ءبىز دە س.قيراباەۆ, ت.كاكىشەۆ, ر.بەردىباي, 3.قابدولوۆ, ن.عابدۋللين, م.بازارباەۆ سياقتى ابزال اعالارىمىزدى قازاق ادەبيەتتانۋىنداعى «الىپتار توبى» دەپ اتاعىمىز كەلەدى. ارينە, بۇل بۇلاردىڭ الدىندا وسىنداي اتاققا لايىقتى اعالارى بولمادى دەگەن ءسوز ەمەس. بولعاندا قانداي؟! ا.بايتۇرسىنوۆ, م.اۋەزوۆ, س.مۇقانوۆ, ق.جۇماليەۆ, ە.يسمايلوۆ, ب. كەنجەباەۆتار شىن مانىندەگى قازاق ادەبيەتى عىلىمىنىڭ اسقار شىڭدارى ەدى. وعان ەشكىم تالاسا دا المايدى. ۇلتتىق عىلىمدى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن الدىڭعى توپتىڭ قانشاما قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانى دا بەلگىلى.
سوعىسقا دەيىنگى, سوعىستان كەيىنگى ساياسي ناۋقانداردا قازاق ادەبيەتى مەن عىلىمى, مادەنيەتى ءوزىنىڭ ۇلتتىق قايماعىنان ايىرىلىپ, ءتۇرى ۇلتتىق, مازمۇنى سوتسياليستىك مادەنيەت پەن عىلىمنىڭ قالپىنا ءتۇسىپ تە قالعانداي ەدى. مىنە, وسىنداي كەزدە, ياعني توتاليتارلىق جۇيە بارىنشا كۇشەيىپ تۇرعان ەلۋىنشى جىلداردىڭ ورتا تۇسىندا ادەبيەتكە ارالاسقان ءبىر توپ دارىندى جاستار اعالار سالعان قيىن جولعا كەلىپ ءتۇستى. بالالىق, جاستىق شاقتارى وتىز جەتىنىڭ ويرانىنا, 1941-45 جىلداردىڭ قىرعىنىنا تۋرا كەلگەن بۇلار ەرتە ەسەيىپ, ارماندا كەتكەن اعالارىنىڭ ورنىن باسۋعا, سولار باستاعان ءىستى جالعاستىرۋعا ءماجبۇر بولدى.
ءبىز ءبىر توپقا جاتقىزىپ وتىرعان بۇلار – ءبىر جىلدىڭ, ياعني 1927 جىلدىڭ تولدەرى. وسى توپتىڭ سەركەسى جيىرماسىنشى عاسىرداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ بىلگىرى, اكادەميك سەرىك قيراباەۆ جىل باسى ناۋرىزدا ومىرگە كەلىپتى. عىلىمي جۇمىستى مەملەكەتتىك قىزمەتپەن ۇشتاستىرعان م.بازارباەۆ مامىردا تۋىپتى. تۋراسىن ايتامىن دەپ, كەيدە تۋىستارىنا دا, دوستارىنا دا جاقپاي قالىپ جۇرەتىن, قازاق ادەبيەتى سىنىنىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىنا قوسا س.سەيفۋللين مەن س.مۇقانوۆ سياقتى جازۋشىلاردىڭ شىعارماشىلىقتارىن بۇگە-شۇگەسىنە دەيىن قويماي زەرتتەگەن تۇرسىنبەك كاكىشەۆتىڭ تامىزدىڭ اپتابىندا كىندىك قانى جەرگە تامىپتى. ال قاشان دا سالماقتى دا سابىرلى راحمانقۇل بەردىباي, جازسا دا, سويلەسە دە كارا ءسوزدى قايناتىپ, مايىن اعىزعان زەينوللا قابدولوۆ, سىرباز نىعمەت عابدۋللين – ۇشەۋى قاقاعان قىستا, جەلتوقساننىڭ بوراندى كۇندەرىندە دۇنيەگە كەلىپتى. ءبىر جىلدا تۋعان قۇرداستاردىڭ ءار قايسىسى – جەكە-جەكە كەسەك تۇلعا. ءسىرا, بۇلار ومىرگە كەلگەندە, جۇلدىزدارى كوك كوگىندە بارىنشا بيىكتە جارقىراپ تۇرعان بولۋى كەرەك.
