ەۋرازياشىلدىق يدەياسىن سارالاعان ەڭبەك

جۋىردا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «قازاقستان جانە جاڭا الەمدەگى ەۋرازياشىلدىق يدەياسى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي فورۋم وتكەنى بەلگىلى. وسى فورۋمدا ەۋرازەق-تىڭ باس حاتشىسى, بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ديپلومات, عالىم تايىر مانسۇروۆتىڭ «ەۋرازياشىلدىق – نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ىسكە اسقان جوباسى» اتتى كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى بولىپ ءوتتى. ماسكەۋدىڭ «رەال-پرەسس» باسپاسىنان شىققان كىتاپتىڭ ەۋرازياشىلدىق يدەياسىن ۇعىنعىسى كەلگەن جانعا بەرەرى مول. بۇل ەڭبەكتە ن.نازارباەۆتىڭ 1994 جىلى م.لومونوسوۆ اتىن­دا­عى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ورتاعا سالعان ەۋر­ا­زيالىق وداق يدەياسىنىڭ قازىرگى تاڭدا قالاي ىسكە اسىپ كەلە جات­قاندىعى قۇجات دەرەكتەرىنىڭ نەگىزىندە جان-جاقتى اشىپ كورسە­تىل­گەن. كىتاپتا بۇل يدەيانىڭ العاش­قى تۋعان ساتىنەن باستاپ, ەۆو­ليۋ­تسيالىق جولمەن دامي وتىرىپ, ناقتى ومىرلىك مازمۇندى تەتىكتەرمەن قالاي تولىققانى بايان­دا­لا­دى. سونىڭ ىشىندە, ونى ىسكە اسىرۋداعى ەڭ ماڭىزدى تەتىك رەتىندە ەۋرازەق, كەدەن وداعى جانە قۇرىلۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعان ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك سياقتى ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمدار ەكەنى ساياسي, عىلىمي ساراپتىق پايىمدارمەن كورسەتىل­گەن. اۆتور الەم تاريحىنداعى كەي­بىر ۇلى قايراتكەرلەردىڭ با­سىن­دا ۋاقىت پەن كەڭىستىكتەگى اعىمدىق ءىس-ارەكەتتەن, ءتىپتى بول­جالدى دۇنيەلەردەن مۇلدە بولەك, ادامنىڭ كوزقاراس كوكجيەگىن كە­ڭەيتىپ, الدەقايدا تەرەڭ ءارى بيىك دۇنيەلەردى كورە العان قا­سيەتتەرى بولعانىن ايتادى. ن.نازار­باەۆ­تىڭ سوناۋ, ورتالىقتانۋدان قاشۋ يدەياسى اسقاقتاپ تۇرعان تاريحي كەزەڭدە زامانداستارىنىڭ ويىنا كەل­مەگەن ۇسىنىس ايتۋى وسى باعاممەن سالىستىرىلعان. ءوزىنىڭ كوزقاراسىن دالەلدەۋ ءۇشىن اۆتور پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ قارى­مى مەن قاسيەتىن كورسەتەتىن بىرنەشە زاماناۋي ويشىلدار مەن سايا­ساتكەرلەردىڭ ول تۋرالى ايت­قان پىكىرلەرىن كەلتىرەدى. سونىڭ ىشىندە سينگاپۋر رەفورماسىنىڭ اتاسى لي كۋان يۋدىڭ 2003 جىلى ءوز ەلدەرىندەگى «بيزنەس تايمس» گازەتىنە شىققان: «پرەزيدەنت نازارباەۆ – ءتۇرلى رەسپۋبليكالار باس­شىلارى اراسىنداعى اسا ءىرى تۇلعا. قازاقستاننىڭ كوشباس­شى­سى – شەكتى ولشەمدە قاتال, ناقتى ىسكە بەيىل, جىلدام جانە شەشىمتال ادام, سونىمەن بىرگە, تار­تىم­دى, دارىندى جانە تاباندى. ونى بۇرىنعى وداق رەسپۋبليكالارى­نىڭ باسشىلارى دا تۇگەل مويىن­دا­عان. ەگەر رەسپۋبليكانىڭ با­سىندا نازارباەۆ تۇرا بەرەتىن بولسا, قازاقستاننىڭ تابىسقا جەتۋ مۇمكىندىكتەرى وتە زور», دەگەن ءسوزى دە بار. سونىمەن بىرگە, ن.