بەرىك ارىن: زاڭ تالاپتارى قوعامنىڭ تىنىشتىعىن كوزدەيدى

وسى رەتتە, مەملەكەتتىك ورگاندارمەن ازىرلەنەتىن جانە بەلگىلى ءبىر سالانى پارمەندى رەتتەۋ ماقساتىن كوزدەيتىن كەز كەلگەن تۇجىرىمداما, ءوز كەزەگىندە, زاڭنامالىق وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋ جۇمىستارىمەن قاتار جۇرەتىنىن ايتا كەتكىم كەلەدى. مينيسترلىك وسى قيسىندى باسشىلىققا الىپ, ء«دىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر ماسەلەلەرى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەكەلەگەن زاڭنامالىق اكتىلەرىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ازىرلەپ, ونى مينيسترلىك جانىنداعى قوعامدىق كەڭەس وتىرىسىندا, قوعامدىق ۇيىمدار مەن ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ جانە عالىم-ساراپشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ۇلكەندى-كىشىلى باسقوسۋلاردا كەڭ تالقىلاۋدان وتكىزدى. زاڭ جوباسى بەلگىلەنگەن تارتىپكە سايكەس بارلىق مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ كەلىسۋىنەن ءوتىپ, مينيسترلىكتىڭ رەسمي سايتىندا جانە ۇكىمەتتىڭ اشىق ۆەب-پورتالىنا ورنالاستىرىلدى.

ۇكىمەتكە ەنگىزگەن زاڭ جوباسى شەڭبەرىندە ءارتۇرلى سالانى رەتتەيتىن 9 زاڭعا جانە 2 كودەكسكە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ كوزدەلۋدە. ولاردىڭ قاتارىندا ءدىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر, ءبىلىم بەرۋ, مەملەكەتتىك قىزمەت جانە باسقا دا ماسەلەلەر بويىنشا ەل زاڭنامالارىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان كوپتەگەن ۇسىنىستار كورىنىس تاپتى. اتاپ ايتار بولساق, زاڭنامالىق وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار كامەلەتكە تولماعانداردىڭ ءدىني ءىس-شارالارعا قاتىسۋ ءتارتىبىن رەتتەۋ, شەت ەلدەردە ءدىني ءبىلىم الۋ ماسەلەسىن رەتتەۋ, قوعامدىق ورىنداردا ادامنىڭ بەت-الپەتىن تانۋعا بوگەت جاسايتىن كيىم تۇرلەرىن كيىپ جۇرۋگە تىيىم سالۋ, ءدىن سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ ءدىني بىرلەستىكتەرمەن ءوزارا ءىس-ارەكەتىن جەتىلدىرۋ, ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ قارجىلىق اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ ءدىني راسىمدەر مەن جورالارعا قاتىسۋىن رەتتەۋ جانە تاعى باسقا دا كوپتەگەن ماسەلەلەردى قامتىپ وتىر.

– زاڭ جوباسى بويىنشا ءوزىڭىز ايتقان وزگەرىستەردىڭ بىرقاتارىنا رەت-رەتىمەن توقتالا كەتسەك... جاسوسپىرىمدەردى ءدىني قىزمەتكە تارتۋ بويىنشا زاڭ تالابىن كۇشەيتۋدىڭ سەبەبى نەدە جانە وزگەرىستەر قانداي مۇددەنى كوزدەيدى؟

– جالپى, كوزدەلىپ وتىرعان بارلىق زاڭنامالىق وزگەرىستەر بويىنشا كوپتەگەن شەت ەلدەردىڭ ءدىن سالاسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى قۇقىقتىق رەتتەۋ تاجىريبەلەرى جان-جاقتى زەرتتەلگەن. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمدەي, زاڭنامالىق وزگەرىستەردىڭ ىشىندە اتا-انالارىنىڭ نەمەسە زاڭدى وكىلدەرىنىڭ كەلىسىمىنسىز نەمەسە ەرتىپ ءجۇرۋىنسىز 16 جاسقا جەتپەگەن – كامەلەتكە تولماعان جاسوسپىرىمدەردىڭ ءدىني ءىس-شارالارعا بارۋىنا زاڭنامالىق تىيىم سالۋ كوزدەلگەن. وسى ورايدا, بۇل تالاپ ءدىني (رۋحاني) ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە ءبىلىم الاتىن جاسوسپىرىمدەرگە قاتىستى ەمەس ەكەندىگىن ايتا كەتكەن ءجون.

