سول وزگەرىستەردىڭ ەڭ ماڭىزدىسى – بىرجاقتى ۇگىت-ناسيحات جۇيەسىنە يەك ارتقان كەڭەستىك يدەولوگيا «جاريالىلىق» كەزەڭىندەگى اشىق ايتىلعان سىننىڭ سالماعىنان جانە ودان كەيىنگى ساياسي-ۇلتارالىق وقيعالاردان السىرەپ, الىپ يمپەريانىڭ ىرگەسى ىدىراپ, ورنىنا قازاقستان سياقتى تاۋەلسىز مەملەكەتتەردىڭ تاريح ساحناسىنا شىعۋى بولدى.
وسى كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ الدىندا دەربەس مەملەكەت قۇرۋ (nation-building, ناتسيەسترويتەلستۆو) مىندەتى تۇردى. ول ءۇشىن ءارتۇرلى ەتنوستىق توپتاردان قۇرالعان حالىقتىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن, تۇتاس ۇلت رەتىندە ۇيىستىرىپ, بار مۇمكىنشىلىكتى مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار مەن نارىقتىق ەكونوميكانى دامىتۋعا جۇمىلدىرۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ءوز موينىنا الاتىن جانە كۇردەلى قۇرىلىمدىق رەفورمالاردى جۇزەگە اسىراتىن ەلباسىنداي كوشباسشى قاجەت بولدى.
بۇعان قوسا جاڭا حالىقارالىق جاعدايدا ءالى بۋىنى قاتايماعان مەملەكەتىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن انىقتاپ, ەكونوميكالىق ىلگەرىلەۋى ءۇشىن جەر قويناۋىنداعى مۇناي سياقتى تابيعي بايلىقتاردى الەمدىك نارىققا شىعارىپ, حالىقتىڭ يگىلىگىنە جاراتۋ ءۇشىن الدىمەن شەتەلدىك ينۆەستورلاردى جانە ءىرى ەنەرگەتيكالىق كومپانيالاردى قازاقستانعا كەلىپ جۇمىس ىستەۋگە كوندىرۋ ءۇشىن كۇردەلى كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. بۇل – ەلباسى بەلگىلەگەن اۋقىمدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى ەدى.
دۇنيەجۇزiلiك قوعامداستىقتا ءوزىنىڭ لايىقتى ورنىن الۋ ماقساتىندا قازاقستان الەمدىك گەوساياسات پەن حالىقارالىق قوعامداستىقتاعى ءوز ورنى مەن ۇلتتىق مۇددەلەرىن ايقىنداۋ, وزگە ەلدەردىڭ قۇرمەتىنە بولەنىپ, حالىقارالىق بەدەلىن ارتتىرۋ, سونىمەن قاتار حالىقارالىق ۇيىمدار مەن قارجى ينستيتۋتتارىمەن ءتيىمدى قاتىناس ورناتۋ مىندەتتەرىن ورىنداۋعا بىردەن كىرىستى.
سونىمەن قاتار ەلىمىز كسرو-دان مۇراعا قالعان يادرولىق قارۋدان باس تارتىپ, ەل اۋماعىنان اكەتۋگە ءوز كەلىسىمىن بەرىپ, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى شارتقا قوسىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە رەسەي, ۇلىبريتانيا, اقش, كەيىن قىتاي مەن فرانتسيا قازاقستاننىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك بەرىپ, ارنايى كوپ جاقتى قۇجاتقا قول قويۋى ۇلكەن تاريحي وقيعا بولدى. قازاقستاننىڭ بۇل جەتىستىگى حالىقارالىق بەدەلىن نىعايتتى.
جۋىردا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتپاۋ بويىنشا وتكەن كەزدەسۋدە اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى ر.تيللەرسون جاھاندىق قارۋسىزدانۋ مەن تاراتپاۋ ۇدەرىسىندەگى قازاقستاننىڭ رولىنە ايرىقشا نازار اۋدارىپ, «دانالىقتىڭ ايرىقشا ۇلگىسى» دەگەن جوعارى باعا بەردى. «قازاقستاننىڭ ارەكەتى ەلدى حالىقتار قوعامداستىعىنا تارتۋ ۇدەرىسىندە ماڭىزدى قادام» بولعانى تۋرالى مالىمدەمەنىڭ استارىندا ۇلكەن ءمان جاتىر.