نازار­باەۆ­تىڭ ەۋرازيالىق وداق تۋرالى يدەيا­سى جالعىز قازاقستان ەمەس, بارلىق قاتىسۋشى جاقتارعا ەكو­نوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمدى ەكەنىن ايتا كەلىپ, تاتۋ كورشىلىك پەن ءوزارا سىيلاستىققا ونىڭ جەكە باسىنىڭ قاسيەتتەرى ارقاسىندا دا قول جەتكىزىلگەنىن رەسەي فەدە­را­تسياسىنىڭ پرەزيدەنتى د.مەد­ۆە­دەۆتىڭ دە جوعارى باعالاعان ءسوز­دە­رى كىتاپ مازمۇندىلىعىن ارت­تى­را تۇسكەن. «كوبىنەسە ونىڭ ساياسي ەرىك-جىگەرى مەن كورەگەندىگىنىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ حالىقتارى حح عاسىردىڭ قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەرىندە تاتۋ كور­شى­لىك پەن سەنىم داستۇرلەرىن ساقتاپ قانا قويعان جوق, ونى ارتتىرۋعا قول جەتكىزدى», دەلىنگەن وندا. كىتاپ جەتى تاراۋدان تۇرادى. العاشقى تاراۋ «پرەزيدەنت ن.نا­زارباەۆ – قازىرگى قازاقستاندى قۇرۋشى» دەپ اتالىپ, وندا ەلبا­سى­نىڭ تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ىرگە­تا­سىن قالاۋ جولىنداعى بارلىق ىستەرىنە ساراپتامالىق شولۋ جا­سالعان. تايىر مانسۇروۆتىڭ ءوزى دە سول كەزدەگى جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتى بولعاندىقتان, كەڭەستىك كوزقاراستاعى كوپشىلىكتىڭ نارىق­تىق زاڭداردىڭ قابىلدانۋىنا ورە تۇرەگەلىپ, قارسى بولعاندا­رىن كوزىمەن كورگەنىن ايتادى. سول كەزدەردە پرەزيدەنت ءوزىنىڭ ۇس­تانىمىن دايەكتى تۇردە دالەل­دەپ, ساعاتتار بويى جوعارعى كە­ڭەس­تە ۋاقىتىن وتكىزۋگە ءماجبۇر بولاتىن, دەيدى اۆتور. ول كەزدەگى جوعارعى كەڭەستىڭ وكىلەتتىگى دە قولدانىستاعى كونستيتۋتسيا بوي­ىنشا پرەزيدەنتتەن كەم بولماي­تىن. سوندىقتان ەسكى ادەتپەن جا­ڭانىڭ ءبارىن جاراداي كورگەن­دەر­دىڭ داۋىسى نارىقتىق رەفورماعا قارسى قاتتى شىعىپ تۇردى. تەك 1995 جىلعى 30 تامىزدا بۇكىل­حا­لىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى قا­بىلدانعان كونستيتۋتسيادان كەيىن عانا پرەزيدەنتتىڭ قۇقىقتىق وكى­لەت­تىگى ارتىپ, ونىڭ ەركىن ارەكەت ەتۋگە قولى جەتتى. «وسى وقيعا, اسىرا ايتقاندىق ەمەس, تاۋەلسىز قا­زاقستاندى ساياسي تۇرعىدا رەفورمالاۋ ۇدەرىسىنە مۇمكىندىك بەرگەن نەگىزگى كەزەڭ بولدى», دەيدى اۆتور. قازاقستان تاريحىنا باي­لا­نىس­تى قىزىقتى دەرەكتەر دە ەڭ­بەكتە كوپ. ماسەلەن, اۆتور قازاق جەرىن ارالاعان پولياك سايا­حات­شىسى ا.يانۋشكەۆيچ ءوزىنىڭ قازاق دالاسىن ساياحاتتاعانىن جازعان «كۇندەلىكتەر مەن حاتتار» ەڭبە­گىن­دە 1846 جىلى-اق اقمولانى قازاق جەرىنىڭ استاناسى بولۋعا لايىق ەكەنىن ايتىپ كەتىپتى. كىتاپتىڭ ەكىنشى تاراۋى ەۋر­ا­زياشىلدار اتانعان ويشىل­دار­دىڭ ەڭبەكتەرىنە, ولاردىڭ فيلو­سو­فياسىن قاراستىرۋعا ارنالعان. قۇرلىقتاعى حالىقتاردىڭ ءوسىپ-جەتىلۋى مەن قالىپتاسۋىن ورىس تاريحىنىڭ عانا ەمەس, بارشا ەۋ­رازيالىق وركەنيەتتىڭ شەڭ­بە­رىن­دە قاراستىرىپ, باعامدارى مەن پايىمدارى «ەۋرازياشىل اعىم» دەپ اتالعاندار قاتارىندا پ.سا­ۆيتس­كي, گ.فلورەنسكي, ن.ترۋبەتسكوي, گ.ۆەرنادسكي, س.سولوۆەۆ, ل.