ەگيپەت پەن گەرمانيادا نەمات كەلىمبەتوۆ كىتاپتارىنىڭ تۇساۋكەسەرلەرى وتكىزىلدى
فاراوندار ەلىندە بولىپ... جەر بەتىندەگى جەتى عاجايىپتىڭ ءبىرى – پيراميدانى كوزبەن كورۋ كىم-كىمنىڭ دە ارمانى عوي. سونداي ارمان بىزدە دە بولعان. مىنەكي كازىر... سول الىپ عاجايىپتىڭ الدىندا تۇرمىز. كايردىڭ باتىس شەتى. ساپ-سارى ءشول. ودان ءارى – ساحارا. سول سارى شولدە سارعايىپ اسپان تىرەگەن الىپ پيراميدالار تۇر. ۇشار باسى كوگىلدىر كوكتى تۇيرەپ تۇر. جاقىنداي تۇستىك. جاقىنداعان سايىن باسىڭنان تەلپەگىڭ تۇسەردەي شالقايا بەرەسىڭ. بۇل نەتكەن ايلاپات! وسىنداي جوبانى وسىدان 5 مىڭ جىل بۇرىن ىسكە اسىرعان ادام بالاسى نەتكەن جويقىن جاسامپاز! مىنا زاڭعاردىڭ ءار «كىرپىشى» 2,5 توننا, ال, ىشتەگى فاراون (پەرعاۋىن) جەرلەنگەن ساركوفاگ توبەسى 60 توننا تاقتاي-تاسپەن جابىلىپتى. تەحنيكا جوق, كران جوق زاماندا مۇنداي سالماقتى كىم, قالاي كوتەرگەن؟! بۇل جۇمباقتىڭ شەشىمىن ءالى ەشكىم تابا الماپتى. ءبارى دە ءبىز سياقتى تاڭ قالۋمەن, باس شايقاۋمەن كەلەدى. پيراميداعا كەلىپ باس شايقاعاندار اراسىندا تاريح اتاسى گەرودوت, سترابوندار دا بار ەكەن. بەرىرەكتە ناپولەون دا بولىپتى.
كاير زاماناۋي الىپ قالا. 20 ميلليون تۇرعىنى بار. ەكى-ءۇش قابات سالىنعان كوشەلەردى كورەسىڭ. ياعني, جوعارعى كوشەمەن كەلە جاتقانىڭىزدا 10 قاباتتى ءۇيمەن تەرەزەڭىز تەڭ كەلەدى. سوعان قاراماستان, مىسىر افريكاداعى دامىعان جەتەكشى ەل ەكەنىنە قاراماستان, ءبىز كەدەيلىكتىڭ بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن ءتۇرىن كوردىك. الىپ شاھار شەتىن جاعالاي وراپ جاتقان «ءولى قالانى» كوردىك. «ءولى قالا» اتالۋى بۇل قالا ەمەس – زيرات ەكەن. سول زيراتتاردى ۇيگە اينالدىرىپ, توبەسىن جاۋىپ وسىناۋ «ءولى قالادا» ءۇيسىز 2 ميلليونداي حالىق تۇرىپ جاتقانىن كوردىك. جانە «ءولى قالا» بۇگىن عانا پايدا بولا سالماعان. بۇل جەردە ءۇيسىز-كۇيسىز حالىقتىڭ تۇرىپ جاتقانىنا تالاي زاماندار بولعان. ولار وسى زيراتتا تۋىلىپ, وسى زيراتتا ءوسىپ-ونگەندەر دەيدى. وسى رەتتە ءبىز ءوزىمىز سوگۋمەن كەلە جاتقان ءسوتسياليزمدى ەسكە الدىق. قىلىشىنان كان تامىپ جۇرسە دە جازعان سوتسياليزم بۇكىل حالىقتى جاماندى-جاقسىلى باسپانالى ەتىپتى. ال, مىنا «ءولى قالاعا» قالاي باعا بەرۋگە بولادى؟! بۇعان كىم كىنالى؟! ارينە, كاپيتاليزم.
