زاڭ تالاپتارى قوعامنىڭ تىنىشتىعىن كوزدەيدى

– بەرىك ساقباي ۇلى, قا­زىر­گى تاڭدا ءدىن سالاسىن­داعى مەملەكەتتىك ساياسات تۋ­­رالى تۇجىرىمداما بە­كى­تىلىپ, زاڭ جوباسىن جا­ساقتاۋ جانە تالقىلاۋ ساتىسى ارتتا قا­لىپ, ونى ۇكىمەتكە ەنگىزىپ وتىرسىزدار. وسى تۋرالى قىس­قاشا توق­تالا كەتسەڭىز؟

– ءبىر جىل ىشىندە مي­نيسترلىك ءدىن سالاسىنداعى اۋقىم­دى جۇمىستاردى قولعا الىپ, ناتيجەلەرى بىرتە-بىرتە كورىنە باستادى. بيىل ماۋسىم ايىندا تاۋەلسىز تاريحىمىزدا تۇڭعىش رەت مەملەكەت باسشىسىنىڭ جار­­لىعىمەن 2017-2020 جىل­­دارعا ارنالعان ءدىن سا­لاسىنداعى مەملەكەتتىك سايا­سات تۇجىرىمداماcى بە­كىتىلدى. ءبىز وسى قۇجاتتا ءدىن­ سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سايا­ساتتىڭ الداعى ورتا مەر­زىمدەگى نەگىزگى باعىتتارى مەن باسىمدىقتارىن اي­قىن­دا­دىق. زاڭ جوباسى بەل­گى­لەنگەن تارتىپكە سايكەس بار­لىق مۇددەلى مەملەكەتتىك ور­­گانداردىڭ كەلىسۋىنەن ءوتىپ, مي­­نيسترلىكتىڭ رەسمي سايتىندا جانە ۇكىمەتتىڭ اشىق ۆەب-پورتالىنا ورنالاستىرىلدى. ۇكىمەتكە ەنگىزگەن زاڭ جو­­­­باسى شەڭبەرىندە ءارتۇرلى سا­لانى رەتتەيتىن 9 زاڭعا جانە 2 كودەكسكە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ كوزدەلىپ وتىر. ولاردىڭ قا­تارىندا ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر, ءبىلىم بەرۋ, مەملەكەتتىك قىزمەت جانە باسقا دا ماسەلەلەر بويىنشا ەل زاڭنامالارىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان كوپتەگەن ۇسى­نىستار بار. اتاپ ايتار­ بول­ساق, زاڭنامالىق وزگە­رىس­تەر مەن تولىقتىرۋلار كا­مەلەتكە تولماعانداردىڭ ءدى­ني ءىس-شارالارعا قاتىسۋ ءتار­تىبىن, شەتەلدەردە ءدى­ني ءبىلىم الۋ ماسەلەسىن رەتتەۋ, قوعامدىق ورىندار­دا ادامنىڭ بەت-الپەتىن تا­نۋ­عا بوگەت جاسايتىن كيىم تۇرلەرىن كيىپ جۇرۋگە تىيىم سالۋ, ءدىن سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ ءدىني بىرلەستىكتەرمەن ءوزارا ءىس-ارەكەتىن جەتىلدىرۋ, ءدىني بىر­­لەستىكتەردىڭ قارجىلىق اشىق­تىعىن قامتاماسىز ەتۋ, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ ءدىني راسىمدەر مەن جورالارعا قاتىسۋىن رەتتەۋ جانە تا­عى باسقا دا كوپتەگەن ماسە­لەلەردى قامتىپ وتىر.

– زاڭ جوباسى بويىن­شا ءوزىڭىز ايتقان وزگەرىس­تەر­دىڭ بىرقاتارىنا رەت-رە­­تىمەن توقتالا كەتسەك. جاس­وسپىرىمدەردى ءدىني قىز­مەتكە تارتۋ بويىنشا زاڭ ­تالابىن كۇشەيتۋدىڭ سە­بە­بى نەدە, قانداي مۇددەنى كوزدەيدى؟

– كوزدەلىپ وتىرعان بار­لىق زاڭنامالىق وز­گە­رىس­تەر بويىنشا كوپ­تەگەن شەتەلدەردىڭ ءدىن سا­لاسىنداعى قارىم-قاتى­ناستاردى قۇقىقتىق رەتتەۋ تاجىريبەلەرى جان-جاقتى زەرت­تەلگەن. زاڭنامالىق وز­گە­رىستەردىڭ ىشىندە اتا-انا­لا­رىنىڭ نەمەسە زاڭدى وكىل­دەرىنىڭ كەلىسىمىنسىز نەمەسە ەرتىپ ءجۇرۋىنسىز 16 جاسقا جەت­پەگەن جاسوسپىرىمدەردىڭ ءدىني ءىس-شارالارعا بارۋىنا زاڭنامالىق تىيىم سالۋ قارالعان. وسى ورايدا, بۇل تالاپ ءدىني (رۋحاني) ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە ءبىلىم الاتىن جاسوسپىرىمدەرگە قاتىستى ەمەس ەكەندىگىن ايتا كەتكەن ءجون.

