نيكتو نە ۆەچەن ۆ ميرە, ۆسە ۋيدەت, نو ۆەچنو يميا دوبروە جيۆەت.
ساگدي.
_____
بار ونەردىڭ اناسى ادەبيەت – وركەنيەتتىڭ ءلۇپ-ءلۇپ سوققان جۇرەگى. سول جۇرەككە شۋاق پەن قۋات سىيلايتىن جانكەشتىلەر – جازۋشىلار. ەشكىم جازۋشى بولىپ قالىپتاسپايدى, تالانت بولىپ تۋادى. تالانت – اللا تاعالادان كەلگەن امانات.
اماناتتىڭ اۋىر جۇگىن قابىرعاسى قايىسپاي كوتەرگەن قايسار تالانت قازاقتا مۇلدەم جوق تا ەمەس, اسا كوپ تە ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى – تۇرسىنحان ءابدىراحمانوۆا – قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ يەگەرى. ەل بەرگەن ابىز انا, اڭىز انا دەيتىن اتاعى تاعى بار. وسىنشا اتاققا جەتۋ, ونى ابىرويمەن الىپ ءجۇرۋ وڭاي ما؟ ادام بوپ وڭاي تۋعانمەن, ادام بوپ قالۋ قيىن. وعان قوسا اللا تاعالادان كەلگەن امانات – تالانت بولسا سول كيەنىڭ قاسيەتىن جوعالتپاي, قادىرىنە جەتۋ – ەلدىڭ ءبارىنىڭ ماڭدايىنا جازىلماعان باق. تۇرسىنحان انامىز باسىنا سونداي باق قونعان باقىتتى قالامگەر ەدى.
ءبىر قاراعاندا, ارمانسىز ادام سياقتى بولىپ كورىنەتىن تۇرسىنحان ءابدىراحمانوۆانىڭ سىرت كوزگە الدىرماعان سىرى دا, شىرعالاڭى كوپ ءومىرىنىڭ «جىرى» دا كوپ. سونىڭ ءبىر دالەلى ءتارىزدى:
نوسەردى كورگەم,
ايازدى, دولى بوراندى.
سان رەت جانىم
دۇلەي داۋىلعا وراندى, – دەپ كەلەتىن جىر جولدارىمەن-اق اقىن ءوز ءومىرىنىڭ جەڭىل بولماعانىن انىق ايتىپ تۇرعان جوق پا؟ اللا مەن ادامزات اراسىنداعى التىن كوپىر – تالانتتىڭ تاعدىرى تىپتەن قيىن.
نە دەگەن تۇگەسىلمەس ءتوزىم ەدىڭ
وتكەن عاسىردىڭ جيىرما ءبىرىنشى جىلىنىڭ جايماشۋاق كۇزىندە كەنشى ءابدىراحماننىڭ شاڭىراعىن شاتتىققا بولەپ, جاس نارەستە ومىرگە كەلدى. ول ايگىلى اقىن تۇرسىنحان ءابدىراحمانوۆا ەدى.
سول تۇرسىنحان بۋىنى بەكىپ, بۇعاناسى قاتپاي جاتىپ قاتىگەز تاعدىردىڭ تالاي تاۋقىمەتىن تارتتى. اۋىر تۇرمىس, دارىگەرلىك كومەكتىڭ دارمەنسىزدىگى وتباسىنداعى ون ءۇش بالانىڭ ونىن و دۇنيەگە الىپ كەتتى. اتا-اناسىنان التى جاسىندا ايىرىلعان بولاشاق اقىن انا ءسۇتىنىڭ ءدامى اۋزىنان كەتپەي جاتىپ گولوششەكيننىڭ «كىشى وكتيابرى» اكەلگەن ءناۋبەتتى دە كوردى. ءسابي تۇرسىنحاننىڭ كوز الدىنان وتكەن سۋرەتتەر دە بىرىنەن ءبىرى وتكەن سۇرىقسىز.
1939 جىلى بوكە كەنىشىندە ورتالاۋ مەكتەپتى بىتىرگەن تۇرسىنحان جاياۋ-جالپى اياگوزگە كەلىپ ۋچيليششەگە تۇسكەندە تاعى ءبىر قيىندىققا تاپ بولادى. 1940 جىلى ەكىنشى كۋرس باستالعاندا ازىق-ت ۇلىك قىمباتتايدى. سول ازداي-اق كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ ۆ.م.مولوتوۆ قول قويعان قاۋلىسى جاريالانىپ, وقۋ اقىلى بولادى دا, 275 سوم تولەۋدى تالاپ ەتەدى. ءبىلىم الۋعا قۇشتار تۇرسىنحان قاجەتتى قارجى تابىلماعان سوڭ كوز جاسىن كول قىلىپ, بوكەگە قايتىپ كەلەدى.
تۇرسىنحان بىردە سەمەي وبلىستىق «ەكپىندى» گازەتىنەن سەمەيدە باستاۋىش مەكتەپ مۇعالىمدەرىن ازىرلەيتىن قىسقا مەرزىمدى كۋرس اشىلعانىن وقيدى دا, ايتسام اعا-جەڭگەم الىس ساپارعا جىبەرمەي قويا ما دەگەن ويمەن تاڭ اتپاي جولعا شىعادى. جۇرگىنشىلەرگە ىلەسە سەمەيگە جەتىپ, ءۇش ايلىق كۋرستى بىتىرگەن تۇرسىنحان اباي اۋدانىنداعى قىزىلتاس ورتالاۋ مەكتەبىنە فيزرۋك بولىپ ورنالاسادى. سوعىس ۋاقىتى بولعاندىقتان قارشاداي قىزعا «ۆوەننوە دەلو» دەپ اتالاتىن سوعىس ءىسى ساباعىن قوسا جۇرگىزۋ جۇكتەلەدى. 1943 جىلى تۇرسىنحانعا اۋدان ورتالىعىنان الىستاعى كولحوزدارعا بارىپ ميتينگ وتكىزۋ جۇكتەلگەن ەكەن. جەلتوقسان ايىنىڭ قىسقا, سۋىق كۇنىندە كۇتىمسىز, ارىق اتپەن جولعا شىققان قارعاداي قىزدى اش قاسقىرلار قورشاپ, اۋپىرىممەن ءبىر اجالدان امان قالادى. اڭىز باسىندا قانشا قامشىلاسا دا جۇرمەي قويعان ارىق وگىزگە ىزا بولىپ جىلاعان, ءتىرى قويدى الدىنا سالىپ وڭگەرىپ, قىرىق شاقىرىم قاشىقتىقتان سالت اتپەن اۋپىرىمدەپ اكەلگەن, جىلى كيىمگە زارىققان, تاماقتان تارىققان ءتارىزدى تالاي تاۋقىمەتتى دە باستان كەشتى تۇرسىنحان... سونشاما قيىندىققا قالاي توزگەنسىڭ, جان انا؟! سان سىناقتا مايىسسا دا سىنباعان, قينالسا دا سىر بەرمەگەن نەتكەن قايسارلىق بۇل؟! نە دەگەن تۇگەسىلمەس ءتوزىم ەدىڭ؟
اقىن ەڭ, اعىل-تەگىل سەزىم ەڭ
