ولار بيىل جاز ايلارىندا استانا قالاسىندا ۇيىمداستىرىلعان ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىندە ۇسىنىلعان جوبالار جايىندا اڭگىمەلەپ, تىلشىلەردىڭ ساۋالداردىڭ جان-جاقتى جاۋاپ بەردى.
ء«داستۇرلى ەمەس ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالاناتىن سورعى تەحنولوگيالار بۇكىل الەمدە وزەكتى پروبلەمالاردىڭ ءبىرى. ياعني, بۇل پارنيكتى گاز شىعارىندىلارىمەن بايلانىستى. ونىڭ مىسالدارى وتە كوپ. ماسەلەن, قازاقستاندا 37 جىلۋ ەلەكتر ستانساسى, بىرنەشە ءىرى سۋ ەلەكتر ستانساسى, ءۇش مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى, مەتاللۋرگيا زاۋىتتارى جۇمىس ىستەيدى. ولاردا جىلۋ بولۋمەن بايلانىسى بار اينالىمدى سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسى بار. مىسالى, ءبىز استانا قالاسىنىڭ جىلۋ ەلەكتر ستانساسىنان جىل بويى شىعىپ تۇراتىن اق بۋدى كورەمىز. بۇل – اۋانى لاستاۋ. ءبىز ءوزىمىز ازىرلەگەن جۇيە ارقىلى اتالعان شىعارىندىلاردى قىسقارتۋدى ۇسىنامىز. بۇل – وتە پەرسپەكتيۆالى باعىت», دەدى التاي الىمعازين. ونىڭ ايتۋىنشا, اتالعان تەحنولوگيانى پايدالانعان كاسىپورىندار شىعارىندىلاردى 24 ەسەگە دەيىن قىسقارتا الادى.
«جاڭا قۇرىلعىعا پاتەنت الدىق. قازىر نارىقتىق باعاسى بارىنشا تومەن بولىپ تۇر. كەلەشەكتە پاۆلودار قالاسىندا جوبانى قۇراستىرۋ ءوندىرىسىن باستاۋدى جوسپارلاۋدامىز. ەكسپو قورىتىندىسىندا بىزگە بىرنەشە كومپانيا حابارلاستى. سوڭعى حابارلاسقانى كريپتوۆاليۋتا وندىرىسىمەن اينالىساتىن فيرمانىڭ رەسەيلىك جانە امەريكالىق وكىلدىگى بولدى», دەدى عالىم.
باسقوسۋدا بولات ەرماعامبەتوۆ قازاقستاندىق عالىمداردىڭ كومىردەن گاز الۋ جوباسىن جۇزەگە اسىرىپ جاتقانىن جەتكىزدى. «ەلىمىز كومىر كەندەرىنە وتە باي, بۇگىندە 126 كومىر كەشەنى جۇمىس ىستەيدى. جىلىنا 100 ميلليونداي كومىر ءوندىرىپ, ونىڭ 30 ملن تونناسىن ەكسپورتقا جىبەرەمىز. دەسە دە, جىلدان-جىلعا كومىر ءوندىرۋ كولەمى قىسقارۋ ۇستىندە. ءونىم ساپاسىنىڭ ناشار بولۋى, قورشاعان ورتاعا تيگىزەر اسەرى كوپ بولۋى سەبەبىنەن وڭدەۋدىڭ جاڭا تەحنولوگياسى قاجەت. كومىردىڭ ءار تونناسىنان قانشا ەنەرگيا الساق, سونشا كولەمدە قورشاعان ورتانى لاستايمىز. سوندىقتان قازىرگى كەزدەگى ماڭىزدى ماسەلە كومىر كەنىشتەرىن يگەرۋ ءۇشىن سونى تەحنولوگيا كەرەك. ەگەر كومىردىڭ قۇرامىنداعى سۋتەگىن 14 پايىزعا جەتكىزسەك, وندا كومىر سۇيىلادى. وسىلايشا ودان گاز الۋعا بولادى», دەدى حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
عالىم كومىردەن گاز الۋ جوباسىنا قاتىستى تاعى بىلاي دەدى: «بۇل جوبامەن اينالىسقانىما ءبىراز جىل بولدى. ەندى بۇل تەحنولوگيانىڭ ەرەكشەلىگىن ايتسام, ءبىز كومىردى جاعۋ ارقىلى ودان گاز الامىز. بۇل پروتسەسس گازيفيكاتور قۇرالىندا جۇرەدى. ياعني, كومىردى گازيفيكاتوردا جاعامىز ءارى ونداعى وتتەگىنىڭ مولشەرىن باقىلاپ, «جانعىش گازدى» الامىز. ول كومىردىڭ توتىعىنان جانە سۋتەگىنەن تۇرادى. ءبىر ماسەلە – جانعىش گازداردىڭ قۋاتتىلىعى. ارينە, تابيعي گازعا قاراعاندا كومىردەن الىنعان گازدىڭ جانۋ قۋاتى ازداۋ. بىراق جانعىش گازدان جىلۋ الۋعا, ونى كۇندەلىكتى تۇرمىستىق قاجەتتىلىككە پايدالانۋعا بولادى. بۇل جوبا ەكولوگيالىق جاعىنان ءتيىمدى.
گازيفيكاتور دەگەنىمىز – رەاكتور. بىراق وعان كومىر سالىنادى. استىنان اۋا جىبەرىلەدى. اۋا سۋدىڭ بۋىن ايدايدى. وسىلايشا كومىر جانادى. سودان كەيىن جانعىش گاز پايدا بولادى. بۇل – اۆتوتەرميالىق پروتسەسس», دەدى بولات ەرماعامبەتوۆ. عالىمنىڭ سوزىنە قاراعاندا, بۇل جوبانى باياناۋىل اۋدانىندا جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلۋدە. ويتكەنى, وسى وڭىردەگى مايكوبە كەنىشىنىڭ كومىرىنەن گاز الۋعا بولادى. جوبانىڭ قۇنى ەسەپتەلۋدە. ەگەر جوبا ىسكە اسسا, باياناۋىل, تورايعىر اۋىلدارىن جانە مايقايىڭ كەنتىن كومىردى وڭدەۋ ارقىلى الىنعان گازبەن قامتاماسىز ەتۋگە بولادى.
بۇل جوبامىزدى پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمدىگىنە ۇسىندىق. جوبانى جۇزەگە اسىرۋ سونىڭ قۇزىرىندا جانە قاراجاتقا دا بايلانىستى. قازىرگى تاڭدا بارلىعى تابيعي گازدى پايدالانۋ كەرەك دەيدى. بىراق تابيعي گازدى باتىس قازاقستاننان الىپ كەلۋ كەرەك. ول ءۇشىن گاز قۇبىرىن جۇرگىزۋ قاجەتتىگى تۋىندايدى. ال استانا, كوكشەتاۋ, پەتروپاۆل قالالارىن گازبەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 1 ترلن تەڭگە كەتەدى. بۇل – قوماقتى قارجى. سوندىقتان وڭىرلەردى دامىتۋ ءۇشىن جاڭا يننوۆاتسيالىق جوبالار كەرەك», دەدى كومىر حيمياسى جانە تەحنولوگياسى ينستيتۋتى ديرەكتورى.
اسحات رايقۇل,
«ەگەمەن قازاقستان»
