كەز كەلگەن بيولوگيالىق اعزانىڭ قارتايعان, قالجىراعان تۇسىندا ونىڭ بويىندا ءتۇرلى اۋرۋلاردىڭ باس كوتەرەتىندىگى, جاستىق شاقتا بايقالماعان ىسىكتەردىڭ پايدا بولاتىندىعى – تابيعات زاڭدىلىعى. ادامزات قوعامىنداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ جۇيەلىك پروبلەمالىق ماسەلەلەرى دە وسىلايشا وربيتىندىگىنە كاپيتاليزمنىڭ قازىرگى سيپاتىنا قاراپ كوز جەتىپ كەلەدى. قازىرگى قارجى جۇيەسىنىڭ كوبىكتەنگەندىگى, مۇنىڭ ءوزى كاپيتاليزم ەكونوميكاسىنىڭ تابيعي دامۋ زاڭدىلىقتارىن بۇزعاندىعى, الاياقتىق ارەكەتتەردىڭ كۇشەيۋىنە الىپ كەلگەندىگى كوپ ايتىلعان دۇنيە. كەزىندە وسى پروبلەمانى الەمدىك دەڭگەيدە ەڭسەرۋ جونىندە ءبىزدىڭ ەلباسىمىز باستاما كوتەرگەن بولاتىن.
ونىڭ بەر جاعىندا اقش-تا (ياعني كوبىكتى تۋىنداتىپ وتىرعان ەلدە) 2007-2009 جىلدار ارالىعىندا ۇلكەن قارجى داعدارىسى ورىن العان بولاتىن. سول كەزدە اقش-تىڭ فەدەرالدىق رەزەرۆتەر جۇيەسىنىڭ (بىزدىڭشە ورتالىق بانكىنىڭ) دوللار باسۋ ستانوكتارى ىسكە قوسىلدى. ستانوكتار ەشقانداي ماتەريالدىق يگىلىكتەرمەن قۋاتتالماعان تريلليونداعان دوللار سابان اقشانى ارتىق باسىپ شىعارادى. بۇل قارجى داعدارىسقا تاپ بولعان ەلگە جاعدايدى شۇعىل تۇزەۋ ءۇشىن (سىرتتان مۇناي ساتىپ الۋ, كومپانيالار مەن حالىققا كومەك بەرۋ, تاعى باسقا ماسەلەلەرگە) قاجەت ەدى. بۇكىل الەمنىڭ باستى ۆاليۋتاسى بولىپ وتىرعان دوللاردى باسىپ شىعارۋ قۇقىعى مەن تەتىگى تەك قانا فەدەرالدىق رەزەرۆتەر جۇيەسىنىڭ قولىندا بولعاندىقتان, ول مىنە, وسىنداي ءتاسىل قولدانۋ ارقىلى داعدارىستىڭ اۋىر سالماعىنىڭ استىندا قالعان اقش ەكونوميكاسىن قايتا كوتەرۋگە ۇلكەن ۇلەس قوستى.
ارينە, بۇل جاعداي الەمنىڭ باستى ەلدەرىن ويلاندىرىپ تاستادى. الەم ەلدەرىنىڭ دوللارعا دەگەن سەنىمىن ازايتا ءتۇستى. ويتكەنى ەشبىر ماتەريالدىق يگىلىكتەرمەن قۋاتتالماعان 4,5 تريلليون دوللارلىق سابان اقشا اقش ەكونوميكاسى ارقىلى الەم ەكونوميكاسىنا قوسىلىپ وتىر عوي. مۇنىڭ ءوزى قالجىراعان كاپيتاليزمگە ۋاقىتشا دەمەۋ بولىپ كورىنگەنىمەن, ال شىن مانىنە كەلگەندە ونىڭ اۋرۋىن ودان ءارى اسقىندىرا تۇسەتىن جاعداي ەدى. سوندىقتان فەدەرالدىق رەزەرۆتەر جۇيەسى اقش ەكونوميكاسى ءۇشىن ەڭ قولايلى كەزەڭ دەپ بەلگىلەنىپ وتىرعان قازىرگى ۋاقىتتا كوبىكتى قايتا قالقىپ الىپ تاستاۋدىڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعان شاراسىن قابىلدادى. ياعني كوكجال ءوز جاراسىن ءوزى جالاپ جازۋعا كىرىستى.
ارتىق سابان اقشانى اينالىمنان شىعارۋدىڭ بەلگىلەنگەن ءتارتىبى بويىنشا بۇل ۇدەرىس اقش ەكونوميكاسىن عانا ەمەس, الەم ەكونوميكاسىن دا قيىنشىلىققا ۇرىندىرمايتىن جاعدايدا بىرتە-بىرتە جۇزەگە اسىرىلىپ, بىلىنبەي ءوتۋى ءتيىس. شارا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قازان ايىنان باستالماق. اۋەلگى كەزەكتە اينالىمنان 10 ميلليارد دوللار اقشا الىنىپ, توقسان سايىن الىناتىن اقشا كولەمى ءوسىپ وتىراتىن بولادى. ەڭ سوڭىندا اينالىمنان شىعارىلاتىن اقشا كولەمى 150 ميلليارد دوللارعا دەيىن جەتۋى مۇمكىن.
ءسويتىپ 4,5 تريلليون دوللاردى اينالىمنان شىعارۋ شاراسى بىرنەشە جىلدارعا دەيىن سوزىلۋى ءتيىس. بىرقاتار ساراپشىلار مۇنى كوبىكتى ساپىرىپ, الەمدىك ەكونوميكانى ساۋىقتىرۋدىڭ تاريحي شەشىمى دەپ وتىر. ويتكەنى وسىنشاما زور اقشا ماسساسىن اينالىمنان شىعارۋ ءىسى بۇرىن-سوندى بولعان ەمەس. ونىڭ ۇستىنە فەدەرالدىق رەزەرۆتەر جۇيەسىنىڭ وسى باستاماسى باسقا دا ەلدەرگە ۇلگى بولىپ, ولار دا وسىنداي قادامدارعا بارۋى مۇمكىن. اتاپ ايتقاندا, ەۋروپانى داعدارىس تۇمانى باسقان كەزدە ەۋرونى باسىپ شىعارۋدى كۇشەيتكەن ەۋروپالىق ورتالىق بانك جانە باسقا دا ۇيىمدار.
فەدەرالدىق رەزەرۆتەر جۇيەسىنىڭ بۇل قادامى قارجى ساراپشىلارىن ەكى ۇداي سەزىمگە قالدىرىپ وتىر. بىرەۋلەر بۇل شارا دوللاردىڭ قۇنىن قىمباتتاتىپ, دامۋشى ەلدەردىڭ جاعدايىن اۋىرلاتا تۇسەدى دەسە, ەندى بىرەۋلەر شارا ساقتىقپەن جۇرگىزىلەتىندىكتەن الەم ەكونوميكاسىنا بالەندەي اسەرى بولا قويمايدى دەيدى. ناتيجەسىن كەيىنىرەك كورەمىز.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