بۇل وقيعا 1943 جىلدىڭ جازىندا بولىپ ەدى. ەلىمىز حاكىم ابايدىڭ تۋعانىنا ءجۇز جىل تولۋىن اتاپ وتۋگە دايىندالىپ جاتتى. وسىعان وراي تويعا ازىرلىك جۇمىستارىمەن تانىسۋ ءۇشىن اباي اۋدانىنا مۇحتار اۋەزوۆ كەلدى. جانىندا ساپارعالي بەگالين, ەسماعامبەت ىسمايلوۆ, قايىم مۇحامەتحانوۆ بار. ارادا ەكى كۇن وتكەندە جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ باستاعان انشىلەر دە جەتتى. الماتىدان كەلگەن مارتەبەلى مەيمانداردى قارسى الىپ, كۇتىپ جۇرگەن توپتىڭ ىشىندە سول كەزدە اباي اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ءابدىراحمانوۆا دا بار ەدى. اۋدان ورتالىعىنداعى العاشقى كونتسەرتتەن سوڭ بەرىلگەن كەشكى قوناقاسى كەزىندە جۇسىپبەك سول جىلى مايدان شەبىندە بولىپ, رامازان ەلەباەۆتىڭ وزىنەن ۇيرەنىپ قايتقان «جاس قازاق» ءانىن ەكى رەت ايتقاندا تۇرسىنحان قاعىپ الىپ, ءۇشىنشى رەت قايتالاعاندا ءايگىلى انشىگە ىلەسە ايتىپ شىعادى. سول كەزدەگى «سوتسياليستىك قازاقستان» بۇگىنگى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 1943 جىلعى 28 قازانداعى سانىندا جاريالانعان مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اباي اۋدانىنا بارعان ساپارى جايلى «اقىننىڭ اۋىلىندا» اتتى وچەركىندە: «اۋدان جاستارىنىڭ ۇيىتقىسى ءوزى اسەم ءانشى تۇرسىنحان قارىنداس...» دەگەن جولدار بار.
جاراتقان يەم تۇرسىنحانعا جومارتتىقپەن سىيلاعان دارىن, قابىلەتتىڭ ءبىرى – تاس بۇلاقتىڭ سۋىنداي سىڭعىرلاعان تابيعي تازا داۋىس.
جاڭعىرتىپ جەتى جاستا جەردىڭ ءۇستىن,
ءان قوستىم داۋىسىنا ۇشقان قۇستىڭ, – دەپ جىرلاعان تۇرسىنحاننىڭ عاجايىپ ءانشىلىك تالانتىن ەڭ العاشقى بولىپ تانىعان سۋرەتكەر مۇحتار اۋەزوۆ ەدى. جامال وماروۆا, رابيعا ەسىمجانوۆا, راحيا قويشىباەۆا, ت.ب. ايگىلى انشىلەرمەن ونەر جارىستىرىپ, ءومىر بويى ءان سالعان, ەلۋ شاقتى ءانى راديونىڭ التىن قورىنا جازىلعان تۇرسىنحاننىڭ انشىلىك تالانتىن كۇلاش بايسەيىتوۆا, جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ سىندى ساڭلاقتار دا اسا جوعارى باعالادى. ءوز سوزىمەن ايتساق, «1954 جىلدىڭ كۇزىندە كونكۋرستان ءوتىپ, وزىنەن 10-12 جاس كىشى بالالارمەن قاتار قازمۋ-ءدىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ جۋرناليستيكا ءبولىمىنىڭ ستۋدەنتى بولىپ پارتاعا وتىرعان» تۇرسىنحان ءابدىراحمانقىزىنىڭ عىلىمداعى العاشقى قادامىن قولداپ, اسپيرانتىنا «ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ ليريكاسى» دەگەن تاقىرىپتى ۇسىنىپ, عىلىمي جەتەكشى بولعان تاعى دا مۇحتار اۋەزوۆ بولاتىن. سەكسەننەن اسقان شاعىندا دا ءاننىڭ ءارىن, ءسوزدىڭ ءنارىن كەلتىرىپ, شابىتتانا شىرقاعاندا توت باسپاعان تالانتقا تالعامپاز تىڭداۋشىلاردىڭ دا ءتانتى بولعانىن ءوز كوزىمىزبەن كوردىك. داۋىلپاز اقىن امانجولوۆ جايلى «قاسىم امانجولوۆتىڭ پوەتيكاسى» دەگەن تاقىرىپتا قورعاعان دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسى جەكە كىتاپ بولىپ جارىق كورگەندە نەبىر عۇلامالاردىڭ: «تۇرسىنحان ناعىز عالىم» دەگەن ماداق سوزدەرىن دە ءوز قۇلاعىمىزبەن ەستىدىك. ءانشى بولىپ تانىلىپ, عالىم بولىپ مويىندالعان تۇرسىنحاننىڭ بۇيرەگى ونەر الدى – ولەڭگە كوبىرەك بۇرىپ تۇرۋشى ەدى. ءسوز پاتشاسى – پوەزيا جايلى اقىن:
جەتەتىن قۇلاعىڭا كۇندىك جەردەن,
مەنسىنبەي ءان تورەسىن اللا بەرگەن.
ونەردىڭ الدى – قىزىل ءتىل دەپ ۇعىپ,
سيقىرلى سۇلۋ ءسوزدىڭ سوڭىنا ەرگەم, – دەپ جان سىرىن جايىپ سالدى.
جىر جازسا جۇرەگىڭدى «سۋىراتىن» تۇرسىنحان ءابدىراحمانوۆا ەرتەرەكتە جازعان «ارناۋ» اتتى ولەڭىندە:
دەمەيمىن ءتۇندى قۋعان كۇندىزىڭمىن,
دەمەيمىن جالعىز جانعان
جۇلدىزىڭمىن.
بولسا ەگەر ەلىم بيىك, ءوزىم بيىك,
دەپ جۇرگەن ورتاڭداعى ءبىر قىزىڭمىن, – دەپتى. اقىن ومىردە كىشىپەيىل, ولەڭدە ءور, اقىندىقتا اسقاق ەدى. ادام جانىنىڭ نازىك يىرىمدەرىن تاپ باسىپ تاماشا بەينەلەۋ دە تۇرسىنحان تالانتىنا ءتان قاسيەت.
اقىننىڭ ازاماتتىق ءۇنى دە ايقىن.
سويلە, قالام!
قاۋىرسىن قانات مايىسپا.
اعىڭنان جارىل,
اقتارىپ شىندى, سايىستا!
بوسات تىزگىنىن,
ارعىماق ويدى تەجەمە,
ارىنداپ جەتسىن,
مۇڭ-نالا ايتار مەجەگە.