«بۇل زاڭنامالىق وزگەرىستىڭ ماڭىزى نەدەن تۋىندادى؟» دەيتىن بولساق, ول تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارى ورىن العان يدەولوگيالىق ۆاكۋمگە وراي ەل ازاماتتارىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىنىڭ, اسىرەسە جاس بۋىن وكىلدەرىنىڭ دەسترۋكتيۆتى ءدىني كۇشتەردىڭ ىقپالىنا تۇسۋىمەن بايلانىستا. وسىنىڭ سالدارىنان وي-ساناسى بەكىپ, تولىسىپ ۇلگەرمەگەن جاستار اراسىندا دىندارلىق دەڭگەيى ءوسىپ, مۇنىڭ تەرىس سالدارى رەتىندە دىنگە تۇراقتى قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن جاسوسپىرىمدەردىڭ راديكالدىق ءدىني اعىمدار مەن ءارتۇرلى جالعان ءدىني ۇيىمداردىڭ يدەولوگيالىق ىقپالىنا ءتۇسۋى ورىن الا باستادى. سونىمەن قاتار, جاسوسپىرىمدەردىڭ ءدىني ۇيىمدار قىزمەتىنە تارتىلۋى كوپ جاعدايدا وزدەرىن بالالاردى دامىتۋ جانە ءبىلىم بەرۋ ورتالىقتارى رەتىندە جارنامالايتىن (شەت ەل تىلدەرى, تۇلعانى دامىتۋ, پسيحولوگيانى دامىتۋ كۋرستارى, بالاباقشالار جانە ت.ب.) ۇيىمدار ارقىلى دا جۇرەتىنىن ەسكەرۋ قاجەت. وسىنداي جەكەلەگەن ورتالىقتار بالالارعا تەرىس ءدىني كوزقاراستار تاڭۋعا ۇمتىلادى.

– وسى ماسەلەگە قاتىستى شەت ەلدەردىڭ تاجىريبەلەرى نە دەيدى؟

– جالپى, زاڭنامالىق وزگەرىستەرگە قاتىستى الىس-جاقىن شەت ەلدەردىڭ تاجىريبەلەرى جەتەرلىك... دەسەك تە, ءبىز ءۇشىن, اسىرەسە كەشەگى كەڭەس وداعى قۇرامىندا بىرگە بولعان جانە بۇگىنگى دامۋ جۇيەسى ۇقساس كورشى ەلدەردىڭ تاجىريبەلەرى دەن قويارلىق. ماسەلەن, تاجىكستاندا بالالارعا ءدىني ءبىلىم بەرۋ اتا-انالاردىڭ نەمەسە ولاردى الماستىراتىن تۇلعالاردىڭ جازباشا كەلىسىمىمەن مەكتەپتەن تىس ۋاقىتتا 7 جاستان 18 جاسقا دەيىن رۇقسات ەتىلەدى. وسى ەلدىڭ «بالالاردى تاربيەلەۋ مەن وقىتۋداعى اتا-انالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى» زاڭىنا سايكەس, رەسمي ءدىني ءبىلىم بەرۋدى قوسپاعاندا, كامەلەتكە تولماعان بالالارعا ءدىني قىزمەتكە قاتىسۋعا تىيىم سالىنادى.

كامەلەتكە تولماعان جاسوسپىرىمدەردى ءدىني ۇيىمداردىڭ جۇمىسىنا زاڭسىز تارتۋعا جول بەرمەۋگە قاتىستى بەلارۋس ساياساتى «سەنىم بوستاندىعى جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭىنىڭ 39 بابىمەن رەتتەلگەن. وندا جاسوسپىرىمدەردى ءدىني ۇيىمدارعا تارتۋ, ولاردى وزدەرىنىڭ قالاۋىنسىز جانە اتا-انالارى مەن ولاردى الماستىراتىن تۇلعالاردىڭ كەلىسىمىنسىز دىنگە وقىتۋ زاڭدا بەكىتىلگەن تارتىپتە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى.

