حالىقارالىق باسەكەلەردىڭ ىشىندەگى ەڭ ابىرويلىسى – وليمپيا ويىندارى. اتالعان ءتورت جىلدىقتىڭ بايراقتى باسەكەسىندە نەمىس شاباندوزدارىنىڭ ءباسى جوعارى. ايتۋلى دودادا گەرمانيا ات سپورتىنان 25 التىن, 13 كۇمىس جانە 14 قولا جۇلدەگە قول جەتكىزگەن. بۇل – قوس گەرمانيانىڭ بولىنبەي تۇرعانداعى جانە قايتا قوسىلعان كەزدە كورسەتكەن ناتيجەسى. ستوكگولم (1956 جىل), ريم (1960 جىل) جانە توكيو (1964 جىل) وليمپيادالارىندا باتىس پەن شىعىس گەرمانيا بىرىگىپ ونەر كورسەتتى. اتالعان باسەكەلەردە بىرىككەن نەمىس كومانداسىنىڭ شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرماعان سايگ ۇلىكتەرى 5 مارتە التىن مەدالمەن اپتالىپ, 5 رەت كۇمىس جۇلدەمەن كۇپتەلدى. بۇدان بولەك 4 مارتە قولادان ولجا سالدى.
گفر 1968 جىلدان باستاپ جارىستارعا دەربەس قاتىسا باستاعان-تۇعىن. وزدەرى ونەر كورسەتكەن وليمپيا ويىندارىندا باتىس گەرمانيا شاباندوزدارى ءوز ەلىنىڭ ءانۇرانىن 11 مارتە شىرقاتىپ, 5 كۇمىس جانە 9 قولا مەدالعا قول جەتكىزدى. ياعني جالپى التىننىڭ سانى 41-گە جەتىپ جىعىلادى. ەندەشە, ساياسي جاعدايعا بايلانىستى ەلدىڭ اتاۋى وزگەردى دەمەسەڭىز, نەمىستەر وليمپياداداعى جەتىستىكتەرى جونىنەن ەشكىمدى ماڭىنا جۋىتپايدى. ات سپورتىنداعى مەدال سانى بويىنشا ەكىنشى ورىندا تۇرعان شۆەتسيانىڭ قانجىعاسىندا 17 التىن جۇلدە بار ەكەنىن ەسكەرسەك, ازىرگە نەمىس شاباندوزدارىنىڭ گەگەمونياسىن توقتاتۋ وتە قيىن.
ات سپورتىنان الەم چەمپيوناتى نەگىزىنەن 1953 جىلدان باستاۋ الادى. اۋەلى شاباندوزدار كونكۋردەن سىنعا تۇسەتىن. 1966 جىلدان باستاپ ءۇشسايىس پەن ات ۇيرەتۋ بويىنشا تورتكۇل دۇنيەنىڭ دوداسى وتە باستادى. ايتسە دە, بۇل سايىستار جەكە-دارا ءار جەردە وتەتىن. 1990 جىلى حالىقارالىق ات سپورتى فەدەراتسياسى ۇيىتقى بولىپ, بۇكىل ات سپورتىنىڭ باسىن بىرىكتىرگەن الەم چەمپيوناتى تۇڭعىش رەت ۇيىمداستىرىلدى. سودان بەرى ءار ءتورت جىل سايىن الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك شاباندوزدارى ءوزارا كىم مىقتىنى انىقتايدى. گەرمانيانىڭ الەم چەمپيوناتتارىندا قول جەتكىزگەن تابىستارى قوماقتى. قامبار اتا تۇلەگىن باپتاپ مىنگەن نەمىستەر 49 مارتە كومبەگە ءبىرىنشى بولىپ جەتكەن. بۇدان بولەك گەرمانيانىڭ قورجىنىندا 35 كۇمىس جانە 32 قولا جۇلدە بار.
وليمپيادادا العان جۇلدەلەرى جاعىنان يزابەل ۆەرتتىڭ باعى جانىپ تۇر. ات سپورتىنان ەشكىم ءدال نەمىس ارۋى سەكىلدى جەتىستىگىمەن ماقتانا المايدى. تاقىمى بەرىك ۆەرت – 6 دۇركىن وليمپيادا چەمپيونى, 4 مارتە كۇمىس جۇلدەگەرى. شاباندوز الەم چەمپيوناتىندا 7 مارتە التىن تۇعىرعا قوناقتاپ, 2 رەت قولانىڭ كەرمەك ءدامىن تاتتى. يزابەل ءوز كارەراسىندا بىرنەشە تۇلپاردى ەرتتەپ ءمىندى. سولاردىڭ ىشىندە «گيگولو» ەسىمدى تۇلپار ۆەرتتىڭ باعىن اشتى. نەمىس ارۋى اتالعان سايگ ۇلىكپەن ءتورت-تورتتەن وليمپيادانىڭ جانە الەم چەمپيوناتىنىڭ جۇلدەسىن قانجىعاسىنا بايلادى.