گۋميلەۆتار بولعان. ولار ەۋرازيا تاريحىنىڭ قالىپتاسۋىنا دا­لانىڭ قانشالىقتى وڭ اسەر ەتكەنىنە ايرىقشا نازار اۋدارعان. امال نە, ۇيىمداسقان قوز­عا­لىس رەتىندە ەۋرازياشىلدىق يدەيا­سى حح عاسىردىڭ 30-جىلدارى­نىڭ ورتاسىنان باستاپ جويىلدى. بىراق ول 90-جىلداردىڭ ورتاسى­نان قىزىل يمپەريانىڭ جويىلۋ­مەن بىرگە قايتادان جاڭعىردى جانە ونىڭ باسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ تۇردى. بۇل ءجايت كىتاپ اۆتورىنىڭ ورىن­دى ماقتانىشىن تۋدىرادى. «نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ ايرىقشا ەڭبەگى سول, ول ەۋرازياشىلدىق تەو­رياسىن ساياسي ناقتىلىقپەن كۇشەيتتى, ءسويتىپ, ەۋرازياشىل­دىق تۇجىرىمىن ومىرشەڭ ءارى ءتيىمدى جاعدايعا جەتكىزدى», دەيدى ول. وسى تاراۋدا ن.نازارباەۆتىڭ اتال­عان باعىتتاعى ايرىقشا ەڭبەگىنە قازىرگى ورىس ويشىلدارىنىڭ ءبىرى, فيلوسوف ا.دۋگيننىڭ, م.لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ رەكتورى ۆ.ءسادوۆنيچيدىڭ, بەلگىلى ساياساتكەر ە.پريماكوۆتىڭ جانە ت.ب. بەرگەن باعالارى كەلتىرىلگەن. «نۇرسۇلتان نازارباەۆ – وسى زامانعى ەۋرازياشىلدىق يدەياسى­نىڭ اۆتورى. مەملەكەتتەردىڭ ەۋ­را­زيالىق وداعىنىڭ قۇرۋ جوبا­سى» اتتى كەلەسى تاراۋدا اۆتور قا­زاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ەۋرازيا­شىل­دىق يدەياسىن تەوريالىق جانە پراكتيكالىق تۇرعىدان باي­ىت­قانىنا كەڭىنەن توقتالادى. وسى ىستەردىڭ ومىردەگى العى­شارت­تارى مەن سول كەزدەردەگى قىم-قيعاش وقيعالاردىڭ سەبەپتەرى مەن سالدارى ونىڭ تەرەڭدەي ءتۇ­سۋى­نە ايتارلىقتاي اسەر ەتكەنىن ءتۇرلى دايەكتەرمەن نەگىزدەپ بەرەدى. سونىمەن بىرگە, اۆتور پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ الەمدىك ءمانى بار باسقا دا باستاما­لارى­نىڭ ماڭىزىنا وزىندىك باعاسىن بەرەدى. وسى قاتاردا ورتالىق ازيانى يادرولىق قارۋدان ازات ايماق دەپ جاريالاۋ تۋرالى باس­تا­ماسى بار. ال ەقىۇ-داعى قا­زاق­ستاندىق توراعالىق پەن ونىڭ 11 جىل بويى وتپەگەن ءسامميتىنىڭ استانادا وتكىزىلۋىنىڭ تاريحي ماڭىزىنا اۆتور ءتىپتى جوعارى باعا بەرەدى. «وسىناۋ وڭاي ەمەس جۇمىستىڭ جەمىسى وتىرىس قورى­تىن­دىسىنان كورىندى: «قاۋىپسىز­دىك» دەگەن تەرميننىڭ ءوزىنىڭ ماز­مۇنى ارتىپ, جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەر مەن زاماناۋي تاۋەكەلدەردى ەڭ­سەرۋ جولدارى كەلىسىلدى, ۇيىم­نىڭ ءوز ىشىندەگى سەنىمسىزدىك الا­ڭى­نىڭ شەڭبەرى تارىلدى. وسى جەردە ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىن ساياسي شامشىل­دىقتارىنان اتتاپ, ىمىراعا كەلىپ, قورىتىندى دەكلاراتسياعا قول قويۋعا كوندىرگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كوشباسشىلىق فاك­تورى ايرىقشا جارقىراپ كورىندى», دەيدى اۆتور. ەۋرازياشىلدىق يدەياسىنىڭ ناق­تى ىسكە اسۋىن جانە ونىڭ اۆتورىنىڭ كوشباسشىلىق فاك­تورىن جان-جاقتى جانە تەرەڭ بىلگىرلىكپەن كورسەتكەن ەڭبەكتىڭ قورىتىندىسىندا تايىر اي­مۇ­حا­­مەت ۇلى نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ ساياسي ءادىسى وسى زامانعى الەم­دىك ۇدەرىستەردىڭ فيلوسوفيا­سىن تەرەڭ مەڭگەرۋمەن ۇشتاسقا­نىن دالەلدەيدى. حح عاسىر مەن ءححى عاسىردىڭ ءولىارا شاعىنداعى قاتەرلى وزگەرىس كەزەڭىندە قازاق­ستان ليدەرىنىڭ وسى قاسيەتتەرى ونىڭ ەڭ دۇرىس ستراتەگيالىق باعىت تاڭداۋىنا مۇمكىندىك بەردى, دەيدى اۆتور. جاقسىباي سامرات.