بولساق, برۋتسەللەز, لەپتوسپيروز, تۋبەركۋلەز اۋرۋلارىنىڭ ەپيدەميولوگياسى, اللەرگولوگيا, يممۋنولوگيا, ەندوميالىق زوب اۋرۋلارىن زەرتتەۋ زەرتحانالارى وسى ورتالىقتا بولدى. سونىمەن بىرگە ەڭبەك گيگيەناسى, كاسىبي اۋرۋلار, تاعام گيگيەناسى, قورعاسىن مەن فوسفوردىڭ زياندى اسەرىنەن بولاتىن سوزىلمالى ۋلانۋلاردى زەرتتەيتىن زەرتحانالار قۇرىلدى. عىلىمي جۇمىستاردىڭ ناتيجەلەرى دەرەۋ تاجىريبەدە قولدانىلىپ, الدىن الۋ جۇمىستارىنا تولىق بەتبۇرىس جاسالعان كەز ەدى. جوعارىدا كورسەتىلگەن مەديتسينا عىلىمىنىڭ سالالارى كەيىن ءىرى عىلىمي ورتالىقتارعا اينالدى. وسى ينستيتۋتتان كوپتەگەن عالىمدار شىعىپ, جۇزدەگەن ديسسەرتاتسيالار قورعالدى.
عالىمنىڭ ەرەن ەڭبەكتەرىنىڭ ىشىندەگى ەرەكشە ماڭىزدىسى سەمەي يادرولىق سىناقتارىنىڭ زياندى اسەرلەرىن زەرتتەپ, سىناق جۇمىستارىنا توقتاۋ سالۋعا شاقىرۋى بولاتىن. 1957 جىلى قازاق كسر دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى قانىش ساتباەۆتىڭ تىكەلەي ۇيىتقى بولۋىمەن 1947 جىلدان بەرى سەمەي وبلىسىندا جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان يادرولىق سىناقتاردىڭ ادام دەنساۋلىعىنا تيگىزەتىن زياندى اسەرىن انىقتاۋ قولعا الىندى. بۇل جۇمىس ولكەلىك پاتولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باسشىسى باقيا اتشاباروۆ باستاعان ۇجىمعا تاپسىرىلدى. 100-دەن اسا قىزمەتكەردەن تۇراتىن ەكسپەديتسيا قۇرامى بەكىتىلىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىنا كىرىسىپ كەتەدى. باقيا باستاعان عىلىمي ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىنىڭ زەرتتەۋ نىسانى اسىرەسە, پوليگونعا جاقىن ورنالاسقان قاينار, قاراۋىل, سارجال, دولون سياقتى قازاق اۋىلدارىن قامتىدى. سول كەزدەگى ساياساتقا بايلانىستى بۇل ەكسپەديتسيانىڭ جۇمىستارى جونىندەگى مالىمەتتەر قۇپيا ساقتالاتىن, ەشكىمگە ءتىس جارىپ ايتۋعا, اڭگىمە كوتەرۋگە بولمايتىن. ال جارىلىستاردىڭ باسىندا اسكەري توپتار تۇردى. ولار پوليگونداعى جارىلىستاردىڭ ادام دەنساۋلىعىنا ەشقانداي زياندى اسەرى بولمايدى دەگەن تۇجىرىمعا مەملەكەت باسشىلارىنا دەيىن سەندىرىپ قويعان-دى. ال ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋلەرى ناتيجەسىندە اتالعان جارىلىستىڭ ادام اعزاسىنا, جان-جانۋارلارعا, قورشاعان ورتاعا وتە زيان ەكەنى رەسپۋبليكا مەن وداق باسشىلارىنا جەتكىزىلدى. مىنە, وسى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى 1961 جىلى 12 تومدىق ەڭبەك بولىپ جيناقتالىپ, ۇكىمەت تاراپىنا ارنايى حابارلاما جاسالدى, كونفەرەنتسيا