مىنە, الىس-جاقىن شەتەلدەردىڭ وسى ماسەلەدەگى تاجىريبەلەرى كامەلەتكە تولماعان جاسوسپىرىمدەردىڭ ءدىني راسىمدەرگە قاتىسۋىن جانە ولاردى دىنگە تارتۋ ارەكەتتەرىنىڭ شەت-شەگى جان-جاقتى رەتتەلگەنىن كورسەتىپ وتىر. سوندىقتان ءبىز دە ءدىن سالاسىن رەتتەيتىن قولدانىستاعى زاڭعا جانە اكىمشىلىك قۇقىقبۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزە وتىرىپ, ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ باسشىلارى مەن اتا-انالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىكتەرىن ارتتىرۋدى ماقسات ەتەمىز. وسى ورايدا, زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىندا ەلىمىزدەگى ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ وكىلدەرى وسى وزگەرىستەرگە  قولداۋ بىلدىرگەنىن باسا ايتا كەتكىم كەلەدى.

– بەرىك ساقباي ۇلى, شەتەلدەردە ءدىني ءبىلىم الۋدى رەتتەۋدىڭ قاجەتتىلىگى نەدەن تۋىنداپ وتىر؟ بۇل ەل ازاماتتارىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعىن بۇزباي ما؟

–  بۇل نورما دا جۇرتشىلىق جانە ەلىمىزدەگى ءدىني بىرلەستىكتەر مەن قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى تاراپىنان كەڭ قولداۋ تاپتى. مۇنداي تالاپ شەتەلدەرگە ءدىني ءبىلىم الۋ ماقساتىمەن اتتانعان جاستاردىڭ راديكالدى ءدىني اعىمداردىڭ يدەولوگتارىنىڭ ىقپالىنا ءتۇسۋ مۇمكىندىگىن ازايتۋ ءۇشىن ەنگىزىلگەلى وتىر. وكىنىشكە وراي, شەتەلدەرگە ءوز بەتىمەن بارىپ, يسلامدىق ءدىني ءبىلىم العان جاستارىمىزدىڭ ەلدەگى ءداستۇرلى يسلامعا ءتان تۇسىنىكتەر مەن داستۇرلەردى مانسۇقتاپ جۇرگەنىن كورىپ تە, ەستىپ تە ءجۇرمىز. ارينە, بۇل – شەتەلدىك ءدىني وقۋ ورىندارىنا ازاماتتاردى جىبەرۋ تاجىريبەسىنىڭ رەتتەلمەگەندىگىنىڭ ناتيجەسى. سوندىقتان ءدىن سالاسىن رەتتەيتىن قولدانىستاعى زاڭعا قازاقستاندا ارنايى ءدىني ءبىلىم العان سوڭ عانا شەتەلدەردە جوعارى ءدىني ءبىلىم الۋعا بولاتىن نورمانى ەنگىزۋ ۇسىنىلدى. وسى ورايدا, رەسمي تىركەلگەن ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ ەلىمىزدە ءدىني (رۋحاني) ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى جوق بولعان نەمەسە حالىقارالىق كەلىسىم بولعان جاعدايلاردا اتالعان زاڭ نورماسى ولارعا تارالمايتىنىن ايتا كەتەيىن.  