راينەر كليمكەنىڭ دە نەمىستەر ءۇشىن ورنى بولەك. وليمپيادادا 6 مارتە التىننان ولجا سالعان راينەردىڭ جەتىستىگىن جەرلەستەرى ءالى كۇنگە اۋىزدارىنىڭ سۋى قۇرىپ اڭگىمەلەيدى. ونىڭ 2 قولا جۇلدەسى تاعى بار. ات ۇيرەتۋدەن الدىنا قارا سالمايتىن كليمكە الەم چەمپيوناتىندا 6 مارتە جەڭىس تۇعىرىنىڭ بيىگىنەن تابىلدى. تەك 1966 جىلعى سايىستا قولا مەدال الدى دەمەسەڭىز, ءوزى قاتىسقان دودالاردا كليمكە ءاردايىم ۇزدىك اتاندى. تالانتتىڭ تاقىر جەردەن شىقپاسى بەلگىلى عوي. راينەردىڭ قىزى ينگريد تە اكە جولىن قۋىپ, اتقا قوندى. بۇگىنگى تاڭدا ونىڭ قورجىنىندا وليمپيادانىڭ 2 التىنى جانە 1 كۇمىس جۇلدەسى بار. سونداي-اق, ينگريد ەكى دۇركىن الەم چەمپيونى.
حانس گيۋنتەر ۆينكلەر دە وليمپيادادا التىن مەدالدى قوس-قوستاپ جەڭىپ العان شاباندوز. كونكۋردان سىنعا تۇسكەن ۆينكلەر 5 مارتە وليمپ شىڭىن باعىندىردى. ول مونرەال (1976 جىل) وليمپياداسىنىڭ كۇمىس, مەحيكو (1968 جىل) وليمپياداسىنىڭ قولا جۇلدەگەرى. استىنداعى اتى كەدەرگىلەردەن قينالماي قارعيتىن حانس گيۋنتەر ەكى الەم چەمپيوناتىندا شاشاسىنا شاڭ جۋىتقان جوق.
نەمىس ات سپورتىنداعى جەڭىستى جىلنامانىڭ قۇپياسى كوپ ەمەس. گەرمانيا سوناۋ ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىنەن بەرى جىلقىلاردى جۇك تاسۋعا جەگىپ, ونىڭ قىر-سىرىنا ابدەن قانىققان. ودان بولەك, ەلدە ات سپورتىمەن اينالىسۋعا وتە كەرەمەت جاعداي جاسالعان. كەرەكتى قۇرال-جابدىقتار جەتكىلىكتى, ات باپتاۋدىڭ ناعىز شەبەرلەرى نەمىس تۇلپارلارىنىڭ تىنىسىن اشۋدان شارشاعان ەمەس. سوندىقتان شىعار, ەلدەگى جىلقىنىڭ سانى 400 مىڭنان ءسال اساتىنىنا قاراماستان, گەرمانيا الەمدىك باسەكەلەردە الدىنا قارا سالمايدى.
ات سپورتى قازاققا دا جات ەمەس. تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, جامبىل جەرىندە تۋىلىپ, جەر جاھاننىڭ ءتورت بۇرىشىن تۇگەندەگەن ەستى ارعىماق ابسەنتتىڭ جەڭىستى جىلناماسى ەسكە تۇسەدى. قۇلاننىڭ قۇرىم كەرى ون ەكى جىل بويى قاتىسقان سايىستارىندا قارسىلاستارىنان ءاردايىم ءبىر مىسقال ارتىق شىققانىن ءالى كۇنگە اڭىز قىلىپ ايتادى. ابسەنت 1958 جىلى وتكەن بۇكىلوداقتىق اۋىلشارۋاشىلىق كورمەسىندە ات ۇيرەتۋ شەبەرى سەرگەي فيلاتوۆتىڭ نازارىنا ءىلىنىپتى. ەكى جىلدان كەيىن فيلاتوۆ تىزگىنىن ۇستاعان قۇلاننىڭ قۇلاگەرى ريم (1960) وليمپياداسىندا ۇزدىك شىعىپ, جەڭىس تۇعىرىنىڭ بيىگىنە كوتەرىلدى. كەلەسى وليمپيادا ويىندارىندا ابسەنت قوس قولانى قاناعات تۇتتى. مەحيكودا (1968) ابسەنتكە قونعان يۆان كاليتا كوماندالىق ەسەپتە كۇمىس مەدالعا قول جەتكىزدى. مەكسيكاداعى وليمپيادادان كەيىن ابسەنت قۇلانداعى اسىل تۇقىمدى زاۋىتقا قايتارىلدى.