وتكىزىلدى. زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە العاش رەت وسى وڭىردە باقيا اتشاباروۆتىڭ «قاينار» سيندرومى» دەپ ايدار تاققان اۋرۋ ءتۇرى الەمدىك مەديتسينالىق ادەبيەتكە ناۋقاستىڭ جاڭا ءتۇرى رەتىندە ەندى. ول وزىنە ءتان ەرەكشە ازاماتتىق قاسيەتىمەن ءاربىر عىلىمي تۇجىرىمدى تەرەڭ زەرتتەپ, سارالاپ قابىلدادى جانە شەشىمدەرىنىڭ ورىندالۋىن مۇقيات تەكسەرەتىن. سەمەي پوليگونىنداعى جارىلىستاردىڭ سالدارى بويىنشا زەرتتەۋ قورىتىندىلارىن وداقتىق كوميسسيا تالقىلاعان كەزدە ورىن العان جاعدايلار ب.اتشاباروۆتىڭ پايىم-پاراساتىن قىلاۋداي دا وزگەرتە العان جوق. بەلگىلى ارىپتەستەرى وداقتىق باسشىلاردىڭ تەگەۋرىنىنە شىداماي, وسالدىق تانىتقاندا ول ءوز ويىنان, زەرتتەۋ بارىسىندا كۋا بولعان, كوزى جەتكەن, ابدەن ەكشەلگەن تۇجىرىمدارىنان تانبادى. قالىپتاسقان قاساڭ كوزقاراستارمەن كەلىسپەي, بەلگىلى عالىمدار مەن اسكەري گەنەرالداردان قۇرالعان كوميسسيا الدىنا بىرنەشە رەت شىعىپ, زەرتتەۋ قورىتىندىلارىن دالەلدەدى. يادرولىق سىناقتاردى جالعاستىرۋعا بولمايتىنىن كورسەتتى. وسى زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە الىنعان اقپارات اسكەري-وندىرىستىك كەشەن باسشىلارىنىڭ ايىلىن جيىپ, 1963 جىلى اۋەلى يادرولىق قارۋ-جاراقتىڭ جەر بەتى مەن جوعارى اتموسفەرادا وتكىزىلەتىن سىناقتارىن امالسىزدان توقتاتۋلارىنا تۋرا كەلدى. سەبەبى بۇل كەزدە قازاق عالىمدارىنىڭ عىلىمي جۇمىستارىنىڭ وڭ ناتيجەلەرى ەلگە بەلگىلى بولا باستاعان ەدى. مىنە, وسى كەزدەن باستاپ سىناق جۇمىستارى جەر استىنا ءتۇستى. الايدا جارىلىس دۇمپۋلەرى جالعاسا بەردى. تەك الىپ يمپەريانىڭ ىدىراۋىنا بايلانىستى عانا توقسانىنشى جىلداردىڭ قارساڭىندا بۇرىنعى زەرتتەۋلەرگە جاڭا كوزقاراس قالىپتاسا باستادى. ياعني عىلىمي دەرەكتەر «نەۆادا-سەمەي» حالىقارالىق يادرولىق قارۋعا قارسى قوزعالىسىنا باعىت-باعدار بەرىپ, ونىڭ تۇپقازىعىنا اينالدى.
عالىمنىڭ 200-دەن استام ەڭبەگى, 10-نان اسا عىلىمي مونوگرافياسى جارىق كوردى. ول 50-دەن استام عىلىم كانديداتتارى مەن دوكتورلارىن دايىندادى. ۇلتىنىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن جانقيارلىقپەن ەڭبەك ەتىپ, سوڭىنا يگى ونەگە قالدىرعان اكادەميك باقيا اتشاباروۆ سياقتى تۇلعالاردىڭ الدىندا تاعزىم ەتۋ – پارىزىمىز. سوندىقتان ۇلت دەنساۋلىعى مەن قازاقستاندىق مەديتسينا عىلىمىنىڭ دامۋىنا عۇمىرىن ارناعان تۇلعانىڭ ەسىمىن ءوزى ەڭبەك ەتكەن الماتى مەن سەمەي قالالارىندا ۇلىقتاۋعا جول اشىلسا دەگەن ويىمىزدى جەتكىزگىم كەلەدى.
بەگالى ايتبەمبەت,
مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