ەندىگى ءبىزدىڭ اڭگىمەمىز وسى بەسەۋدىڭ ىشىندەگى بىرەگەيى راحمانقۇل بەردىباي حاقىندا بولماق. راحمانقۇل بەردىباي – حح عاسىر مەن ءححى عاسىر باسىنداعى قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ اسا كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى. «تۋراسىن ايتۋ كەرەك بولسا, راحاڭ ايتا الادى» دەيتىن, ەسىمى ەلگە تانىمال, ايتۋلى تۇلعالارىمىزدىڭ بىرەگەيى ەدى. ىزدەنىمپازدىق پەن بىلىمپازدىق, پايىمدىلىق پەن پاراساتتىلىق, قاراپايىمدىلىق پەن عۇلامالىق, سابىرلىلىق پەن سالماقتىلىق, دوسقا, عىلىمعا دەگەن ادالدىق پەن قامقورلىق, ەڭ باستىسى, ۇلت مۇددەسىن بارىنەن دە جوعارى قويىپ, حالقىنا قىزمەت ەتۋدى ءومىرىنىڭ باستى ءمانى ساناۋى – ر.بەردىبايدىڭ ازاماتتىق بولمىسىن بيىكتەتە ءتۇستى. اسىرەسە, ۇلتجاندىلىق قاسيەت راحاڭنىڭ سويلەگەن, جازعان ءاربىر سوزىنەن, ويىنان اڭقىپ تۇراتىن. عالىمدى ءوز ارىپتەستەرىنەن ەرەكشەلەندىرىپ تۇراتىن بويىنداعى باستى قاسيەتى دە ونىڭ وسى ۇلتجاندىلىعى, ۇلتشىلدىعى بولسا كەرەك.
«ۇلتشىلدىق» ءسوزىن ادەيى قولدانىپ وتىرمىن. كەڭەستىك ناسيحات جەتپىس جىل بويى وسى «ۇلتشىل» ءسوزىن «بارىپ تۇرعان وڭباعان», «حالىق جاۋى» ماعىناسىندا قۇلاعىمىزعا قۇيىپ جىبەردى. وتارشىلدار الدىمەن, بار ماتەريالدىق بايلىعىمىزدى الىپ, ەندى ەڭ سوڭعى رۋحاني بايلىعىمىزعا, ءتىلىمىز بەن دىلىمىزگە قول سالعان تۇستاردا ۇلتشىل ازاماتتاردىڭ وعان قارسى شىققانى بەلگىلى. الاشورداشىلاردىڭ بار كىناسى ولاردىڭ ۇلتشىلدىعىندا, ياعني ۇلتىن, حالقىن سۇيگەندىگىندە ەدى. ۇلتشىلدىق كەڭەس وكىمەتىنە قاۋىپ توندىرگەندىكتەن دە, بيلىك باسىنداعى كومپارتيا بىرنەشە دۇركىن ساياسي ناۋقان ۇيىمداستىرىپ, ۇلتشىلدىقتى ءتۇپ-تامىرىمەن قۇرتۋعا, ياعني حالىقتاردى ۇلتسىزداندىرۋعا, ماڭگۇرتكە اينالدىرۋعا ءبارىن سالدى.
سونداي ناۋقاننىڭ ءبىرى ەلۋىنشى جىلداردىڭ ورتا كەزىندە تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ دەگەن سىلتاۋمەن قازاقستاندا جۇرگىزىلدى. كەلىمسەكتەر كوبەيدى. قازاق حالقى 30 پايىزعا جەتپەي, ءوز جەرىندە ازشىلىققا اينالدى. وسى كەزدەردە 700-دەي قازاق مەكتەبى جابىلىپ, بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى وقۋ ورىس تىلىنە كوشىرىلە باستادى. ينستيتۋتتارعا ءتۇسۋ ءۇشىن ورىس تىلىنەن ەمتيحان تاپسىرۋ مىندەت-تۇعىن. ورىس ءتىلىن بىلمەگەن ادام جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسە المادى.