سويلە, قالام!
اق كوڭىل قازاق ارمانىن.
اڭقىلداپ ءجۇرىپ
وت باسىپ ءبىلسىن قالعانىن.
سويلە, قالام!
اۋىلدىڭ جايىن, حالىقتىڭ
قىسپاعىنداعى
قيىنى ءۇشىن نارىقتىق.
سەنگەنى سوناۋ
ەندى جەرىنەن ايرىلسا,
ويىنشىق بولار
دەگەنى بۇگىن تارىقتىم.–
دەپ ءسوز باستاعان اقىن:
ءوز جەرىمدە نەگە بولام قۇرامداس,
ءوز تورىنە ەز عانا ەركىن شىعا الماس,
ەرتەڭ كيەر قۇل قامىتتان تارتىپ بوي
نامىس قۋىپ ولگەنىڭ مىڭ ارتىق قوي, – دەپ ەسكەرتەدى.
تۇرسىنحان ادامنىڭ جان دۇنيەسىن جارقىراتىپ اشاتىن ليريك قانا ەمەس, وقيعاسى قويۋ, كەيىپكەرلەر قاتارى مول پوەمالار دا جازعان ەپيك اقىن. بۇعان اقىننىڭ «1932», «ەلىم-اي», «ەلتۇتقا» اتتى كولەمدى دە كوركەم پوەمالارى ايقىن ايعاق. ول «ءتورەبەك حانىم» اتتى اڭىزعا قۇرىلعان ءۇش اكتىلى وپەرا ليبرەتتاسىنىڭ دا اۆتورى. «ەشكىولمەس», «باۋىرساق ءيسى» ت.ب. باللادالارى مەن تولىمدى ويلار تولعاعان «دالا قىزى», «ءبىر ءۇزىم نان», «مۇڭ مەن نالا» ت.ب. تولعاۋلارى مەن «قۇلا بيە», «نازىم ناركەس», «ەسىڭدە مە؟» اتتى اڭگىمەلەرى ءبىر توبە.
تۇرسىنحان ءابدىراحمانوۆا قاي جانرعا قالام تارتسا دا اقىق تىلمەن جازاتىن, اق جارما سەزىمى سەل بوپ قۇيىلاتىن اقبەرەن اقىن.
سان ويلار سانسىراتىپ كوز ىلمەدىڭ
ۇلىنىڭ ۇلىق ءسوزى قالام ۇشىنا ورالىپ تۇر: «ويلى ادامعا قىزىق جوق بۇل جالعاندا». راس قوي. «تۋعان كۇنى بولاتىن, ولگەن كۇنى بولمايتىن» قالامگەردىڭ ءبىرى – تۇرسىنحان ءابدىراحمانوۆانىڭ ەڭبەكسىز, ويسىز وتكەن ءبىر كۇنى بولماعانىنا اقىن جازعان, اقىنعا جازىلعان حاتتار دا ايقىن ايعاق بولا الادى. حاتتاردا دا تاريح بار. گەرتسەننىڭ: «پيسمو بولشە چەم ۆوسپومينانيا» دەيتىنى سودان بولسا كەرەك.
اقىن ارحيۆىندەگى اسا قىمبات قازىنانىڭ ءبىرى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ حاتى: «قۇرمەتتى تۇرسىنحان ءابدىراحمانقىزى! ءسىزدىڭ مەن تۋرالى جازعان پوەماڭىزدى «قازاق ادەبيەتى» بەتىنەن وقىدىم. مەنىڭ ءومىر جولىما ءۇڭىلىپ, زەرتتەپ, ولەڭمەن ونەرلەپ ايتقانىڭىزعا كوپ راحمەتىمدى ايتقىم كەلەدى.
شىنىمدى ايتسام, ماداق پەن تەڭەۋلەرگە قارسىمىن. مەن قازاقتىڭ ءبىرىمىن. تاعدىر مەن حالقىم قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە وسىنداي جاۋاپتى ءىستى ماعان تاپسىردى. سول تاپسىرمانى ادال ورىنداپ, حالىقتىڭ ويىنان شىقسام – ارمانىم سول.
ارينە, بۇل قىزمەت وڭاي ەمەس. كۇندىز كۇلدىرمەيدى, تۇندە ۇيىقتاتپايدى. بارلىق شەشىم ماعان كەلىپ تىرەلەدى. بار اۋىرلىق تا, جالعىزدىق تا, مىنە, وسىندا.
سوندىقتان تۇسىنگەندىگىڭىز ءۇشىن ريزامىن. امان-ساۋ بولىڭىز. ۇزاق عۇمىر, كوپ تابىستار تىلەيمىن. ن.نازارباەۆ, ءىى/ىىى 2003ج.».
ەلباسىنىڭ ايتارى انىق, بوياۋى قانىق حاتى اقىن قالامىنا قانات بىتىرگەنى حاق. ايتسە دە, ءومىر كۇندە قۋانىش سىيلاي بەرمەيدى عوي. پەرزەنت سۇيمەگەن, ەرى و دۇنيەلىك بولعان جالعىزباستى ادامنىڭ ارمانى از, مۇڭى جوق دەي الاسىز با؟ ءوز سوزىمەن ايتساق: «ءبىر ءۇرىم-بۇتاقتان ءبىر ءوزى عانا قالعان, جاناشىر مۇراگەرى جوق ادام... ءومىرىنىڭ ارتىن قالاي تۇيىندەرىن بىلمەي باس قاتىرىپ جۇرگەن» ەدى. تۇرسىنحان «كەم-كەتىككە قايىرىلا جۇرەر كىسىلىك پاراساتىن ءوز كوزىمەن كورىپ, ءوز باسىنان وتكەرگەن» اقىلمان ازامات مۇحتار قۇل-مۇحاممەدكە جازعان حاتىندا ساناسىن سانسىراتقان سان ويلارىن ايتىپ, ىنىسىنەن اقىل سۇراپتى. ال, مۇقاڭ تۇرسىنحانعا جازعان جاۋاپ حاتىندا: «قارا ورمان حالقىڭىز, قاپتاعان وقىرماندارىڭىز, ءىزباسار ىنىلەرىڭىز بەن باۋىرمال تۋىستارىڭىز بار ءسىز قالاي جالعىز بولاسىز. سوندىقتان جالعىزدىق تۋرالى اڭگىمەگە كوپ ورالا بەرمەڭىز. مۇنداي جاندى جەگىدەي جەيتىن ويدىڭ تۆورچەستۆوعا عانا ەمەس, دەنساۋلىققا دا تيگىزەتىن اسەرى از بولمايدى. سوندىقتان ءجيى-ءجيى ەلگە شىعىپ, وقىرماندار اراسىنا بارىپ, كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, سەرپىلىپ, سىلكىنىپ تۇرعانىڭىز ءجون. ارداقتى اپا! ماڭگىلىك ءومىر ەشكىمنىڭ ماڭدايىنا جازىلماعان عوي. ەرتە مە, كەش پە ءبارىمىزدىڭ باراتىن جەرىمىز سول جاق ەمەس پە؟ تاعدىردىڭ جازۋى بولعان كۇندە دە ارتىڭىزدا ءبىر قاۋىم ەل, جاناشىر باۋىرلارىڭىز از ەمەس قوي. جالعىز اپامىزدى دۇرىستاپ جونەلتە المايتىنداي ءبارىمىز بوركەمىك بولىپ كەتپەگەن شىعارمىز... سوندىقتان بۇل ماسەلەگە الاڭداعانىڭىزدى قويىڭىز» دەپتى.