وسى رەتتە وسى ايماقتا بولىپ جاتقان «اراب كوكتەمى» اتتى توڭكەرىستەر ەسكە ءتۇستى. كايردەگى رەۆوليۋتسيا وشاعى – تاحرير الاڭىنا بەت بۇردىق. كەشقۇرىم. الاڭعا جاقىنداي بەرگەنىمىزدە سول كوشەمىزدى بوگەپ قيقۋلاسىپ جاتقان ءبىر توبىردى كوردىك. بۇرىلا ساپ تايىپ تۇردىق. الگى جاستار, نەمەسە, مىسىرداعى كوتەرىلىستىڭ قوزعاۋشى كۇشى وسى «ءولى قالا» تۇرعىندارى بولۋى مۇمكىن عوي. ويتكەنى, ولىلەرمەن بىرگە تۇرىپ جاتقان تىرىلەر ولىمنەن نەمەسە تۇرمەدەن قورىقپايتىنى ايان. بىلايشا ايتقاندا, پرولەتارياتتار. قالانى قورشاپ جاتقان سول كەدەيلەردىڭ تابىسى كۇنىنە 1 دوللار شاماسىندا ەكەنىن ەستىدىك. بىراق, مىسىر كەدەي ەل ەمەس. بايلار تۇراتىن اۋدانعا باردىق. باردىق تا تاڭ قالعاننان باس شايقاي بەردىك. جەر بەتىندەگى ءجانناتتى كورىپ تۇرعاندايسىز. افريكانىڭ پالمادان باستاپ ءبىز كورمەگەن اعاش, گۇلدەرىنىڭ ءبارى كوز الدىڭىزدا كوز تۇندىرادى. كاير «مىڭ ءبىر ءتۇن» قالاسى ءتارىزدى. قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ الدىندا تۇرمىز. ەڭسەلى ەكى قاباتتى كوتتەدج ءۇي. توبەسىندە جەلبىرەگەن كوك تۋ. وسىناۋ ەڭسەلى ءۇي – جاس تا بولسا الەۋەتتى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ كۇش-جىگەرىن كورسەتىپ تۇرعانداي. جانىڭدى ماقتانىش باۋرايدى. وسىدان 20 جىل بۇرىن الەم كارتاسىندا جوق ءتاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۋى, مىنەكي, ەجەلگى ەگيپەت ەلىندە جەلبىرەپ تۇر.
ازداسىن ايشامسا ۋنيۆەرسيتەتىندە قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان سالتاناتتى جيىن باستالدى. جيىنعا كايردىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى قاتىستى. لىق تولى زال اراب تىلىندە بايانداما جاساعان قازاقستان ەلشىسى باقتيار تاسىمنىڭ اۋزىنا قاراپ قالىپتى. باقتيار شىنىندا دا اراب تىلىنە اعىپ تۇر. ونى ءبىز سىلتىدەي تۇنعان اۋديتورياعا قاراپ سەزدىك. باياندامادان كەيىن تاۋەلسىز قازاقستان تۋرالى دەرەكتى فيلم كورسەتىلدى. جانىمدا وتىرعان جەرگىلىكتى پروفەسسور قازاقستان تابيعاتىنا, استانا, الماتىعا تاڭ قالىپ تامسانىپ قارايدى. اعىلشىنشالاپ «تاماشا» دەپ قويادى. ءبىز دە ءوز ەلىمىزدى ءوزىمىز تۇڭعىش كورىپ وتىرعانداي حالدەمىز. شىننان دا قازاقستان تابيعاتى تاماشا ەكەن عوي دەيمىز. ساپ-سارى ءشول ەمەس. قارلى شىڭدى تاۋ دا بار, بۋىرقانعان تەڭىز, جايقالعان جاسىل ورمان, ەگىستى القاپ – ءبارى, ءبارى بار. قازاق ماڭدايىنا شىنىندا دا عاجايىپ جەر بىتكەن ەكەن-اۋ دەيمىز. كايردەگى از كۇن ىشىندە ارابتاردى ۇناتىپ قالدىم. ارابتار بىزگە كىشىپەيىل, اشىق مىنەزىمەن, قوناقجاي, باۋىرماشىلدىعىمەن ۇنادى.