– وسى ماسەلەگە قاتىستى شەتەلدەردىڭ تاجىريبەلەرى نە دەيدى؟

– ءبىز اسىرەسە كەشەگى كە­ڭەس وداعى قۇرامىندا بىر­گە بولعان جانە بۇگىنگى دا­مۋ جۇيەسى ۇقساس كورشى ەل­دە­ردىڭ تاجىريبەلەرىنە دەن قويدىق. ماسەلەن, تاجىك­ستاندا بالا­لار­عا ءدىني ءبىلىم بەرۋ اتا-انا­لاردىڭ نەمەسە ولاردى الماستىراتىن تۇلعالاردىڭ جازباشا كەلى­سىمىمەن مەكتەپتەن تىس ۋاقىتتا 7 جاس­تان 18 جاسقا دەيىن رۇقسات ەتىلەدى. وسى ەلدىڭ «بالالاردى تاربيەلەۋ مەن وقىتۋداعى اتا-انا­لاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى تۋ­رالى» زاڭىنا سايكەس, رەسمي ءدىني ءبىلىم بەرۋدى قوسپاعاندا, كامەلەتكە تولماعان بالالارعا ءدىني قىزمەتكە قاتىسۋعا تى­يىم سالىنادى. كامەلەتكە تولماعان جاسوسپىرىمدەردى ءدىني ۇيىمداردىڭ جۇمىسىنا زاڭسىز تارتۋعا جول بەرمەۋگە قاتىستى بەلارۋس ساياساتى «سەنىم بوستاندىعى جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭىنىڭ 39-بابىمەن رەتتەلگەن. وندا جاسوسپىرىمدەردى ءدىني ۇيىمدارعا تارتۋ, ولاردى وزدەرىنىڭ قالاۋىنسىز جانە اتا-انالارى مەن ولاردى الماستىراتىن تۇلعالاردىڭ كەلىسىمىنسىز دىنگە وقىتۋ زاڭ­دا بەكىتىلگەن تارتىپتە جاۋاپ­كەرشىلىك جۇكتەيدى.

– شەتەلدەردە ءدىني ءبىلىم الۋدى رەتتەۋدىڭ قاجەتتىلىگى نەدەن تۋىنداپ وتىر؟

– بۇل نورما دا جۇرت­شىلىقتىڭ جانە ەلىمىزدەگى ءدىني بىرلەستىكتەر مەن قا­زاق­ستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى تاراپى­نان كەڭ قولداۋ تاپتى. مۇن­­داي تالاپ شەتەلدەرگە ءدىني ءبىلىم الۋ ماقساتىمەن ات­تانعان جاس­­تاردىڭ راديكال­دى ءدىني اعىم­داردىڭ يدەو­لوگتارىنىڭ ىقپالىنا ءتۇسۋ مۇم­كىندىگىن ازايتۋ ءۇشىن ەن­گىزىلگەلى وتىر. وكىنىشكە قا­راي, شەتەلدەرگە ءوز بەتىمەن بارىپ, يسلامدىق ءدىني ءبىلىم العان جاستارىمىزدىڭ ەل­دەگى ءداستۇرلى يسلامعا ءتان تۇسى­نىكتەر مەن داستۇرلەردى مانسۇقتاپ جۇرگەنىن كورىپ تە, ەستىپ تە ءجۇرمىز. ارينە بۇل – شەتەلدىك ءدىني وقۋ ورىن­دارىنا ازاماتتاردى­ جىبەرۋ تاجىريبەسىنىڭ رەت­تەلمەگەندىگىنىڭ ناتيجەسى. سون­دىقتان ءدىن سالاسىن رەت­تەيتىن قولدانىستاعى زاڭعا قازاقستاندا ارنايى ءدىني ءبىلىم العان سوڭ عانا شەتەلدەردە جوعارى ءدىني ءبىلىم الۋعا بولاتىن نورمانى ەنگىزۋ ۇسىنىلدى. وسى ورايدا, رەسمي تىركەلگەن ءدىني بىر­لەستىكتەردىڭ ەلىمىزدە ءدىني (رۋحاني) ءبىلىم بەرۋ ۇيىم­دارى جوق بولعان نەمەسە حالىقارالىق كەلىسىم بول­عان جاعدايلاردا اتالعان زاڭ نورماسى ولارعا قولدانىلمايتىنىن ايتا كەتەيىن.