وسى حاتتى الىسىمەن تۇرسىنحان انامىزدىڭ بۇلت باسقان كوڭىلى جايماشۋاق جازداي جادىراپ مۇحتار ابىرار ۇلىنا:
ۇشىرىپ بۇلتتى باسىمنان,
ىسىرىپ ويدىڭ اۋىرىن,
جادىراتتىڭ جانىمدى,
جانى ىزگى جايساڭ باۋىرىم, – دەپ «العىس» دەگەن اتپەن جەتى شۋماق جىر جازعانىنا دا كۋا بولعانبىز. سوزىنە ءىسى, ىسىنە ءسوزى ساي اقيىق ازامات مۇحتار تۇرسىنحان ءابدىراحمانوۆا قايتىس بولعاندا دا, كەيىن مەن اقىن انامىز جايلى «سىرلى الەم» اتتى دەرەكتى كىتاپ شىعارعانىمدا دا بارلىق ءىستىڭ باسى-قاسىندا بولىپ, مورالدىق تا, قارجىلاي دا كومەك كورسەتتى.
جانى جۇمباق ءبىر الەم ءوزىڭ ەدىڭ
ادام جانى الەمنەن دە كۇردەلى. ونىڭ جان دۇنيەسى شەشۋى قيىن جۇمباق. الەمنەن دە كۇردەلى ادام جانىنىڭ قۇپياسىن اشاتىن كوپ كىلتتىڭ ءبىرى – كۇندەلىك دەسەك, جيىرماسىنشى عاسىردىڭ 87-ءشى جىلعى 21 جەلتوقسانىمەن تاڭبالانعان كۇندەلىكتەن: «بۇگىن كوپتەن ۇندەمەي جۇرگەن زۇلفياعا سىرتىندا ەكى ادەمى قۇسى بار وتكرىتكاعا بىلاي دەپ جازىپ, قۇتتىقتاۋ جىبەردىم.
زۇلفيا!
ءبىز ەكەۋمىز مىنا ەكى قۇستاي
ەكى ەلدىڭ ەكى قىزى ەدىك.
جۇپ جازباي تاتۋ جۇرگەن ءبىز ەدىك.
مىناۋ جاڭا, 1988 جىلدا
عابباس اكا ەكەۋمىز سىزگە
زور دەنساۋلىق, مول باقىت,
تالماس قانات تىلەدىك.
«اباي اتىنداعى تەاتردا (وپەرا) ساپارعالي بەگاليننىڭ 100-گە تولعان كۇنى اتالىپ ءوتتى. بىردە-ءبىر باستىق كەلگەن جوق. مۇندايدى كىم كورگەن. باستىقتار ابدەن... ءوزى جوقتىڭ كوزى جوق, نە قىلسىن» دەپ كۇيىنىپتى 4.08.1995 جىلى كۇندەلىگىندە اقىن انا.
16.05.2000 جىلعى جازبادا: «تىلسىم ءۇي. تۇنجىر كۇي. ەش نارسە نازار اۋدارمايدى. تەك كوڭىل توقتاعانى «اتامۇرادا» شىعايىن دەپ جاتقان «قازاعىم – قايدا بارسام تانىتقانىم» دەگەن كىتابىم وسى جۇمانىڭ اياعىندا تيراجى بەرىلەتىن بولىپ باسىلىپ جاتقان كورىنەدى».
27.09.2002جىل. «سوڭعى كۇندەرى ءبىرشاما كوڭىلىم ءتاۋىر. قۇداي كەزىكتىرگەن شىعار, ءبىر ادامگەرشىلىگى مول ازامات – ءسابيت دوسانوۆتىڭ وي قوسۋىمەن ءبىرتالاي جۇمىستار ىستەدىم...»
تۇرسىنحان ءابدىراحمانوۆانىڭ كۇندەلىگى شەرتكەن كوپ سىردىڭ از عانا ءبىر بولىگى بۇل. ول كىسىمەن ارالاس-قۇرالاس بولا ءجۇرىپ كوڭىلىمە ءبىر تۇيگەنىم تۇرسىنحان انام سىرتى نۇرلى, ءىشى سىرلى وزگەشە ءبىر الەم ەدى. مىنەزى دە ءوزىنىڭ قيىن تاعدىرىنداي وتە كۇردەلى بولاتىن. بىردە ءتاتتى, بىردە قاتتى, بىردە دانا, بىردە بالا دەگەندەي, جان دۇنيەسىن دە بىردەن ۇعۋ قيىن ەدى. نە نارسەنى دە سىرتىڭنان سىبىرلاماي بەتكە ايتاتىن, قاجەتتى جەرىندە باسشىعا دا, قوسشىعا دا قايقايىپ تۇرىپ باتىل ايتاتىن باتىرلىعى دا بار ەدى. اقىندىق دەگەن – مىنەز عوي. سونىڭ ءبارى ونىڭ ولەڭدەرىندە عانا ەمەس, كۇندەلىك بەتتەرىندە دە ءورىلىپ تۇر. ولەڭ مەن كۇندەلىككە سىيماعان تۇپ-تۇنىق سەزىم مەن تۇڭعيىق ويلار قانشاما دەسەڭشى!
تۇرسىنحان ءابدىراحمانوۆانىڭ 80 جاسقا تولعان مەرەيتويى رەسپۋبليكا كولەمىندە كەڭىنەن اتالىپ ءوتتى. اقىن انامىزدى تۇمانباي مولداعاليەۆ, نۇرعوجا ورازوۆ, ساكەن يماناسوۆ, سەرىك تۇرعىنبەكوۆ, تۇرسىناي ورازباەۆا, مىڭباي راشەۆ, قانيپا بۇعىباەۆا, بايان بەكەتوۆا, مارجان ەرشۋوۆا, مارفۋعا بەكتەمىروۆا, ت.ب. تالانتتى اقىندار اسقاقتاتا جىرلادى. ايتسە دە, سول جاقسى جىرلاردىڭ ءبارى جينالىپ كەلىپ, ونىڭ جانى جۇمباق الەمىن جارقىراتىپ اشا العان جوق. ول مۇمكىن دە ەمەس ەدى. ويتكەنى, جانى جۇمباق ءبىر الەم ءوزىڭ ەدىڭ, جان انام!
