23 قازان، 2017

قارجى جۇيەسىندەگى تاريحي شەشىم

230 رەت كورسەتىلدى

الپاۋىت ەل امەريكا قۇراما شتات­تارى­نىڭ ەكونوميكاسى قازىرگى كەزدە ءوز جاراسىن ءوزى جالاپ جازاتىن كوك­جال قاسقىرعا ۇقسايدى. ول ءوزىنىڭ وسى قاسيەتىنىڭ ارقاسىندا جازىلماستاي سىر­قاتقا شالدىققان قازىرگى قارجى كا­پيتاليزمنىڭ عۇمىرىن بارىنشا ۇزارتىپ كەلەدى. بۇگىنگى كۇنى بۇكىل الەمگە بيلىگىن جۇرگىزىپ وتىرعان كا­پي­تاليزمنىڭ باستى تىرەگى باستاپقى كەزدە وسى فورماتسيالىق قۇرىلىس­تىڭ وتانى ءارى تاراتۋشىسى بولعا­نىمەن سوڭعى جىلدارى بارىنشا الەۋ­مەتتەنە باستاعان ەۋروپا ەمەس، نارىق­تىق جولعا ءتۇسىپ، جەدەل بايىپ كەلە جاتقانىمەن كونفۋتسي قاعيداسى بويىنشا مەملەكەتتى اكە دەپ قابىل­داپ، بۇكىل حالىق ءۇشىن ودان اكەلىك قام­قورلىق تالاپ ەتەتىن دانا قىتاي ەمەس، كورپوراتيۆتىك رۋحتى تۋ ەتىپ كوتەرگەن ەڭبەكشىل جاپونيا مەن وڭتۇستىك-شىعىس ازيانىڭ ەلدەرى ەمەس، ناق وسى اقش-تىڭ ءوزى بولىپ وتىرعاندىعىن ءبىراز جۇرت جاقسى بىلەدى.

كەز كەلگەن بيولوگيالىق اعزانىڭ قار­تايعان، قالجىراعان تۇسىندا ونىڭ بويىندا ءتۇرلى اۋرۋلاردىڭ باس كو­تە­رەتىندىگى، جاستىق شاقتا بايقالماعان ىسىكتەردىڭ پايدا بولاتىندىعى – تابيعات زاڭدىلىعى. ادامزات قوعامىنداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ جۇيەلىك پروبلەمالىق ماسەلەلەرى دە وسىلايشا وربيتىندىگى­نە كاپيتاليزمنىڭ قازىرگى سيپاتىنا قاراپ كوز جەتىپ كەلەدى. قازىرگى قارجى جۇيەسىنىڭ كوبىكتەنگەندىگى، مۇنىڭ ءوزى كاپيتاليزم ەكونوميكاسىنىڭ تابيعي دامۋ زاڭدىلىقتارىن بۇزعاندىعى، الاياقتىق ارەكەتتەردىڭ كۇشەيۋىنە الىپ كەلگەندىگى كوپ ايتىلعان دۇنيە. كەزىندە وسى پروبلەمانى الەمدىك دەڭگەيدە ەڭسەرۋ جونىندە ءبىزدىڭ ەلباسىمىز باس­تاما كوتەرگەن بولاتىن.

ونىڭ بەر جاعىندا اقش-تا (ياعني كوبىكتى تۋىنداتىپ وتىرعان ەلدە) 2007-2009 جىلدار ارالىعىندا ۇلكەن قارجى داعدارىسى ورىن العان بولاتىن. سول كەزدە اقش-تىڭ فەدەرالدىق رەزەرۆتەر جۇيەسىنىڭ (بىزدىڭشە ورتالىق بانكىنىڭ) دوللار باسۋ ستانوكتارى ىسكە قوسىلدى. ستانوكتار ەشقانداي ماتەريالدىق يگىلىكتەرمەن قۋاتتالماعان تريل­ليون­داعان دوللار سابان اقشانى ارتىق باسىپ شىعارادى. بۇل قارجى داع­دارىسقا تاپ بولعان ەلگە جاعدايدى شۇعىل تۇزەۋ ءۇشىن (سىرتتان مۇناي ساتىپ الۋ، كومپانيالار مەن حالىققا كو­مەك بەرۋ، تاعى باسقا ماسەلەلەرگە) قا­جەت ەدى. بۇكىل الەمنىڭ باستى ۆاليۋ­تاسى بو­لىپ وتىرعان دوللاردى باسىپ شى­عارۋ قۇقىعى مەن تەتىگى تەك قانا فەدە­رال­­دىق رەزەرۆتەر جۇيەسىنىڭ قولىندا بول­­­عان­دىقتان، ول مىنە، وسىنداي ءتاسىل قول­دانۋ ارقىلى داعدارىستىڭ اۋىر سال­ما­عىنىڭ استىندا قالعان اقش ەكونو­مي­كاسىن قايتا كوتەرۋگە ۇلكەن ۇلەس قوستى.