ەندى وسى ماسەلەگە قاتىستى شەتەلدەردىڭ ءبىر-ەكى تاجىريبەسىنە توقتالسام. ماسەلەن, تاجىكستاندا شەتەلدەردە ءدىني ءبىلىم الۋ ءتارتىبى ۇكىمەتىنىڭ 2016 جىلعى قاۋلىسىمەن رەتتەلگەن. وندا باستاپقى ءدىني ءبىلىمدى تەك ەلدە العاننان كەيىن عانا شەتەلدەردىڭ جوعارعى ءدىني وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋعا بولاتىنى انىق جازىلعان. فرانتسيادا ازاماتتاردى مەملەكەتتىڭ بيۋدجەتى ەسەبىنەن شەتەلدىك وقۋ ورىندارىنا جىبەرۋ تاجىريبەسى جوق. دەگەنمەن, كۇماندى شەتەلدىك ءدىني وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الىپ جۇرگەن ەل ازاماتتارى فرانتسيانىڭ ارنايى قىزمەتتەرىنىڭ نازارىنا تۇسەدى جانە وسىنداي دەرەكتەر ولاردىڭ تاراپىنان وزدەرىن قىزىقتىرعان ادامداردىڭ راديكالدانۋىن نەمەسە ولاردىڭ لاڭكەستىك ارەكەتتەرگە قاتىستىلىعىن انىقتاۋ ءۇشىن تەكسەرىستەر جۇرگىزە الۋىنا نەگىز بولا الادى. ارنايى قىزمەت ورگاندارىنىڭ نازارىنا تۇسكەن ادامداردىڭ زاڭعا قايشى ارەكەتتەرى نەمەسە نيەتتەرى دالەلدەنگەن جاعدايدا بيلىك ورگاندارى تاراپىنان ءتيىستى قىلمىستىق-قۇقىقتىق نەمەسە اكىمشىلىك شارالار (ەل اۋماعىنان شىعۋعا تىيىم سالۋ, ءۇي قاماق جانە ت.ب.) قولدانىلادى.

وسى سۇراعىڭىزدىڭ ەكىنشى بولىگىنە قاتىستى ايتارىم, شەتەلدەردە ءدىني ءبىلىم الۋدى زاڭنامالىق شەكتەۋ ازاماتتاردىڭ ءبىلىم الۋعا قاتىستى نەگىزگى قۇقىعىن قانداي دا ءبىر تۇردە بۇزبايدى.

– قوعامدىق ورىنداردا دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىمدارعا قاتىستىلىعىن كورسەتەتىن سىرتقى اتريبۋتتاردى, كيىم تۇرلەرىن پايدالانۋعا, كيىپ جۇرۋگە تىيىم سالۋ تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟

– وتكەن سۇحباتىمدا وسى ماسەلەگە قاتىستى ايتقان جاۋابىمدا سىرتقى فورما بۇل ماسەلەنىڭ ءبىر قىرى عانا ەكەنىن جانە مۇنىڭ ارتىندا ءبىزدىڭ سان عاسىرلىق تاريحىمىزدى, مادەنيەتىمىز بەن رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدى اياقاستى ەتكىسى كەلەتىن, مەملەكەتىمىزدىڭ زايىرلىلىق قاعيداتىن مويىنداعىسى كەلمەيتىن راديكالدىق ءدىني اعىمداردىڭ تەرىس يدەولوگياسى تۇرعانىن ايتقان بولاتىنمىن. وسى ورايدا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ اتالعان ماسەلەگە قاتىستى ءوز الاڭداۋشىلىعىن ءبىلدىرىپ, ونى شەكتەۋ جولدارىن زەرتتەۋگە تاپسىرما بەرۋى وسىنى مەڭزەپ وتىر دەۋگە بولادى. سوندىقتان, ءبىز قوعامىمىزدى ارتقا سۇيرەيتىن مۇنداي كورىنىستەرگە بەيجاي قاراماي, ونى زاڭنامالىق رەتتەۋ كەرەك دەگەن ۇيعارىمعا كەلدىك.

قازىرگى تاڭدا الەم ەلدەرى وسى ماسەلەنى زاڭ شەڭبەرىندە شەشۋگە تالپىنىپ وتىر. ماسەلەن, فرانتسيا ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ىشىندە العاش رەت ادامنىڭ بەت-الپەتىن تۇمشالايتىن ايەلدەر كيىمىن كيۋگە زاڭ جۇزىندە تىيىم سالىپ, ونى كيگەن جانە كيۋگە قىسىم جاساعان ادامدارعا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك بەكىتتى.