ءسابيت دوسانوۆ.
بار ونەردىڭ اناسى ادەبيەت – وركەنيەتتىڭ ءلۇپ-ءلۇپ سوققان جۇرەگى. سول جۇرەككە شۋاق پەن قۋات سىيلايتىن جانكەشتىلەر – جازۋشىلار. ەشكىم جازۋشى بولىپ قالىپتاسپايدى, تالانت بولىپ تۋادى. تالانت – اللا تاعالادان كەلگەن امانات.
اماناتتىڭ اۋىر جۇگىن قابىرعاسى قايىسپاي كوتەرگەن قايسار تالانت قازاقتا مۇلدەم جوق تا ەمەس, اسا كوپ تە ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى – تۇرسىنحان ءابدىراحمانوۆا – قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى, شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ يەگەرى. ەل بەرگەن ابىز انا, اڭىز انا دەيتىن اتاعى تاعى بار. وسىنشا اتاققا جەتۋ, ونى ابىرويمەن الىپ ءجۇرۋ وڭاي ما؟ ادام بوپ وڭاي تۋعانمەن, ادام بوپ قالۋ قيىن. وعان قوسا اللا تاعالادان كەلگەن امانات – تالانت بولسا سول كيەنىڭ قاسيەتىن جوعالتپاي, قادىرىنە جەتۋ – ەلدىڭ ءبارىنىڭ ماڭدايىنا جازىلماعان باق. تۇرسىنحان انامىز باسىنا سونداي باق قونعان باقىتتى قالامگەر ەدى.
ءبىر قاراعاندا, ارمانسىز ادام سياقتى بولىپ كورىنەتىن تۇرسىنحان ءابدىراحمانوۆانىڭ سىرت كوزگە الدىرماعان سىرى دا, شىرعالاڭى كوپ ءومىرىنىڭ «جىرى» دا كوپ. سونىڭ ءبىر دالەلى ءتارىزدى:
نوسەردى كورگەم,
ايازدى, دولى بوراندى.
سان رەت جانىم
دۇلەي داۋىلعا وراندى, – دەپ كەلەتىن جىر جولدارىمەن-اق اقىن ءوز ءومىرىنىڭ جەڭىل بولماعانىن انىق ايتىپ تۇرعان جوق پا؟ اللا مەن ادامزات اراسىنداعى التىن كوپىر – تالانتتىڭ تاعدىرى تىپتەن قيىن.
نە دەگەن تۇگەسىلمەس ءتوزىم ەدىڭ
وتكەن عاسىردىڭ جيىرما ءبىرىنشى جىلىنىڭ جايماشۋاق كۇزىندە كەنشى ءابدىراحماننىڭ شاڭىراعىن شاتتىققا بولەپ, جاس نارەستە ومىرگە كەلدى. ول ايگىلى اقىن تۇرسىنحان ءابدىراحمانوۆا ەدى.
سول تۇرسىنحان بۋىنى بەكىپ, بۇعاناسى قاتپاي جاتىپ قاتىگەز تاعدىردىڭ تالاي تاۋقىمەتىن تارتتى. اۋىر تۇرمىس, دارىگەرلىك كومەكتىڭ دارمەنسىزدىگى وتباسىنداعى ون ءۇش بالانىڭ ونىن و دۇنيەگە الىپ كەتتى. اتا-اناسىنان التى جاسىندا ايىرىلعان بولاشاق اقىن انا ءسۇتىنىڭ ءدامى اۋزىنان كەتپەي جاتىپ گولوششەكيننىڭ «كىشى وكتيابرى» اكەلگەن ءناۋبەتتى دە كوردى. ءسابي تۇرسىنحاننىڭ كوز الدىنان وتكەن سۋرەتتەر دە بىرىنەن ءبىرى وتكەن سۇرىقسىز.
1939 جىلى بوكە كەنىشىندە ورتالاۋ مەكتەپتى بىتىرگەن تۇرسىنحان جاياۋ-جالپى اياگوزگە كەلىپ ۋچيليششەگە تۇسكەندە تاعى ءبىر قيىندىققا تاپ بولادى. 1940 جىلى ەكىنشى كۋرس باستالعاندا ازىق-ت ۇلىك قىمباتتايدى. سول ازداي-اق كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ ۆ.م.مولوتوۆ قول قويعان قاۋلىسى جاريالانىپ, وقۋ اقىلى بولادى دا, 275 سوم تولەۋدى تالاپ ەتەدى. ءبىلىم الۋعا قۇشتار تۇرسىنحان قاجەتتى قارجى تابىلماعان سوڭ كوز جاسىن كول قىلىپ, بوكەگە قايتىپ كەلەدى.
تۇرسىنحان بىردە سەمەي وبلىستىق «ەكپىندى» گازەتىنەن سەمەيدە باستاۋىش مەكتەپ مۇعالىمدەرىن ازىرلەيتىن قىسقا مەرزىمدى كۋرس اشىلعانىن وقيدى دا, ايتسام اعا-جەڭگەم الىس ساپارعا جىبەرمەي قويا ما دەگەن ويمەن تاڭ اتپاي جولعا شىعادى. جۇرگىنشىلەرگە ىلەسە سەمەيگە جەتىپ, ءۇش ايلىق كۋرستى بىتىرگەن تۇرسىنحان اباي اۋدانىنداعى قىزىلتاس ورتالاۋ مەكتەبىنە فيزرۋك بولىپ ورنالاسادى. سوعىس ۋاقىتى بولعاندىقتان قارشاداي قىزعا «ۆوەننوە دەلو» دەپ اتالاتىن سوعىس ءىسى ساباعىن قوسا جۇرگىزۋ جۇكتەلەدى. 1943 جىلى تۇرسىنحانعا اۋدان ورتالىعىنان الىستاعى كولحوزدارعا بارىپ ميتينگ وتكىزۋ جۇكتەلگەن ەكەن. جەلتوقسان ايىنىڭ قىسقا, سۋىق كۇنىندە كۇتىمسىز, ارىق اتپەن جولعا شىققان قارعاداي قىزدى اش قاسقىرلار قورشاپ, اۋپىرىممەن ءبىر اجالدان امان قالادى. اڭىز باسىندا قانشا قامشىلاسا دا جۇرمەي قويعان ارىق وگىزگە ىزا بولىپ جىلاعان, ءتىرى قويدى الدىنا سالىپ وڭگەرىپ, قىرىق شاقىرىم قاشىقتىقتان سالت اتپەن اۋپىرىمدەپ اكەلگەن, جىلى كيىمگە زارىققان, تاماقتان تارىققان ءتارىزدى تالاي تاۋقىمەتتى دە باستان كەشتى تۇرسىنحان... سونشاما قيىندىققا قالاي توزگەنسىڭ, جان انا؟! سان سىناقتا مايىسسا دا سىنباعان, قينالسا دا سىر بەرمەگەن نەتكەن قايسارلىق بۇل؟! نە دەگەن تۇگەسىلمەس ءتوزىم ەدىڭ؟
اقىن ەڭ, اعىل-تەگىل سەزىم ەڭ