مىنە, وسىنداي كەزدە قازاق ءتىلىنىڭ, مادەنيەتىنىڭ جوعىن جوقتاعان ر. بەردىبايدىڭ «ەڭ ۇلكەن مادەني بايلىق» («قازاق ادەبيەتى», 22.08.1956) اتتى پروبلەمالىق ماقالاسى جارق ەتە قالدى. نەگىزىنەن قازاق ءتىلىنىڭ جاي-كۇيى كوتەرىلگەن ماقالادا ايتىلعان سوزدەر كۇنى بۇگىن ايتىلعانداي, اتويلاپ تۇر. ەندەشە, راحاڭدى تىندايىق: «بارىنەن بۇرىن قازاق مەكتەپتەرىندە قازاق ءتىلىن وقىتۋ جايى ءماز ەمەس ەكەندىگىن ايتۋىمىز كەرەك. قازاق تىلىندە گرامماتيكا مەكتەپتەردە 7 كلاسقا دەيىن وتىلەدى. ارينە, وسى ۋاقىت ىشىندە كوپشىلىك وقۋشى ساۋاتتانا الادى. بىراق وسىدان كەيىن مەكتەپ ءبىتىرۋشىنىڭ باسىم كوپشىلىگى قازاق تىلىنە قايتا ورالمايدى. ويتكەنى, قازاقستاننىڭ بىردە ءبىر جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازاق ءتىلى ءپانى جۇرمەيدى.
قازاق ءتىلى فاكۋلتەتىن اشۋدىڭ قاجەتتىلىگىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, ينستيتۋتتاردا وقيتىن قازاق ستۋدەنتى قازاق ءتىلىن وقۋى - شارت. جوعارى وقۋ ورنىنىڭ, اسىرەسە, تەحنيكالىق, جاراتىلىستانۋ فاكۋلتەتىن بىتىرۋشىلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى قازاقتىڭ ادەبي ءتىلىن مۇلدەم بىلمەي شىعادى. وسىدان بارىپ ورىسشا سويلەي, جازا الاتىن, بىراق ويىنداعىسىن قازاق تىلىندە اۋىزشا دا, جازباشا دا دۇرىس جەتكىزە المايتىن كادرلار پايدا بولادى. مۇنىڭ اقىرى نەگە سوعاتىندىعىن ءومىردىڭ ءوزى كورسەتىپ كەلەدى. بىزدە قازاق تىلىندە جازا بىلەتىن ينجەنەر, اگرونوم, فيزيك, زووتەحنيكتى ىلۋدە ءبىر كەزدەستىرۋگە بولادى. مۇنىڭ ءوزى كەيدە كىسى كۇلەرلىك جايعا دۋشار ەتەدى. قازاق ينتەلليگەنتى ءوز انا ءتىلىن بىلمەيدى».
ءبىراز جىل مەكتەپتە جۇمىس ىستەپ, وقۋ-اعارتۋ سالاسىنداعى قازاق ءتىلىنىڭ جاعدايىن جاقسى بىلەتىن راحاڭ اششى شىندىقتى تايسالماي جايىپ سالادى:
«قازاق مەكتەپتەرىنىڭ ەرەكشەلىگىمەن ساناسپاۋشىلىق جوعارى وقۋ ورىندارىنا قابىلداۋ ەمتيحاندارىندا ايقىن كورىنەدى. قازاق مەكتەبىن بىتىرۋشىلەر كوبىنەسە ورىسشا ءوز ويىن تەرەڭ جەتكىزەرلىك بولىپ شىقپايتىنى ءمالىم. بۇل, ارينە, ءبىر جىلدا شەشىلەتىن ماسەلە ەمەس. ەندەشە, وسى شىندىقپەن ەسەپتەسۋ كەرەك. ءاربىر ابيتۋريەنتتىڭ قابىلداۋ ەمتيحانىن انا تىلىندە وتكىزۋىنە مۇمكىندىك تۋعىزۋ كەرەك. «بىلسەڭ دە, بىلمەسەڭ دە ورىسشا سويلە» دەۋ زورلىق ەمەس پە؟».