ايشامسا ۋنيۆەرسيتەتىندە قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنە ارنالعان جيىن اياسىندا كورنەكتى جازۋشى نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ اراب تىلىندە شىققان «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى» كىتابىنىڭ ارابشا باسىلىمىنىڭ تۇساۋكەسەرى بولدى. اراب تىلىندە بۇعان دەيىن قازاق ادەبيەتىنىڭ «اباي جولى», «قان مەن تەر» ءتارىزدى جاۋھارلارى جارىق كورگەنىن بىلەمىز. بيىل سولاردىڭ قاتارى بەلگىلى جازۋشى راحىمجان وتارباەۆتىڭ, مىنەكي ەندى نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ ماعىنالى كىتاپتارىمەن تولىقتى. ەجەلگى ەگيپەت ەلىنە وسىلاي ادەبيەتىمىزدىڭ كەلە باستاۋى قول سوعىپ قۋانارلىق ءجايت ەدى. «ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدىنى» انا تىلىندە وقىعان اراب عالىمدارى كىتاپقا جوعارى باعا بەردى. باستى كەيىپكەر, اجالمەن الىسقان ادام – وسى كىتاپتىڭ اۆتورى ەكەندىگى ولاردى ەرەكشە تولقىتتى. نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ ءوزى باستان كەشكەن تاۋقىمەت تۋرالى شەبەر جازىلعان بۇل شىعارماسىنىڭ وقىرماندارعا ۇلگى-ونەگەسى ۇشان-تەڭىز ەكەنى ايتىلدى. بايقاپ وتىرعانىڭىزداي, كىتاپ – ەلدىڭ رۋحاني ەلشىسى. بۇگىنگى الەم قازاقستاندى ساياسي, ەكونوميكالىق مايداندا مويىنداپ قالدى. بىراق, قازاقتى حالىق رەتىندە تەك مادەنيەتى مەن ادەبيەتى عانا تانىستىرا الاتىنى ايعاق. بۇل سالادا, اسىرەسە قازاق ادەبيەتىن شەتەلدە ناسيحاتتاۋ سالاسىندا ءبىزدى الدا قىرۋار جۇمىستار كۇتىپ تۇر ەكەن. ادەبيەت – ۇلتتىڭ رۋحاني ايناسى. سول ايناعا ۇڭىلگىسى كەلەتىن شەتەل وقىرماندارى بار. قازاقتى ولار رۋحاني تۇرعىدا دا تانىعىسى كەلەدى. ال تانىستىرۋ – ادەبيەت ميسسياسى. باسقاسىن بىلاي قويعاندا ءبىز الەمگە «اباي جولىن» تانىستىرا الدىق پا؟ «اباي جولى» سوۆەتتىك «پروگرەسس» باسپاسىنان كەزىندە اسىعىس اۋدارىلىپ, سوۆەت ەلشىلىكتەرى ارقىلى 30-دان اسا ەلگە تارادى. بۇگىنگى الەمدەگى ەڭ كوپ تاراعان ۇلى ءتىل اعىلشىن تىلىندە سول اسىعىس اۋدارمانىڭ ءوزى بەس مىڭ-اق دانامەن شىعىپتى. سوندىقتان دا نيۋ-يوركتە شىعاتىن «الەم ادەبيەتى» اتالىناتىن انىقتامالىقتا قازاق ادەبيەتى دەگەن ۇعىم جوق ءالى كۇنگە. بۇل ويلار بىزگە وسى ساپاردا فرانكفۋرتتە وتكەن دۇنيەجۇزىلىك كىتاپ جارمەڭكەسىن ارالاعانىمىزدا كەلدى. وسىناۋ ءدۇبىرلى دۇنيەجۇزىلىك جارمەڭكەگە 110 ەل باسپاگەرلەرى قاتىستى. ءبىر اپتادا ءجارمەڭكەمەن تانىسۋعا كەلگەندەر سانى 2 ميلليونداي كىسى بولدى. قازاقستاننان «اتامۇرا», «فوليانت», «مەكتەپ», «الماتىكىتاپ», «راريتەت» باسپالارى ءوز كىتاپتارىن كورمەگە قويدى. قازاق كىتاپتارى ساپاسى جونىنەن جاقسى باعالارعا يە بولدى.