بۇل وقيعا 1943 جىلدىڭ جازىندا بولىپ ەدى. ەلىمىز حاكىم ابايدىڭ تۋعانىنا ءجۇز جىل تولۋىن اتاپ وتۋگە دايىندالىپ جاتتى. وسىعان وراي تويعا ازىرلىك جۇمىستارىمەن تانىسۋ ءۇشىن اباي اۋدانىنا مۇحتار اۋەزوۆ كەلدى. جانىندا ساپارعالي بەگالين, ەسماعامبەت ىسمايلوۆ, قايىم مۇحامەتحانوۆ بار. ارادا ەكى كۇن وتكەندە جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ باستاعان انشىلەر دە جەتتى. الماتىدان كەلگەن مارتەبەلى مەيمانداردى قارسى الىپ, كۇتىپ جۇرگەن توپتىڭ ىشىندە سول كەزدە اباي اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ءابدىراحمانوۆا دا بار ەدى. اۋدان ورتالىعىنداعى العاشقى كونتسەرتتەن سوڭ بەرىلگەن كەشكى قوناقاسى كەزىندە جۇسىپبەك سول جىلى مايدان شەبىندە بولىپ, رامازان ەلەباەۆتىڭ وزىنەن ۇيرەنىپ قايتقان «جاس قازاق» ءانىن ەكى رەت ايتقاندا تۇرسىنحان قاعىپ الىپ, ءۇشىنشى رەت قايتالاعاندا ءايگىلى انشىگە ىلەسە ايتىپ شىعادى. سول كەزدەگى «سوتسياليستىك قازاقستان» بۇگىنگى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 1943 جىلعى 28 قازانداعى سانىندا جاريالانعان مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اباي اۋدانىنا بارعان ساپارى جايلى «اقىننىڭ اۋىلىندا» اتتى وچەركىندە: «اۋدان جاستارىنىڭ ۇيىتقىسى ءوزى اسەم ءانشى تۇرسىنحان قارىنداس...» دەگەن جولدار بار.
جاراتقان يەم تۇرسىنحانعا جومارتتىقپەن سىيلاعان دارىن, قابىلەتتىڭ ءبىرى – تاس بۇلاقتىڭ سۋىنداي سىڭعىرلاعان تابيعي تازا داۋىس.
جاڭعىرتىپ جەتى جاستا جەردىڭ ءۇستىن,
ءان قوستىم داۋىسىنا ۇشقان قۇستىڭ, – دەپ جىرلاعان تۇرسىنحاننىڭ عاجايىپ ءانشىلىك تالانتىن ەڭ العاشقى بولىپ تانىعان سۋرەتكەر مۇحتار اۋەزوۆ ەدى. جامال وماروۆا, رابيعا ەسىمجانوۆا, راحيا قويشىباەۆا, ت.ب. ايگىلى انشىلەرمەن ونەر جارىستىرىپ, ءومىر بويى ءان سالعان, ەلۋ شاقتى ءانى راديونىڭ التىن قورىنا جازىلعان تۇرسىنحاننىڭ انشىلىك تالانتىن كۇلاش بايسەيىتوۆا, جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ سىندى ساڭلاقتار دا اسا جوعارى باعالادى. ءوز سوزىمەن ايتساق, «1954 جىلدىڭ كۇزىندە كونكۋرستان ءوتىپ, وزىنەن 10-12 جاس كىشى بالالارمەن قاتار قازمۋ-ءدىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ جۋرناليستيكا ءبولىمىنىڭ ستۋدەنتى بولىپ پارتاعا وتىرعان» تۇرسىنحان ءابدىراحمانقىزىنىڭ عىلىمداعى العاشقى قادامىن قولداپ, اسپيرانتىنا «ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ ليريكاسى» دەگەن تاقىرىپتى ۇسىنىپ, عىلىمي جەتەكشى بولعان تاعى دا مۇحتار اۋەزوۆ بولاتىن. سەكسەننەن اسقان شاعىندا دا ءاننىڭ ءارىن, ءسوزدىڭ ءنارىن كەلتىرىپ, شابىتتانا شىرقاعاندا توت باسپاعان تالانتقا تالعامپاز تىڭداۋشىلاردىڭ دا ءتانتى بولعانىن ءوز كوزىمىزبەن كوردىك. داۋىلپاز اقىن امانجولوۆ جايلى «قاسىم امانجولوۆتىڭ پوەتيكاسى» دەگەن تاقىرىپتا قورعاعان دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسى جەكە كىتاپ بولىپ جارىق كورگەندە نەبىر عۇلامالاردىڭ: «تۇرسىنحان ناعىز عالىم» دەگەن ماداق سوزدەرىن دە ءوز قۇلاعىمىزبەن ەستىدىك. ءانشى بولىپ تانىلىپ, عالىم بولىپ مويىندالعان تۇرسىنحاننىڭ بۇيرەگى ونەر الدى – ولەڭگە كوبىرەك بۇرىپ تۇرۋشى ەدى. ءسوز پاتشاسى – پوەزيا جايلى اقىن:
جەتەتىن قۇلاعىڭا كۇندىك جەردەن,
مەنسىنبەي ءان تورەسىن اللا بەرگەن.
ونەردىڭ الدى – قىزىل ءتىل دەپ ۇعىپ,
سيقىرلى سۇلۋ ءسوزدىڭ سوڭىنا ەرگەم, – دەپ جان سىرىن جايىپ سالدى.
جىر جازسا جۇرەگىڭدى «سۋىراتىن» تۇرسىنحان ءابدىراحمانوۆا ەرتەرەكتە جازعان «ارناۋ» اتتى ولەڭىندە:
دەمەيمىن ءتۇندى قۋعان كۇندىزىڭمىن,
دەمەيمىن جالعىز جانعان
جۇلدىزىڭمىن.
بولسا ەگەر ەلىم بيىك, ءوزىم بيىك,
دەپ جۇرگەن ورتاڭداعى ءبىر قىزىڭمىن, – دەپتى. اقىن ومىردە كىشىپەيىل, ولەڭدە ءور, اقىندىقتا اسقاق ەدى. ادام جانىنىڭ نازىك يىرىمدەرىن تاپ باسىپ تاماشا بەينەلەۋ دە تۇرسىنحان تالانتىنا ءتان قاسيەت.
اقىننىڭ ازاماتتىق ءۇنى دە ايقىن.
سويلە, قالام!
قاۋىرسىن قانات مايىسپا.
اعىڭنان جارىل,
اقتارىپ شىندى, سايىستا!
بوسات تىزگىنىن,
ارعىماق ويدى تەجەمە,
ارىنداپ جەتسىن,
مۇڭ-نالا ايتار مەجەگە.
