تاۋەلسىز مەملەكەت ەكونوميكاسىنىڭ تەمىرقازىعى ءتول ۆاليۋتاسى ەكەنى تۇسىنىكتى. تاعدىرلى كەزەڭدە قابىلدانعان شەشىمنىڭ ءمان-ماڭىزىن تەرەڭىرەك ءتۇسىنۋ ءۇشىن ءسال شەگىنىس جاساپ, تەڭگەنىڭ تاريحىنداعى ماڭىزدى ساتتەردى شولىپ كورەلىك.
كەڭەستىك كەزەڭدەگى ءبىرتۇتاس قارجى-ەكونوميكالىق بايلانىستار كۇيرەگەننەن كەيىن ىلە-شالا ينفلياتسيا ەتەك الىپ, قالىڭ ەل قىمباتشىلىقتىڭ قۇرساۋىندا قالعانى بەلگىلى. ەسەڭگىرەگەن ەكونوميكانى وڭالتۋ ءۇشىن «رۋبل ايماعىن» تارك ەتىپ, دەربەس قارجىلىق-ەكونوميكالىق جۇيە جاساۋعا تالپىنىس جاسالدى. مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ وسىنىڭ بارلىعىن ساراپتاي كەلە, ۇلتتىق بانككە وتە قۇپيا تۇردە ۇلتتىق ۆاليۋتانى ازىرلەۋگە كىرىسۋ جونىندە تاپسىرما بەردى. ۇلتتىق قور, التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆى ءالى قالىپتاسپاعانىن ەسكەرسەك, ءسوز جوق, مۇنى ۇلكەن ەرىك-جىگەردى قاجەت ەتەتىن باتىل قادام دەپ باعالاعان ءلازىم.
بىرنەشە ايعا سوزىلعان دايىندىق جۇمىستارىنان كەيىن, 1992 جىلدىڭ تامىز ايىندا ۇلتتىق بانكتە تەڭگە كۋپيۋرالارىنىڭ ۇلگىسىن بەكىتكەن ديزاينەرلەر توبى تۇماندى البيونعا تابان تىرەدى. بانكنوت باستىراتىن فابريكا, قۇندى قاعازعا كەرەك قارجى دا جوق ۋاقىتتا انگلياداعى «حارريسون جانە ونىڭ ۇلدارى» اتتى تاريحى تەرەڭ, تاجىريبەسى باي فيرمانىڭ قىزمەتىنە جۇگىندىك. ءال-فارابي, ابىلاي حان, شوقان, ءسۇيىنباي بابالارىمىز سىندى تاريحي تۇلعالاردىڭ بەينەسى بەدەرلەنگەن بانكنوتتار وسىلاي جارىققا شىقتى.
ول تۋرالى مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ:
– 7 ميلليون دوللار تاۋىپ, اقشامىزدىڭ قالعان بولىگىن شىعارۋعا قاجەتتى شىعىندى تولەدىك. ءتورت «يل-76» ۇشاعىن جالداپ, اقشامىزدىڭ 60 پايىزىن تاسىپ الدىق. بۇل وتە قۇپيا وپەراتسيا ەدى. قۇجاتتارعا «مەملەكەت باسشىسىنىڭ سالىنىپ جاتقان رەزيدەنتسياسىنا كەرەكتى م ۇلىك» دەپ جازىلدى. وعان دەيىن وبلىستاردا جەراستى قويمالارىن جاساتىپ قويدىق. ءتورت ۇشاق لوندون – ورال باعىتىنا, ودان ءارى وبلىستارعا اپتا سايىن ون سەگىز رەيس جاساپ تۇردى. ۇقك باسشىلارىنىڭ ءبارىن وپەراتسيانى تابىستى وتكىزۋگە جۇمىلدىردىق. ەڭ قيىنى – اقشانى بارلىق بانكتەرگە, اۋداندارعا جەتكىزۋ بولدى. ول سەگىز كۇن ىشىندە اتقارىلدى. بالكىم, دۇنيە جۇزىندە جاڭا اقشانى ەنگىزۋ تاپ وسىلاي تەز ءارى تابىستى جۇزەگە اسىرىلماعان شىعار,..– دەپ ەسكە الادى.
تەڭگەنىڭ باستاپقىدا ازىرلەنگەن ءتورت ءتۇرلى ديزاينىنىڭ ىشىنەن تاريحي تۇلعالارىمىزدىڭ تاڭداپ الىنۋىنىڭ, تاڭبالانۋىنىڭ ءوزى تەگىن ەمەس. ونىڭ سىرىن ۇلتتىق بانكتىڭ تۇڭعىش توراعاسى بولعان عالىم باينازاروۆ بۇرىنىراق «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا بىلاي دەپ تۇسىندىرەدى:
– پرەزيدەنت «جاڭا عانا تاۋەلسىزدىگىن العان ەلمىز. ءبىزدى, ءتىپتى وزگەلەر ساياسي كارتادان دا تابا المايدى. سوندىقتان ەڭ ءبىرىنشى نومينال, ەڭ تانىمال – الەم بىلەتىن قازاق بولۋعا ءتيىس», دەدى. سول سەبەپتى نەگىزگى ۆاليۋتا – 1 تەڭگەلىك بانكنوتقا ءال-فارابي بابامىز بەينەلەنسىن دەگەن ۇيعارىم جاسالدى.
تەڭگەنىڭ تاعدىرىن ايقىنداعان رەسمي قۇجاتتاردىڭ كەيبىرىنە كوز جۇگىرتەيىك. 1993 جىلعى 12 قاراشادا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسىن ەنگىزۋ تۋرالى» پرەزيدەنت جارلىعى شىقتى. بۇل جارلىقتا «...قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋماعىندا 1993 جىلعى 15 قاراشادا ساعات 8:00-دەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى – تەڭگە اينالىمعا ەنگىزىلسىن; 1993 جىلعى 18 قاراشادا ساعات 08.00-دەن باستاپ تەڭگە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدى تولەم قۇرالىنا اينالادى» دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعان.
ەلباسى جارلىعى شىعىسىمەن ەلىمىزدىڭ بارلىق باق-ىندا جاڭا ۆاليۋتانىڭ سۋرەتتەرى باسىلىپ, حالىق ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدىڭ بەينەسىن تانىدى. ءتول تەڭگە قولىنا تيگەندە تولقىماعان جان كەمدە-كەم. بۋدا-بۋدا سابان اقشاعا كوزى مەن قولى ۇيرەنىپ قالعان حالىق ءتول اقشامىزدىڭ كولەمى از كورىنسە دە, ارقالاعان جۇگى اسا سالماقتى ەكەنىن انىق سەزىندى. التى كۇن بويى جەرگىلىكتى بانك بولىمشەلەرىنە اعىلعان حالىقتىڭ اياعى باسىلماي, قوبىراعان ەسكى اقشالارىن تەڭگەگە ايىرباستاۋمەن بولدى.
تەڭگە – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ءتول پەرزەنتى. ۋاقىت تالابىنا ساي, ونىڭ ديزاينى وزگەرىپ, قورعانىشتىق قابىلەتى جەتىلدىرىلىپ وتىردى. ەل تاريحىنداعى تاعدىرلى ساتتە دۇنيەگە كەلگەن ۇلتتىق ۆاليۋتامىز شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە قازاقستاننىڭ دەربەس قارجىلىق, ەكونوميكالىق جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا نەگىز قالادى. ۇلتتىق ۆاليۋتانى شىعارۋداعى اتقارىلۋعا ءتيىس اسقارالى ميسسيا دا وسى ەدى.
ارنۇر اسقار,
«ەگەمەن قازاقستان»