تولىپ تۇرعان اعىن سۋدىڭ تىعىنى اشىلعانداي, ىشتە تىعىلىپ, سىيماي جاتقان حالىقتىڭ كوكەيكەستى ويى ەشتەڭەنى ەلەمەي بىرىنەن سوڭ ءبىرى جارىققا شىعا باستادى. بۇل ىسكە «قازاق ادەبيەتى» گازەتى (رەداكتورى س.ماۋلەنوۆ) مۇرىندىق بولدى. كوممۋنيستەردىڭ يدەولوگيالىق تاس قامالىن بۇزىپ شىققان ەكىنشى ماقالا ءا.نارىمبەتوۆتىڭ «انا ءتىلىن ارداقتايىق» («قازاق ادەبيەتى», 01.06. 1956) ەدى. وسىدان كەيىن «قازاق ادەبيەتى» گازەتى وسى ماسەلەگە ارناپ, تاعى دا بىرنەشە ماقالا جاريالاپ جىبەردى. بۇلاردىڭ ىشىندە قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى جانىنداعى پارتيا تاريحى ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ت.كاكىشەۆ, ا.بايشين, ءا. مۇحتاروۆ, ر.سارسەنباەۆ, ت.الىشەروۆ, X.حاسەنوۆ, «قازاقستان كوممۋنيسى» جۋرنالىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى ق. ابىلداەۆ, «ۇگىتشى» بلوكنوتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى ق.الياسقاروۆ بارلىعى 8 جىگىت بىرىگىپ جازعان ء«تىل مادەنيەتى» («قازاق ادەبيەتى», 24.06.1956) اتتى ماقالانىڭ دا شىققانىن اتاپ كەتكەن ءجون.
ارينە, انا ءتىلىن قورعاپ, سول ءۇشىن شىرىلداپ وتقا دا ءتۇسىپ كەتۋگە دايىن جۇرگەن جىگىتتەردىڭ بۇل «قىلىقتارى» جوعارى جاقتاعىلارعا ۇنامايتىندىعى بەلگىلى. ارتىنشا-اق اۆتورلاردى قۋعىنداۋ باستالدى. سول كەزدە قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا بۇلارعا الدىمەن يدەولوگيالىق تۇرعىدان سوققى بەرىلدى. «سوتسياليستىك قازاقستان» (29.01.1957) گازەتىندە باسىلعان «قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتىن كوركەيتە بەرەيىك» اتتى كولەمدى رەداكتسيالىق ماقالادا وسى ماسەلە ساياسي جاعىنان ءتيىستى «باعاسىن» الدى.
«قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە ر. بەردىبايدىڭ جانە ونى قولداپ ماقالا جازعان قازاقتىڭ ءبىر توپ ۇلت زيالىلارىنىڭ «ۇلتشىلدىق كوزقاراستارىن» ايىپتاعان ء«ادىل سىن – العى مىندەتتەر» (01.02.1957), «ۇشقارى پىكىرلەر, ەلەۋلى قاتەلەر» (08.02.1957) ماقالالارى جارىق كوردى.
بىراق بۇعان ر.بەردىباي مويىعان جوق, العان بەتىنەن قايتپادى. ەندى ونىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ جوعىن جوقتاپ, مۇڭىن مۇڭداعان ماقالالارىنا ءباسپاسوز بەتى جابىق بولدى. سوعان قاراماستان, راحاڭنىڭ «قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى» اتتى پروبلەمالىق ماقالاسى («ادەبيەت جانە يسكۋسستۆو», 1956, №12; «كوكشەتاۋ پراۆداسى», 04.01.1957) جارىق كوردى. ماقالاعا كوز سالايىق: «زەرتتەۋشىلەر ورىس مادەنيەتىنىڭ, ادەبيەتىنىڭ روسسياداعى باسقا حالىقتارعا ەتكەن يگىلىكتى اسەرىن دۇرىس تۇسىندىرە كەلىپ, سول حالىقتاردىڭ ەسكى ادەبيەتىنەن ىلعي ءبىر ۇقساس جايلاردى, ءمولدىر دوستىققا شاقىرعان يدەيانى ىزدەدى... جىردا نەمەسە جەكە شىعارمادا ورىس وتارشىلارىنا قارسى ىلۋدە ءبىر ءسوز ايتىلسا, ول شىعارما حالىقتار دوستىعىنا زيان دەپ تابىلدى... كەز كەلگەن زەرتتەۋلەردىڭ كۇردەلى ءبولىمى سوۆەت مەملەكەتىن, ونىڭ باسشىسىن ماقتاۋعا ارنالاتىن.