سويلە, قالام!
اق كوڭىل قازاق ارمانىن.
اڭقىلداپ ءجۇرىپ
وت باسىپ ءبىلسىن قالعانىن.
سويلە, قالام!
اۋىلدىڭ جايىن, حالىقتىڭ
قىسپاعىنداعى
قيىنى ءۇشىن نارىقتىق.
سەنگەنى سوناۋ
ەندى جەرىنەن ايرىلسا,
ويىنشىق بولار
دەگەنى بۇگىن تارىقتىم.–
دەپ ءسوز باستاعان اقىن:
ءوز جەرىمدە نەگە بولام قۇرامداس,
ءوز تورىنە ەز عانا ەركىن شىعا الماس,
ەرتەڭ كيەر قۇل قامىتتان تارتىپ بوي
نامىس قۋىپ ولگەنىڭ مىڭ ارتىق قوي, – دەپ ەسكەرتەدى.
تۇرسىنحان ادامنىڭ جان دۇنيەسىن جارقىراتىپ اشاتىن ليريك قانا ەمەس, وقيعاسى قويۋ, كەيىپكەرلەر قاتارى مول پوەمالار دا جازعان ەپيك اقىن. بۇعان اقىننىڭ «1932», «ەلىم-اي», «ەلتۇتقا» اتتى كولەمدى دە كوركەم پوەمالارى ايقىن ايعاق. ول «ءتورەبەك حانىم» اتتى اڭىزعا قۇرىلعان ءۇش اكتىلى وپەرا ليبرەتتاسىنىڭ دا اۆتورى. «ەشكىولمەس», «باۋىرساق ءيسى» ت.ب. باللادالارى مەن تولىمدى ويلار تولعاعان «دالا قىزى», «ءبىر ءۇزىم نان», «مۇڭ مەن نالا» ت.ب. تولعاۋلارى مەن «قۇلا بيە», «نازىم ناركەس», «ەسىڭدە مە؟» اتتى اڭگىمەلەرى ءبىر توبە.
تۇرسىنحان ءابدىراحمانوۆا قاي جانرعا قالام تارتسا دا اقىق تىلمەن جازاتىن, اق جارما سەزىمى سەل بوپ قۇيىلاتىن اقبەرەن اقىن.
سان ويلار سانسىراتىپ كوز ىلمەدىڭ
ۇلىنىڭ ۇلىق ءسوزى قالام ۇشىنا ورالىپ تۇر: «ويلى ادامعا قىزىق جوق بۇل جالعاندا». راس قوي. «تۋعان كۇنى بولاتىن, ولگەن كۇنى بولمايتىن» قالامگەردىڭ ءبىرى – تۇرسىنحان ءابدىراحمانوۆانىڭ ەڭبەكسىز, ويسىز وتكەن ءبىر كۇنى بولماعانىنا اقىن جازعان, اقىنعا جازىلعان حاتتار دا ايقىن ايعاق بولا الادى. حاتتاردا دا تاريح بار. گەرتسەننىڭ: «پيسمو بولشە چەم ۆوسپومينانيا» دەيتىنى سودان بولسا كەرەك.
اقىن ارحيۆىندەگى اسا قىمبات قازىنانىڭ ءبىرى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ حاتى: «قۇرمەتتى تۇرسىنحان ءابدىراحمانقىزى! ءسىزدىڭ مەن تۋرالى جازعان پوەماڭىزدى «قازاق ادەبيەتى» بەتىنەن وقىدىم. مەنىڭ ءومىر جولىما ءۇڭىلىپ, زەرتتەپ, ولەڭمەن ونەرلەپ ايتقانىڭىزعا كوپ راحمەتىمدى ايتقىم كەلەدى.
شىنىمدى ايتسام, ماداق پەن تەڭەۋلەرگە قارسىمىن. مەن قازاقتىڭ ءبىرىمىن. تاعدىر مەن حالقىم قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە وسىنداي جاۋاپتى ءىستى ماعان تاپسىردى. سول تاپسىرمانى ادال ورىنداپ, حالىقتىڭ ويىنان شىقسام – ارمانىم سول.
ارينە, بۇل قىزمەت وڭاي ەمەس. كۇندىز كۇلدىرمەيدى, تۇندە ۇيىقتاتپايدى. بارلىق شەشىم ماعان كەلىپ تىرەلەدى. بار اۋىرلىق تا, جالعىزدىق تا, مىنە, وسىندا.
سوندىقتان تۇسىنگەندىگىڭىز ءۇشىن ريزامىن. امان-ساۋ بولىڭىز. ۇزاق عۇمىر, كوپ تابىستار تىلەيمىن. ن.نازارباەۆ, ءىى/ىىى 2003ج.».
ەلباسىنىڭ ايتارى انىق, بوياۋى قانىق حاتى اقىن قالامىنا قانات بىتىرگەنى حاق. ايتسە دە, ءومىر كۇندە قۋانىش سىيلاي بەرمەيدى عوي. پەرزەنت سۇيمەگەن, ەرى و دۇنيەلىك بولعان جالعىزباستى ادامنىڭ ارمانى از, مۇڭى جوق دەي الاسىز با؟ ءوز سوزىمەن ايتساق: «ءبىر ءۇرىم-بۇتاقتان ءبىر ءوزى عانا قالعان, جاناشىر مۇراگەرى جوق ادام... ءومىرىنىڭ ارتىن قالاي تۇيىندەرىن بىلمەي باس قاتىرىپ جۇرگەن» ەدى. تۇرسىنحان «كەم-كەتىككە قايىرىلا جۇرەر كىسىلىك پاراساتىن ءوز كوزىمەن كورىپ, ءوز باسىنان وتكەرگەن» اقىلمان ازامات مۇحتار قۇل-مۇحاممەدكە جازعان حاتىندا ساناسىن سانسىراتقان سان ويلارىن ايتىپ, ىنىسىنەن اقىل سۇراپتى. ال, مۇقاڭ تۇرسىنحانعا جازعان جاۋاپ حاتىندا: «قارا ورمان حالقىڭىز, قاپتاعان وقىرماندارىڭىز, ءىزباسار ىنىلەرىڭىز بەن باۋىرمال تۋىستارىڭىز بار ءسىز قالاي جالعىز بولاسىز. سوندىقتان جالعىزدىق تۋرالى اڭگىمەگە كوپ ورالا بەرمەڭىز. مۇنداي جاندى جەگىدەي جەيتىن ويدىڭ تۆورچەستۆوعا عانا ەمەس, دەنساۋلىققا دا تيگىزەتىن اسەرى از بولمايدى. سوندىقتان ءجيى-ءجيى ەلگە شىعىپ, وقىرماندار اراسىنا بارىپ, كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, سەرپىلىپ, سىلكىنىپ تۇرعانىڭىز ءجون. ارداقتى اپا! ماڭگىلىك ءومىر ەشكىمنىڭ ماڭدايىنا جازىلماعان عوي. ەرتە مە, كەش پە ءبارىمىزدىڭ باراتىن جەرىمىز سول جاق ەمەس پە؟ تاعدىردىڭ جازۋى بولعان كۇندە دە ارتىڭىزدا ءبىر قاۋىم ەل, جاناشىر باۋىرلارىڭىز از ەمەس قوي. جالعىز اپامىزدى دۇرىستاپ جونەلتە المايتىنداي ءبارىمىز بوركەمىك بولىپ كەتپەگەن شىعارمىز... سوندىقتان بۇل ماسەلەگە الاڭداعانىڭىزدى قويىڭىز» دەپتى.