بەلگيا ۇكىمەتى 2011 جىلى «تولىقتاي نەمەسە جارتىلاي بەت-الپەتىن جاباتىن كەز كەلگەن كيىمدى كيۋگە تىيىم سالۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداپ, ەلدىڭ بارلىق اۋماعىندا بەت-الپەتتى تولىقتاي نەمەسە جارتىلاي جاباتىن كيىم كيۋگە تىيىم سالدى. زاڭ تالابىنا سايكەس, بەت-الپەتى تولىق جابىلعان نەمەسە قانداي دا ءبىر تۇردە ونى تانۋعا مۇمكىندىك بەرمەيتىن كيىمدە قوعامدىق ورىنداردا جۇرگەن ادامدار 15 ەۆرودان 25 ەۆروعا دەيىن ايىپپۇلمەن  جانە 1 كۇننەن 7 كۇنگە دەيىنگى مەرزىمنىڭ بىرىمەن قاماۋعا الۋمەن جازالانادى.

اۆستريادا بيىلعى 1 قازاننان باستاپ قوعامدىق ورىنداردا ادامنىڭ بەت-الپەتىن جاباتىن باس كيىمدەردى, ماسكالار مەن ارنايى كيىمدەردى كيۋگە تىيىم سالاتىن زاڭ كۇشىنە ەندى. زاڭ نورمالارى ادامنىڭ بەت-الپەتىنىڭ اشىق بولۋى ءتيىس ەكەندىگىن مىندەتتەيدى. زاڭدى العاش بۇزعان ادامنان تىيىم سالىنعان كيىمدى شەشۋگە ۇسىنىس بەرىلەدى. ەگەر ول ۇسىنىستان باس تارتقان جاعدايدا 150 ەۆرو كولەمىندە ايىپپۇل سالىنادى جانە ونى ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن پوليتسيا بولىمىنە الىپ كەتەدى.

كورىپ وتىرعانىمىزداي, ادامنىڭ بەت-ءجۇزىن تۇمشالايتىن كيىمگە زاڭنامالىق تىيىم سالۋ – الەم ەلدەرىندە بار تاجىريبە. سوندىقتان وسى ماسەلەگە قاتىستى ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان زاڭ جوباسىنا ەنگىزىلگەن تالاپتار ءدىن سالاسىن رەتتەۋ ارقىلى قوعام قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيتىن يگى ماقساتتى باسشىلىققا الادى دەپ تولىق سەنىممەن ايتا الامىن.

– بەرىك ساقباي ۇلى, زاڭ جوباسىندا كوزدەلىپ وتىرعان بارلىق ماسەلەلەردى ءبىر سۇحباتپەن قامتۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنى بەلگىلى. اڭگىمەمىزدى وسى زاڭنامالىق وزگەرىستەردىڭ ماقساتى نە جانە ودان نە كۇتەمىز دەگەن ساۋالمەن قورىتساق؟

– ءبىز وسى زاڭنامالىق وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ارقىلى مەملەكەت پەن ءدىني بىرلەستىكتەردىڭ اراسىنداعى ءوزارا ىقپالداستىقتى كۇشەيتۋدى,   قوعامدا زايىرلى قاعيداتتاردى نىعايتۋدى جانە ءدىني قىزمەتتى ۇيلەستىرۋ بويىنشا مەملەكەتتىڭ فۋنكتسياسىن ارتتىرۋدى كوزدەپ وتىرمىز. وسى ورايدا, ەلىمىزدەگى ءدىني احۋالدىڭ تۇراقتى ەكەنىن باسا ايتقىم كەلەدى. مەن مۇنى بارلىق دەڭگەيدەگى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اتقارىپ وتىرعان قىزمەتتەرىنىڭ جانە ەل ازاماتتارىنىڭ مەملەكەت تاراپىنان جۇرگىزىلىپ وتىرعان ساياساتقا تولىق قولداۋ كورسەتىپ وتىرعانىنىڭ ناتيجەسى دەپ تۇسىنەمىن. ەڭ باستىسى, ەل زاڭنامالارىنا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار قوعامنىڭ جانە ونداعى بارلىق ازاماتتاردىڭ مۇددەسىنە جۇمىس ىستەيتىندىگىن اتاپ وتكىم كەلەدى. 

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

اڭگىمەلەسكەن اباي وتار