ارينە، بۇل جاعداي الەمنىڭ باستى ەلدەرىن ويلاندىرىپ تاستادى. الەم ەلدەرىنىڭ دوللارعا دەگەن سەنىمىن ازايتا ءتۇستى. ويتكەنى ەشبىر ماتەريالدىق يگىلىكتەرمەن قۋاتتالماعان 4،5 تريلليون دوللارلىق سابان اقشا اقش ەكونوميكاسى ارقىلى الەم ەكونوميكاسىنا قوسىلىپ وتىر عوي. مۇنىڭ ءوزى قالجىراعان كاپيتاليزمگە ۋاقىتشا دەمەۋ بولىپ كورىنگەنىمەن، ال شىن مانىنە كەلگەندە ونىڭ اۋرۋىن ودان ءارى اسقىندىرا تۇسەتىن جاعداي ەدى. سوندىقتان فەدەرالدىق رەزەرۆتەر جۇيەسى اقش ەكونوميكاسى ءۇشىن ەڭ قولايلى كەزەڭ دەپ بەلگىلەنىپ وتىر­عان قازىرگى ۋاقىتتا كوبىكتى قايتا قال­قىپ الىپ تاستاۋدىڭ بۇرىن-سوڭدى بول­ما­عان شاراسىن قابىلدادى. ياعني كوكجال ءوز جاراسىن ءوزى جالاپ جازۋعا كىرىستى.

ارتىق سابان اقشانى اينالىمنان شىعارۋدىڭ بەلگىلەنگەن ءتارتىبى بويىنشا بۇل ۇدەرىس اقش ەكونوميكاسىن عانا ەمەس، الەم ەكونوميكاسىن دا قيىنشىلىققا ۇرىندىرمايتىن جاعدايدا بىرتە-بىرتە جۇزەگە اسىرىلىپ، بىلىنبەي ءوتۋى ءتيىس. شارا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قازان ايىنان باستالماق. اۋەلگى كەزەكتە اينالىمنان 10 ميلليارد دوللار اقشا الىنىپ، توقسان سايىن الىناتىن اقشا كولەمى ءوسىپ وتىراتىن بولادى. ەڭ سوڭىندا اينالىمنان شىعارىلاتىن اقشا كولەمى 150 ميلليارد دوللارعا دەيىن جەتۋى مۇمكىن.

ءسويتىپ 4،5 تريلليون دوللاردى اينالىمنان شىعارۋ شاراسى بىرنەشە جىلدارعا دەيىن سوزىلۋى ءتيىس. بىرقاتار ساراپشىلار مۇنى كوبىكتى ساپىرىپ، الەمدىك ەكونوميكانى ساۋىقتىرۋدىڭ تاريحي شەشىمى دەپ وتىر. ويتكەنى وسىنشاما زور اقشا ماسساسىن اينالىمنان شىعارۋ ءىسى بۇرىن-سوندى بولعان ەمەس. ونىڭ ۇستىنە فەدەرالدىق رەزەرۆتەر جۇيەسىنىڭ وسى باستاماسى باسقا دا ەلدەرگە ۇلگى بولىپ، ولار دا وسىنداي قادامدارعا بارۋى مۇمكىن. اتاپ ايتقاندا، ەۋروپانى داعدارىس تۇمانى باسقان كەزدە ەۋرونى باسىپ شىعارۋدى كۇشەيتكەن ەۋروپالىق ورتالىق بانك جانە باسقا دا ۇيىمدار.

فەدەرالدىق رەزەرۆتەر جۇيەسىنىڭ بۇل قادامى قارجى ساراپشىلارىن ەكى ۇداي سەزىمگە قالدىرىپ وتىر. بىرەۋ­لەر بۇل شارا دوللاردىڭ قۇنىن قىمباتتاتىپ، دامۋشى ەلدەردىڭ جاعدايىن اۋىرلاتا تۇسەدى دەسە، ەندى بىرەۋلەر شارا ساقتىقپەن جۇرگىزىلەتىندىكتەن الەم ەكونوميكاسىنا بالەندەي اسەرى بولا قويمايدى دەيدى. ناتيجەسىن كەيىنىرەك كورەمىز.

سۇڭعات ءالىپباي،

«ەگەمەن قازاقستان»

سوڭعى جاڭالىقتار

اسىل اعانىڭ شاراپاتى

رۋحانيات • كەشە

قۇيماقۇلاق

رۋحانيات • 26 قازان، 2021

قوعامنىڭ بىتەۋ جاراسى

قوعام • 26 قازان، 2021

گاز باعاسى نەگە قىمبات؟

ايماقتار • 26 قازان، 2021

فرانتسيا تىزگىنى ءۇشىن تايتالاس

ساياسات • 26 قازان، 2021

ەربوسىن ۇلىن اۋىر سىناق كۇتىپ تۇر

كاسىپقوي بوكس • 26 قازان، 2021

ۇقساس جاڭالىقتار