جالپى, جىلقى مەن قازاق ەگىز ۇعىم. بۇلاي دەپ كەسىپ ايتۋىمىزدىڭ سەبەبى بار. جىلقى اتا-بابالارىمىز ءۇشىن مىنسە كولىك, جەسە اس بولعان. قازانات مىنگەن جاۋجۇرەك باتىر بابالارىمىز شاپقان جاۋىنىڭ ازىرەيىلىنە اينالعانىن تاريحتان جاقسى بىلەمىز. قامبار اتا تۇلەگىن حالقىمىز جاۋگەرشىلىكتەن بولەك سپورتتىق ماقساتتا دا پايدالانعانى بەلگىلى. دوداعا تۇسكەندە قيقۋلايتىن كوكپارىمىز بەن بايگەمىزدىڭ ورنى ءبىر توبە. قىز قۋ, تەڭگە ءىلۋ, جامبى اتۋ سەكىلدى ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىن جىلقىسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. «شوقپارداي كەكىلى بار, قامىس قۇلاقتاردىڭ» سىنىن ايتۋ سوناۋ تولىباي سىنشىدان باستالىپ بۇگىنگە دەيىن جالعاسادى.
قازاق پەن جىلقىنى بايلانىستىراتىن تاعى ءبىر تاريحي دەرەك بار. قامبار اتا تۇلەگىن ەڭ العاش قولعا ۇيرەتكەندەر قازاقستان اۋماعىن مەكەندەگەن جۇرت ەكەنى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى كەزىندە انىقتالدى. ماسەلەن, Science جۋرنالىنا شىققان اكادەميالىق زەرتتەۋدە قولعا ۇيرەتىلگەن جىلقىنىڭ سۇيەكتەرى بوتاي قونىستارىنان تابىلعانىن مالىمدەگەن بولاتىن. الان وۋترام باستاعان عالىمدار اتالعان ماقالادا بوتاي مادەنيەتىنىڭ وكىلدەرى ب.ز.ب 3500 جىلدارى بيە بايلاپ, قىمىز ءىشىپ, جۇيرىك باپتاعانىن ايتادى. ەندەشە, ءبىزدىڭ بابالارىمىز جىلقىنىڭ قىر-سىرىنا ابدەن قانىق دەپ كەسىپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار.
قامبار اتا تۇلەگى مەن قازاقتىڭ اراسىنداعى بىتە بايلانىسقان دەرەكتەرگە قاراماستان, قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ شاباندوزدارى ات سپورتىنان ءدۇبىرلى دودالاردا جۇلدە سالماعانى ءبىراز ويعا جەتەلەيدى. تۇلپاردىڭ باپتاۋىن كەلتىرە الماي ءجۇرمىز بە, الدە ات سپورتى بىزگە بەيتانىس پا؟ سايگ ۇلىكتىڭ بابىن كەلتىرە المايمىز دەۋ ابەستىك بولار. ويتكەنى تۇلپاردى سىناۋ ونەرى بۇرىننان بار. ونىڭ ۇستىنە قازاق پەن جىلقىنى تاريحي دەرەكتەر بايلانىستىرادى. ات سپورتى دا بىزگە بوتەن ەمەس. ايتپەسە جارتى الەمدى ونەرىنە ءتانتى ەتكەن ابسەنتتىڭ جامبىل جەرىنەن شىعۋىن قالاي تۇسىندىرەمىز؟! ەندەشە, تورتكۇل دۇنيەنىڭ باسەكەلەرىندە ولجا سالماۋىمىز ات سپورتىنا جەتكىلىكتى كوڭىل بولمەي كەلە جاتقانىمىزدى كورسەتەتىندەي.
اباي اسانكەلدى ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