وسىنىڭ ءوزى اسقان تەرەڭ ويلىلىق سانالاتىن. ولار بەينەبىر ۇلتشىلدىققا قارسى كۇرەسكەن بولىپ وتىرىپ, ادەبيەتتىڭ ەڭ تاڭداۋلى شىعارمالارىن جويعىسى كەلدى». اۆتور سول كەزدەگى قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋ ىستەرىندەگى وسىنداي ورەسكەلدىكتەردى باتىل سىناي كەلىپ, مىسالعا نەگىزگى اۆتورلارى م.سيلچەنكو مەن ن.سميرنوۆا بولعان «سوۆەت داۋىرىندەگى قازاقتىڭ حالىق پوەزياسىنىڭ وچەركتەرى» (1955) اتتى كولەمدى زەرتتەۋ ەڭبەگىن كەلتىرىپ, وسى تۇرعىدان ىسكە العىسىز ەتەدى. راحمانقۇلدىڭ بۇل ءىسىن ەرلىك دەمەسكە شاراڭىز جوق.
كوپ كۇتتىرمەي-اق, ر. بەردىبايدىڭ بۇل پىكىرلەرىنە ساياسي تۇرعىدان رەسمي تۇردە باعا بەرىلە باستادى. سول كەزدەگى قازاقستان كومپارتياسىنىڭ «كوزى», «قۇلاعى» «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە رەداكتسيا اتىنان جازىلعان ء«بىر زياندى ماقالا تۋرالى» («سوتسياليستىك قازاقستان», 05.02. 1957) دەگەن ماقالادا راحمانقۇلدىڭ قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى تۋرالى «تەرىس كوزقاراستارىنا» ساياسي سوققى بەردى.
وسى وقيعالاردان كەيىن قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتى ۇلتشىلدىققا قارسى ارنايى قاۋلى قابىلدادى, ۇيىمدىق شارالاردى جۇزەگە اسىردى. «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى س. ماۋلەنوۆتەن باستاپ, باسشىلارى تۇگەلدەي ورنىنان الىندى. ال ر. بەردىباەۆ بولسا, پارتيادان قۋىلىپ, قىزمەتىمەن قوشتاستى.
عالىمنىڭ ۇلت الدىندا اتقارعان تاعى ءبىر ابىرويلى ءىسى – ونىڭ 35 جىل بويى (1965-1995) الماتى قالاسىنداعى م.اۋەزوۆتىڭ مۋزەي-ۇيىندە قازاق ادەبيەتى مەن ونەرى حالىق ۋنيۆەرسيتەتىن باسقارىپ, 500-دەي ءدارىس وتكىزۋى. ماقسات «مۇلگىپ جاتقان ويدى وياتۋ, قازاقتىڭ ءوز مۇراسىن وزىنە قايتارۋ» بولعان. حالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكىزىلگەن ساباقتاردىڭ نەگىزگى دەنى قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنە ارنالدى. ول كەزدە جوعارى جاقتىڭ ىقىلاسىنا ىلىنە بەرمەيتىن كوپتەگەن «جابىق» تاقىرىپتار العاش رەت وسى جەردە كوتەرىلىپ جاتتى. ۇلتتىق ادەبيەتىمىزدىڭ, مادەنيەتىمىزدىڭ, تاريحىمىزدىڭ ەجەلگى داۋىرىنەن باستاپ, بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى ءزارۋ ماسەلەلەرىنە شەيىن مۇندا ءسوز بولماعان تاقىرىپتى تابۋ قيىن. مادەنيەت بيۋروكراتتارىنىڭ, لاۋازىم يەلەرىنىڭ قانشالىقتى قىسىم جاساعاندارىنا قاراماستان, مۇنداعى لەكتسيالاردا قازاق تاريحىنىڭ قيلى كەزەڭدەرى, ادەبي, عىلىمي شىندىقتار العاش رەت ءوز اتىمەن اتالىپ, كوپشىلىكتىڭ مۇلگىپ كەتكەن ويلارىنا قوزعاۋ سالدى.
حالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە, اسىرەسە, فولكلورلىق مۇراعا, قازاق ادەبيەتىنىڭ جەتە زەرتتەلىنبەي, زەرتتەلىنسە دە ءوز دارەجەسىندە شەشىمىن تابا الماي كەلە جاتقان وزەكتى ماسەلەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. «قازاقتىڭ باتىرلىق ەپوسى», «اۋىز ەدەبيەتىنىڭ تاريحي نەگىزدەرى», «قازاق ەپوسىنىڭ گەنەزيسى», «ەپوس جانە ونى ايتۋشىلار», «اقىن-يمپروۆيزاتورلار ونەرى حاقىندا», «ايتىس جانرى جانە ونىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى», «قازىرگى ايتىس ونەرى» ت.ب. تاقىرىپتاردا لەكتسيالار وقىلىپ, اۋىز ادەبيەتىنىڭ ومىرمەن بايلانىستىلىعى, تاريحي نەگىزى, كوركەمدىك-يدەيالىق قاسيەتتەرى, بۇگىنگى تاڭداعى جاڭاشا دامۋى سەكىلدى پروبلەمالار توڭىرەگىندە كەڭىنەن اڭگىمە بولدى. قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىنا ارنالعان دارىستەر دە تاقىرىپ سونىلىعىمەن ەستە قالدى. سوناۋ تۇركى قاعاناتى (XV ع.) كەزىندەگى بىلگە قاعان مەن كۇلتەگىنگە ارنالىپ جازىلعان ادەبي ەسكەرتكىشتەردەن باستاپ, قازاق ادەبيەتىنىڭ ءبىر مىڭ بەس ءجۇز جىلدىق تاريحى جۇيەلى تۇردە كاراستىرىلدى.
وتكەن عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن بايجىگىت, توقا, سۇگىر, باپىش, رازدىق, الشەكەي, اقبالا, ءابدى سەكىلدى كۇيشىلەردىڭ بەلگىسىز بولىپ كەلگەن ءبىرسىپىرا كۇيلەرى العاش رەت وسىندا ورىندالىپ, كۇيتاباققا جازىلىپ الىندى.
م.اۋەزوۆتىڭ مۋزەي-ۇيىندە قازاقتىڭ س. مۇقانوۆ, ع. مۇسىرەپوۆ, ع. مۇستافين سياقتى اتاقتى قالام قايراتكەرلەرىنەن باستاپ كوپتەگەن اقىن-جازۋشىلارىمەن وتكىزىلگەن كەزدەسۋلەر قاتىسقاندار جادىندا ۇزاققا ساقتالىنىپ قالدى.
ءسويتىپ م. اۋەزوۆتىڭ مۋزەي-ۇيىندە ر.بەردىبايدىڭ باسشىلىعىمەن جۇمىس ىستەگەن الماتى قالالىق قازاق ادەبيەتى مەن ونەرى حالىق ۋنيۆەرسيتەتى توقىراۋ جىلدارىندا قانشاما ساياسي قىسىمدارعا قاراماستان, ۇلتتىق ادەبي-مادەني كاۋسار بۇلاقتاردىڭ مولدىرىنەن مادەني سۋساعان ەلىن سۋسىنداتا بىلگەن بىردەن-ءبىر حالىقتىق مادەني وشاققا اينالعان بولاتىن. وسىنشاما قىرۋار جۇمىستاردى ۇيىمداستىرىپ, جۇزەگە اسىرۋ راحاڭ سياقتى ۇلتىن, ونىڭ ادەبيەتى مەن مادەنيەتىن, وتكەنى مەن بۇگىنىن بارىنشا سۇيگەن, ونىڭ جارقىن بولاشاعىنا كۇمانسىز سەنگەن ازاماتتىڭ عانا قولىنان كەلەرى انىق.