كەڭەستىك كەزەڭدە ءدۇمپۋى تالاي قۇرلىق اسقان قازاق ادەبيەتىنىڭ ءۇنى نەگە بۇگىندە تاۋەلسىزدىك تۇسىندا ۇلتتىق شەكارادان ۇزاماي ءجۇر؟ ويتكەنى, سوۆەتتىك يدەولوگيا جامبىلدى, «اباي جولى», «قان مەن تەر» ءتارىزدى وزىق ۇلگىلەردى مەملەكەت قارجىسىمەن اۋداردى, مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار ارقىلى, ياعني ەلشىلىكتەر ارقىلى تاراتتى, ناسيحاتتادى. تىپتەن ءار سوۆەت ەلشىلىگى جانىندا سوۆەت ادەبيەتىن ناسيحاتتايتىن كىتاپحانا جۇمىس ىستەدى. ەلشىلىكتەردىڭ مادەني اتتاشەسى سوۆەت ادەبيەتىن شەتەلدە ناسيحاتتاۋمەن اينالىستى. سوۆەت زامانىنان قالعان بۇل ءداستۇردى, كىتاپحانالار جۇيەسىن رەسەي يەلەنگەنى ايان. تاۋەلسىز قازاقستان بۇگىنگى رەسەي ەلشىلىكتەرى جالعاستىرعان سول ءبىر كىتاپ ناسيحاتتاۋداعى وسىناۋ تاماشا ءداستۇردى نەگە جاڭعىرتپاسقا؟! بۇگىندە بىزدە كىتاپتى اۋدارۋ دا, شىعارۋ دا, تاراتۋ دا جازۋشىنىڭ جالعىز باسىنىڭ شارۋاسى بولىپ قالدى. سوندىقتان دا سوۆەت زامانىنداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ وتىزدان استام تىلگە اۋدارىلىپ شەتەلگە شىعۋى ءتارىزدى ادەبي وقيعالار بۇگىندە ۇمىتىلدى. ويتكەنى, ونداي وقيعا قول جەتپەس قيالعا اينالدى. ايتارىمىز كىتاپ تاراتۋشى جەكەمەنشىك باسپالار, قوعامدىق ۇيىمدار الەمدىك تاجىريبەنى ۇيرەنگەنشە, ولار ءتورت اياعىنا تۇرىپ كەتكەنشە بۇل ىسكە مەملەكەت مۇرىندىق بولۋى قاجەت ەكەن. ونسىز حالىقتىڭ جۇرەك ءسوزى – ادەبيەتى وزگە ەلدىڭ جۇرەگىنە جەتپەيدى. ياعني, ۇلتىمىزدىڭ رۋحى ءوز دارەجەسىندە ناسيحاتتالماي قالماق.
ازىرشە جەكەلەگەن كىتاپ جاناشىرلارى عانا وسى سەڭدى قوزعاۋ جولىندا شىر-پىر بولىپ جۇرگەنىن كوردىك. سونىڭ ءبىرى قازاق كىتابىنىڭ بەلگىلى ناسيحاتشىسى رايحان ماجەنقىزى. رايحان جۇگىرىپ ءجۇرىپ فرانكفۋرتتاعى قازاقستان كونسۋلى احات الپىسباەۆتىڭ جاردەمىمەن جازۋشى نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ نەمىس تىلىندە شىققان كىتابىنىڭ («ءۇمىت ۇزگىم كەلمەيدى») تۇساۋكەسەرىن وتكىزدى. ادام تاعدىرى ايرىقشا ايشىقتالعان بۇل شىعارماعا نەمىس وقىرماندارىنىڭ ىقىلاسى ەرەكشە بولدى. اجالمەن قىرىق جىل الىسقان ايرىقشا تاعدىر يەسى, جازۋشى, عالىم تۋرالى پىكىرىمىزدى ءبىز دە ورتاعا سالدىق. وسىلايشا ادەبيەتىمىزدەگى جىلت ەتكەن جاقسى نۇسقانى شەتەلگە تانىتۋ, سايىپ كەلگەندە, تاۋەلسىز قازاقستاندى, ونىڭ رۋحاني بايلىعىن ناسيحاتتاۋ ەمەس پە؟! ەگەر دە ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىز شەكارا اسا الماي جاتسا, وندا ءبىز وتانىمىزدى ءوزىمىز عانا ءسۇيىپ, ءوز قازانىمىزدا ءوزىمىز قايناپ جاتقان بولادى ەكەنبىز. ەگەر تاۋەلسىز قازاقستان ادەبيەتى وزگە قۇرلىقتارعا دا تاراپ جاتسا, وندا وتانىمىزدى بىلەتىندەر, باعالايتىندار سانى وزگە قۇرلىقتاردا دا كوبەيەدى ەكەن. قازاق كىتابىن ناسيحاتتاۋعا ارنالعان ءبىزدىڭ بۇل سەگىز كۇندىك شەتەل ساپارىمىزدان تۇيگەن توبىقتاي ءتۇيىنىمىز وسى بولدى.
سماعۇل ەلۋباي.