– قوعامدىق ورىندار­دا دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىم­دارعا قاتىستىلىعىن كور­سەتەتىن سىرتقى اتريبۋت­تاردى, كيىم تۇرلەرىن پاي­دالانۋعا, كيىپ جۇرۋگە تىيىم ­سالۋ تۋرالى نە ايتار ەدى­ڭىز؟

– قازىرگى تاڭدا الەم ەلدەرى بۇل ماسەلەنى زاڭ شەڭبەرىندە شەشۋگە تالپىنىپ وتىر. ما­­سە­لەن فرانتسيا ەۋروپا ەل­دە­رىنىڭ ىشىندە العاش رەت ادامنىڭ بەت-الپەتىن تۇم­شالايتىن ايەلدەر كيىمىن كيۋگە زاڭ جۇزىندە تىيىم سالىپ, ونى كيگەن جانە كيۋگە قىسىم جاساعان ادامدارعا قىل­مىستىق جاۋاپكەرشىلىك بەكىتتى. بەلگيا ۇكىمەتى 2011 جىلى «تولىقتاي نەمەسە جارتىلاي بەت-الپەتىن جاباتىن كەز كەلگەن كيىمدى كيۋ­­گە تىيىم سالۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداپ, ەلدىڭ بارلىق اۋماعىندا بەت-الپەتتى تو­لىقتاي نەمەسە جارتىلاي جا­باتىن كيىم كيۋگە تىيىم سالدى. اۋستريادا بيىلعى 1 قازاننان باستاپ قوعامدىق ورىنداردا ادامنىڭ بەت-الپەتىن جاباتىن باس كيىم­دەردى, ماسكالار مەن ارنايى كيىمدەردى كيۋگە تىيىم سالاتىن زاڭ كۇشىنە ەندى.

كورىپ وتىرعانىمىزداي, ادامنىڭ بەت-ءجۇزىن تۇم­شا­لايتىن كيىمگە زاڭنامالىق تىيىم سالۋ – الەم ەلدەرىندە بار تاجىريبە. سوندىقتان وسى ماسەلەگە قاتىستى ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان زاڭ جوباسىنا ەنگىزىلگەن تالاپتار ءدىن سالاسىن رەتتەۋ ارقىلى قوعام قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ­دى كوزدەيتىن يگى ماقساتتى باس­شىلىققا الادى دەپ تولىق سە­نىممەن ايتا الامىن.

– زاڭ جوباسىندا كوز­دە­لىپ وتىرعان بار­لىق­ ما­سەلەلەردى ءبىر سۇح­بات­پەن قام­تۋ مۇمكىن ەمەس. اڭگى­مەمىزدى وسى زاڭ­نامالىق وز­گەرىستەردىڭ ماق­­ساتى نە جانە ودان نە كۇ­تە­مىز دەگەن ساۋالمەن قو­رىتساق؟

– ءبىز وسى زاڭنامالىق وز­گەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ارقىلى مەملەكەت پەن ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ اراسىنداعى ءوزارا ىقپالداستىقتى كۇشەي­تۋدى, قوعامدا زايىرلى قاعي­داتتاردى نىعايتۋدى جانە ءدىني قىزمەتتى ۇيلەستىرۋ بو­يىنشا مەملەكەتتىڭ فۋنكتسياسىن ارتتىرۋدى كوزدەپ وتىر­مىز. وسى ورايدا, ەلى­­مىزدەگى ءدىني احۋالدىڭ تۇراق­تى ەكەنىن باسا ايتقىم كە­لە­دى. مەن مۇنى بارلىق دەڭ­گەي­دەگى مەملەكەتتىك ورگان­داردىڭ اتقارىپ وتىر­عان قىزمەتتەرىنىڭ جانە ەل ازا­مات­تارىنىڭ مەملەكەت تاراپىنان جۇرگىزىلىپ وتىرعان ساياساتقا تولىق قولداۋ كور­سەتىپ وتىرعانىنىڭ ناتي­جەسى دەپ تۇسىنەمىن. ەڭ باس­تىسى, بۇل وزگەرىستەر مەن تو­لىقتىرۋلار قوعامنىڭ جانە ونداعى بارلىق ازامات­تاردىڭ مۇددەسىنە جۇمىس ىستەيتىندىگىن اتاپ وتكىم كەلە­دى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن 
اباي اسانكەلدى ۇلى,

«ەگەمەن قازاقستان»