ر.بەردىباي سارابدال سىنشى, زەردەلى زەرتتەۋشى بولۋمەن بىرگە ازامات رەتىندە قازاق قوعامىندا ورىن الىپ كەلە جاتقان ءتۇرلى رۋحاني كەسەلدەرگە قارسى اياۋسىز كۇرەس جۇرگىزدى. بۇل رەتتە ول پۋبليتسيستيكا سياقتى بۇگىنگى كۇننىڭ جاۋىنگەر جانرىن قوعامداعى كەلەڭسىزدىكتەرگە قارسى كۇرەستە قۋاتتى قارۋ رەتىندە شەبەر پايدالانا ءبىلدى. سوندىقتان دا ونىڭ قاي ماقالاسىن, نەمەسە قاي كىتابىن وقىپ قاراساڭىز دا عىلىمي پاراساتتىلىقپەن قاتار, ءداۋىر تالابىمەن ۇندەسىپ جاتاتىن ازاماتتىق, عىلىمي باعىتى ايقىن سەزىلىپ تۇرادى. ونىڭ انا ءتىلىنىڭ تاعدىرى, مادەني مۇرانى ساقتاۋ, حالقىمىزدىڭ دەموگرافيالىق احۋالى, تابيعاتتىڭ كوركەم سۇلۋلىعىن ساقتاي ءبىلۋ, ەسكى تاريحي ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ, حالىقتىق جاقسى داستۇرلەردى دامىتۋ, ەل ىشىندەگى دارىندى ونەر يەلەرىنە نازار اۋدارۋ جايىندا جازعان الەۋمەتتىك سيپاتتاعى ماقالالارى كوپتىڭ كوكەيىنەن شىعا ءبىلدى.
قازاق ەلى تاۋەلسىزدىك العانىمەن دە ناعىز رۋحاني تاۋەلسىزدىككە ءالى جەتە قويعان جوق. عالىمدى وسى ماسەلە كوپ ويلاندىرادى. بۇعان سەبەپ بولىپ وتىرعان كەدەرگىلەر دەگەندە ۇلتتىق سانا-سەزىمىمىزدىڭ السىزدىگىن, حالىقتىڭ ءالى رۋحاني ويانباۋىن, سانامىزعا ابدەن ءسىڭىپ كەتكەن ماڭگۇرتتىك پەن كوزقاماندىقتى اتادى. ال وسىنداعى ماڭگۇرت ءسوزى تۇسىنىكتى بولسا, «كوزقامان» تەرمينىن راحاڭ ۇسىنىپ, ونى بىلايشا تۇسىندىرەدى: «ماڭگۇرتتىك پەن كوزقاماندىق – ءبىر-بىرىنەن ايىرماسى ۇلكەن, ەكى ءتۇرلى قۇبىلىس... ماڭگۇرتتەر ەسىنەن ايرىلعان مىسكىندەر بولسا, كوزقاماندار ەلدىگىمىزگە سانالى تۇردە قارسى شىعاتىن قاسكۇنەمدەر» («بايكالدان بالقانعا دەيىن». ا., 1997, 49-بەت).
ر.بەردىبايدىڭ ويىنشا, بۇگىنگى تاڭداعى كازاق قاۋىمى ءۇشىن ەڭ باستى ماسەلە – ىشكى بىرلىك. ول قازاق حالقىنىڭ ەگەمەندى ەلدىگى بەكىپ, دۇرىس, داڭعىل جولدا دامۋى ءۇشىن ءۇش ءتۇرلى شارت قاجەت دەپ بىلەدى. ولار: قازاق حالقىنىڭ ىشكى بۇتىندىگى, تۇركى حالىقتارىنىڭ بىرلىگى, دىنگە ارقا سۇيەۋ. ول ەل ىشىندە ءالى دە كەزدەسىپ قالاتىن رۋشىلدىق, جۇزگە, جەرگە بولىنۋشىلىك سياقتى قۇرت اۋرۋداي قالماي, ءار كەزدەردە بوي كوتەرىپ قوياتىن كەلەڭسىز قۇبىلىستاردان ساقتاندىرادى.