وسى ورايدا ەلباسىنىڭ ىشكى ساياساتتا بەيبىتشىلىك پەن ۇلتارالىق كەلىسىم, دىنارالىق ۇنقاتىسۋ يدەيالارىنا ءمان بەرىپ, جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى نەگىزگە الۋى قازاقستاننىڭ كوپ جاقتى, بەيبىتشىل سىرتقى ساياسات ستراتەگياسىنىنىڭ قالىپتاسۋىنا دا ىقپال ەتتى. ويتكەنى پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تۇسىنىگىندە قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى ەلدىڭ ىشكى ساياساتىنىڭ جالعاسى, قوعامدىق-ساياسي جاعدايدى جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋدىڭ قۇرالى, ەكونوميكالىق دامۋدىڭ تەتىگى بولىپ تابىلادى. ەلىمىز كورشى ەلدەردىڭ بارلىعىمەن ىنتىماقتاسىپ, يادرولىق كورشىلەرى – رەسەيمەن جانە قىتايمەن جاقسى قاتىناس قۇرعانىن اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى دا اتاپ ءوتتى. ياعني «قازاقستان وڭىرلىك جانە حالىقارالىق بەيبىتشىلىك پەن وركەندەۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ وتىرعان زاماناۋي مەملەكەت جانە ءوزىنىڭ شەشىمىنەن تەك پايدا كورىپ وتىر».
الەمدە كونفەسسياارالىق جانە ۇلتارالىق قاقتىعىستاردىڭ ۇدەي تۇسەتىنىن الدىن الا سەزگەندەي, ەلباسى اۋەل باستان ءدىني جانە ۇلتتىق ماسەلەلەردى ەسكەرەتىن سارابدال ساياسات جۇرگىزىپ, دۇرىس باعىتتى تاڭدادى. وسى ماقساتتا قازاقستاندا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزدەرى وتكىزىلىپ كەلەدى. سەبەبى دىنارالىق كەلىسىم ماسەلەسى الەمدەگى ەڭ كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى دەسەك ەش قاتەلەسپەيمىز. ۇلتتىق ساياساتتا قازاقستان اسىرە ۇلتشىلدىقتان ءوزىن الىس ۇستاپ, جالپىعا ءتان قۇندىلىقتارعا ارقا سۇيەيتىن ازاماتتىق قوعام قۇرۋدا. سوندىقتان كونستيتۋتسيامىزدىڭ كىرىسپەسىندە ايتىلعان ء«وزiمiزدi ەركiندiك, تەڭدiك جانە تاتۋلىق مۇراتتارىنا بەرiلگەن بەيبiتشiل ازاماتتىق قوعام ۇعىنا وتىرىپ» دەگەن سوزدەردىڭ ماعىناسى تەرەڭ دەپ ويلايمىز.
قازاقستاننىڭ الەمدەگى جاعىمدى ءيميدجىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان ەلباسىنىڭ كۇش-جىگەرى مەن ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە ۇلتتىق ساياسات پەن ەكونوميكانىڭ قازىرگى جانە بولاشاق دامۋىنىڭ نەگىزدەرى قالىپتاستى. قازاقستاننىڭ الەمدىك باستامالاردى جۇزەگە اسىرىپ, دۇنيە جۇزىندەگى تانىمالدىلىعىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان حالىقارالىق بەلسەندىلىگى ەل قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋدىڭ ءتيىمدى جولى بولدى. وسىلايشا ءداۋىرىمىزدىڭ ەڭ تاجىريبەلى, ەڭ بەدەلدى ساياساتكەرلەرىنىڭ ءبىرى – ەلباسىمىزدىڭ سىندارلى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قىسقا ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ باستى جاھاندىق ماسەلەلەرى ءوز شەشىمىن تاۋىپ, ساپالى ۇلتتىق دامۋعا كوڭىل بولىنە باستادى.
جانات مومىنقۇلوۆ,
ساياساتتانۋشى