وسى حاتتى الىسىمەن تۇرسىنحان انامىزدىڭ بۇلت باسقان كوڭىلى جايماشۋاق جازداي جادىراپ مۇحتار ابىرار ۇلىنا:
ۇشىرىپ بۇلتتى باسىمنان,
ىسىرىپ ويدىڭ اۋىرىن,
جادىراتتىڭ جانىمدى,
جانى ىزگى جايساڭ باۋىرىم, – دەپ «العىس» دەگەن اتپەن جەتى شۋماق جىر جازعانىنا دا كۋا بولعانبىز. سوزىنە ءىسى, ىسىنە ءسوزى ساي اقيىق ازامات مۇحتار تۇرسىنحان ءابدىراحمانوۆا قايتىس بولعاندا دا, كەيىن مەن اقىن انامىز جايلى «سىرلى الەم» اتتى دەرەكتى كىتاپ شىعارعانىمدا دا بارلىق ءىستىڭ باسى-قاسىندا بولىپ, مورالدىق تا, قارجىلاي دا كومەك كورسەتتى.
جانى جۇمباق ءبىر الەم ءوزىڭ ەدىڭ
ادام جانى الەمنەن دە كۇردەلى. ونىڭ جان دۇنيەسى شەشۋى قيىن جۇمباق. الەمنەن دە كۇردەلى ادام جانىنىڭ قۇپياسىن اشاتىن كوپ كىلتتىڭ ءبىرى – كۇندەلىك دەسەك, جيىرماسىنشى عاسىردىڭ 87-ءشى جىلعى 21 جەلتوقسانىمەن تاڭبالانعان كۇندەلىكتەن: «بۇگىن كوپتەن ۇندەمەي جۇرگەن زۇلفياعا سىرتىندا ەكى ادەمى قۇسى بار وتكرىتكاعا بىلاي دەپ جازىپ, قۇتتىقتاۋ جىبەردىم.
زۇلفيا!
ءبىز ەكەۋمىز مىنا ەكى قۇستاي
ەكى ەلدىڭ ەكى قىزى ەدىك.
جۇپ جازباي تاتۋ جۇرگەن ءبىز ەدىك.
مىناۋ جاڭا, 1988 جىلدا
عابباس اكا ەكەۋمىز سىزگە
زور دەنساۋلىق, مول باقىت,
تالماس قانات تىلەدىك.
«اباي اتىنداعى تەاتردا (وپەرا) ساپارعالي بەگاليننىڭ 100-گە تولعان كۇنى اتالىپ ءوتتى. بىردە-ءبىر باستىق كەلگەن جوق. مۇندايدى كىم كورگەن. باستىقتار ابدەن... ءوزى جوقتىڭ كوزى جوق, نە قىلسىن» دەپ كۇيىنىپتى 4.08.1995 جىلى كۇندەلىگىندە اقىن انا.
16.05.2000 جىلعى جازبادا: «تىلسىم ءۇي. تۇنجىر كۇي. ەش نارسە نازار اۋدارمايدى. تەك كوڭىل توقتاعانى «اتامۇرادا» شىعايىن دەپ جاتقان «قازاعىم – قايدا بارسام تانىتقانىم» دەگەن كىتابىم وسى جۇمانىڭ اياعىندا تيراجى بەرىلەتىن بولىپ باسىلىپ جاتقان كورىنەدى».
27.09.2002جىل. «سوڭعى كۇندەرى ءبىرشاما كوڭىلىم ءتاۋىر. قۇداي كەزىكتىرگەن شىعار, ءبىر ادامگەرشىلىگى مول ازامات – ءسابيت دوسانوۆتىڭ وي قوسۋىمەن ءبىرتالاي جۇمىستار ىستەدىم...»
تۇرسىنحان ءابدىراحمانوۆانىڭ كۇندەلىگى شەرتكەن كوپ سىردىڭ از عانا ءبىر بولىگى بۇل. ول كىسىمەن ارالاس-قۇرالاس بولا ءجۇرىپ كوڭىلىمە ءبىر تۇيگەنىم تۇرسىنحان انام سىرتى نۇرلى, ءىشى سىرلى وزگەشە ءبىر الەم ەدى. مىنەزى دە ءوزىنىڭ قيىن تاعدىرىنداي وتە كۇردەلى بولاتىن. بىردە ءتاتتى, بىردە قاتتى, بىردە دانا, بىردە بالا دەگەندەي, جان دۇنيەسىن دە بىردەن ۇعۋ قيىن ەدى. نە نارسەنى دە سىرتىڭنان سىبىرلاماي بەتكە ايتاتىن, قاجەتتى جەرىندە باسشىعا دا, قوسشىعا دا قايقايىپ تۇرىپ باتىل ايتاتىن باتىرلىعى دا بار ەدى. اقىندىق دەگەن – مىنەز عوي. سونىڭ ءبارى ونىڭ ولەڭدەرىندە عانا ەمەس, كۇندەلىك بەتتەرىندە دە ءورىلىپ تۇر. ولەڭ مەن كۇندەلىككە سىيماعان تۇپ-تۇنىق سەزىم مەن تۇڭعيىق ويلار قانشاما دەسەڭشى!
تۇرسىنحان ءابدىراحمانوۆانىڭ 80 جاسقا تولعان مەرەيتويى رەسپۋبليكا كولەمىندە كەڭىنەن اتالىپ ءوتتى. اقىن انامىزدى تۇمانباي مولداعاليەۆ, نۇرعوجا ورازوۆ, ساكەن يماناسوۆ, سەرىك تۇرعىنبەكوۆ, تۇرسىناي ورازباەۆا, مىڭباي راشەۆ, قانيپا بۇعىباەۆا, بايان بەكەتوۆا, مارجان ەرشۋوۆا, مارفۋعا بەكتەمىروۆا, ت.ب. تالانتتى اقىندار اسقاقتاتا جىرلادى. ايتسە دە, سول جاقسى جىرلاردىڭ ءبارى جينالىپ كەلىپ, ونىڭ جانى جۇمباق الەمىن جارقىراتىپ اشا العان جوق. ول مۇمكىن دە ەمەس ەدى. ويتكەنى, جانى جۇمباق ءبىر الەم ءوزىڭ ەدىڭ, جان انام!
ءسابيت دوسانوۆ.