قازاق ۇلتى بىرلىگىنىڭ نەگىزگى فاكتورى سانالاتىن انا ءتىلىنىڭ بۇگىنگى احۋالى عالىمدى كوپ ويلاندىرادى. ول سوزىمەن عانا ەمەس, ىسىمەن دە قازاق ءتىلىنىڭ قوعامىمىزدا وزىنە لايىقتى ورنىن الۋ ءۇشىن كۇرەسە ءبىلدى. راحاڭ ءبىراز جىلدار الماتى قالالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ توراعاسى بولىپ, سول كەزدەگى استانامىزدا بوساعادا قالعان انا ءتىلىن تورگە شىعارۋعا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. قالادا قازاق بالا باقشالارىنىڭ, مەكتەپتەرىنىڭ كوپتەپ اشىلۋىنا, كوشەدەگى جارنامالاردىڭ قازاقشالانا باستاۋىنا, جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازاق توپتارىنىڭ اشىلۋىنا ۇلتجاندى ازامات از تەر توككەن جوق.
راحاڭ – ىزدەنىمپاز, ەڭبەكقور قالامگەر. ونىڭ سىنشىلىق, ادەبيەتشىلىك, پۋبليتسيستيكالىق ەڭبەكتەرى بارلىعى ەلۋدەي كىتاپ, 1500-دەي ماقالا تۇرىندە جارىق كورگەن. بۇل, ارينە, ءبىر ادامعا از ەڭبەك ەمەس. عالىمنىڭ ىزدەنىستەرىن تاقىرىپتىق جاعىنان جۇيەلەيتىن بولساق, قازاق كەڭەس ادەبيەتىنىڭ ماسەلەلەرىن الدىمەن ايتامىز. ول وسى سالادا 1961 جىلى فيلولوگيا عىلىمىنىڭ كانديداتى اتانسا («قازىرگى قازاق رومانىنداعى سيۋجەت پروبلەماسى»), 1971 جىلى دوكتورلىق («قازاق روماندارىنىڭ تەوريالىق ماسەلەلەرى») ديسسەرتاتسياسىن قورعاعان. عالىمنىڭ كەيىنگى عىلىمي ىزدەنىستەرى حالىقتىڭ اۋىز ادەبيەتىن, تۋىسقان تۇركى حالىقتارى ادەبيەتىن زەرتتەۋگە ۇلاسىپ, تىڭ پايىمداۋلار جاساعان ونداعان كىتاپتارى جارىق كوردى. ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق ادەبيەتى, مادەنيەتى جايلى ەڭبەكتەندى. وسى سالاداعى جەمىستى ەڭبەكتەرى ءۇشىن ول حالىقارالىق «تۇرىك الەمىنە سىڭىرگەن ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» سىيلىعىن الدى.
ر. بەردىبايدىڭ قازاق ادەبيەتىنىڭ سىنى, تاريحى, فولكلورى سالاسىندا جۇرگىزگەن ەڭبەكتەرى جوعارى باعالانىپ, وعان «قازاقستان عىلىمىنا ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر» (1983), «قازاقستاننىڭ ەڭبەگى سىڭگەن مادەنيەت قىزمەتكەرى» (1992) اتاقتارى بەرىلگەن. ول قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, تۇرىك ءتىل قۇرىلىمىنىڭ (تۇركيا), حالىقارالىق ش.ايتماتوۆ اكادەمياسىنىڭ, رەسەيدىڭ حالىقارالىق پسيحولوگيا اكادەمياسىنىڭ مۇشەسى, ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ يەگەرى. «پاراسات» وردەنىمەن, «ەڭبەكتەگى ەرلىگى ءۇشىن», «ەڭبەك ارداگەرى», «انا ءتىلى», قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ «داڭق» مەدالدارىمەن ماراپاتتالعان.
تۇركىتانۋشى, ابزال ازامات راحمانقۇل بەردىبايدىڭ بۇكىل عالىمدىق شىعارماشىلىعىنىڭ باستى قاسيەتى, ءوزى ايتقانداي, «باس تاقىرىبى – قازاق حالقى جانە ونىڭ تاعدىرى» بولدى. ول وسى باعىتتا نەبىر قيىندىقتارعا كەزدەسكەنىمەن دە تۋرا جولدان تانباي, حالقىنىڭ رۋحاني تازالىعى ءۇشىن كۇرەسە بىلگەن ارداگەر ازاماتتىڭ بيىك تۇلعاسى قازاق حالقىمەن بىرگە جاساي بەرمەك.
دانداي ىسقاق ۇلى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ
دوكتورى, پروفەسسور
